Ndërsa rendi global po gërryhet, evropianët vazhdojnë të ushtrojnë vetëpërmbajtje. Një apel për një politikë të guximshme.
Nga Dr. Gerlinde Niehus
06 janar 2026
Evropa ka frikë. Frikë të marrë përgjegjësi në fushën e sigurisë; frikë të përdorë fuqinë e saj ekonomike; frikë nga një përplasje e hapur me Uashingtonin; dhe, natyrisht, frikë nga kërcënimi i putinizmit.
Por frika është një këshilltare jashtëzakonisht e keqe. Ajo e paralizon arsyen dhe nxit tek njerëzit nevojën për të ikur ose për t’u fshehur. Por në këtë mënyrë shkaku i frikës nuk eliminohet. Përkundrazi: ai rritet.
Edhe udhëheqja politike evropiane është e përshkuar nga frika. Frikës ndaj shpërthimeve të liderit në Shtëpinë e Bardhë i përgjigjet me një përzierje nënshtrimi dhe servilizmi, gjë që vetëm sa e shton përçmimin e tij ndaj Evropës. Frika ndaj njeriut të dhunshëm në Moskë, ndërkaq, çon në një politikë hezitimi, pajtimi dhe shmangieje të përshkallëzimit – një politikë që agresorin vetëm sa e forcon më tej në kursin e tij imperialist revizionist.
Demokracia dhe frika
Duhet pranuar gjithashtu se disa karakteristika të sistemeve demokratike favorizojnë një politikë të frikës. Politikanët janë në konkurrencë të vazhdueshme; zgjedhjet, sondazhet dhe legjitimiteti janë të brishtë. Frika për të humbur mbështetjen dhe, rrjedhimisht, pushtetin, i shtyn shpesh drejt veprimit defensiv ose oportunist, në vend të veprimit të guximshëm. Kjo përforcohet nga frika e fajësimit: politikanët ndëshkohen më shpesh për dështimet sesa shpërblehen për sukseset. Kjo asimetri prodhon shmangie nga rreziku dhe e thjeshton vendimmarrjen. Zgjidhet opsioni i sigurt afatshkurtër, në vend të atij më të rrezikshëm, por më të qëndrueshëm afatgjatë.
Frika mund të shërbejë edhe si instrument. Sidomos partitë populiste e përdorin frikën – nga kriminaliteti, terrorizmi, emigrantët apo kolapsi ekonomik – si armë për të mobilizuar mbështetje dhe për të bashkuar njerëzit pas tyre.
Mediet moderne i amplifikojnë kërcënimet dhe krizat. Kështu krijohet një klimë frike që i vë politikanët nën presion për të reaguar, në vend që të veprojnë në mënyrë sovrane.
Por një politikë e udhëhequr nga frika ka pasoja të rënda. Kur masat politike fokusohen në detyrime të menjëhershme, zgjidhjet strukturore afatgjata neglizhohen. Një politikë e tillë shmang eksperimentet dhe reformat e guximshme dhe kapet pas asaj që konsiderohet “e provuar”, edhe kur nuk funksionon. Ajo nxit konformizmin në vend të reflektimit, shpërblen përshtatjen dhe ngushton hapësirën për kritikë dhe pluralizëm. Për më tepër, frika forcon mentalitetin “ne kundër atyre” dhe minon bashkëpunimin mes partive, komuniteteve apo kombeve, duke thelluar polarizimin shoqëror. Së fundmi, vendimet e bazuara në frikë – luftëra parandaluese, mbikëqyrje masive, masa të ashpra policore apo pajtim me figura të dhunshme – shpesh krijojnë pikërisht rreziqet që synojnë të shmangin.
Në tërësi, frika është politikisht ngjitëse. Nëse nuk shndërrohet përmes udhëheqjes në veprim, por thjesht administrohet, ajo bëhet paralizuese. Vendimet shtyhen, rreziqet eksternalizohen, përgjegjësia fragmentohet. Rezultati nuk është siguria, por vetë-frikësimi. Pikërisht këtë e shohim rregullisht që nga fillimi i pushtimit të plotë rus të Ukrainës.
Pasojat fatale të politikës së frikës
Historia e afërt ofron shumë shembuj të pasojave kryesisht negative të një politike të udhëhequr nga frika.
Politika e pajtimit ndaj Gjermanisë naziste pati pasoja fatale: udhëheqësit evropianë, nga frika e një lufte tjetër shkatërrimtare pas Luftës së Parë Botërore, sanksionuan dorëzime territoriale ndaj Hitlerit, me shpresën për të shmangur konfliktin. Frika nga agresori dhe politika e qetësimit çuan drejt katastrofës së Luftës së Dytë Botërore.
Një shembull tjetër: pas sulmeve shkatërruese të 11 shtatorit 2001, George W. Bush justifikoi pushtimin e Irakut në vitin 2003 me kërcënimin e supozuar të armëve të shkatërrimit në masë. Informacionet e inteligjencës u manipuluan qëllimisht. Pasojat e kësaj ndërhyrjeje – destabilizimi i Irakut dhe i rajonit – vazhdojnë edhe sot, duke dëmtuar rëndë reputacionin e SHBA-ve, përfshirë edhe brenda NATO-s. Burimi: frika nga terrorizmi.
Në Evropë, sot politikanë dhe parti të ekstremit të djathtë nxisin frikë ndaj emigracionit dhe Islamit, duke fituar mbështetje të larta elektorale. Strategjia e re e Sigurisë Kombëtare e SHBA-ve u jep këtyre armiqve të demokracisë shtysë shtesë, përmes diskreditimit të Evropës dhe narrativës së rreme për “zhdukjen e qytetërimit të saj”.
Si mund të shndërrohet frika në veprim të përgjegjshëm
Historikisht, demokracitë rrallëherë dështojnë për shkak të guximit të tepruar. Ato dështojnë sepse rreziqet nuk i marrin seriozisht për një kohë të gjatë – ose sepse, nga frika, nuk guxojnë t’i emërtojnë.
Një politikë e guximit nuk e injoron frikën. Ajo përballet me këtë frikë, për të vepruar më pas me mendim të kthjellët dhe vendosmëri, në funksion të arritjes së një qëllimi më të madh. Ose, siç thuhet se është shprehur Franklin D. Roosevelt: guximi nuk është mungesë frike, por vlerësimi se diçka tjetër është më e rëndësishme se frika.
Një politikë e guximshme është, ndër të tjera, e orientuar nga vlerat. Ajo udhëhiqet, edhe nën presion, nga parime të qarta si drejtësia, dinjiteti apo shteti i së drejtës. Ajo bazohet në bindjen se mosveprimi, nga pikëpamja etike, është më i keq se rreziqet e veprimit. Supozohet se veprimi ynë mund t’i ndryshojë realisht rezultatet për mirë, sepse e ardhmja ndërtohet mbi atë që bëjmë sot. Vizioni i saj është “e mira më e lartë”, përtej interesave të ngushta egoiste dhe përfitimeve afatshkurtra.
Një politikë e guximshme përballet me realitetin me ndershmëri dhe përmasë të duhur. Ajo i njeh rreziqet, i emërton pasiguritë pa i ekzagjeruar apo manipuluar. Njëkohësisht, është e gatshme të pranojë kosto politike ose personale për të bërë atë që vlerësohet si e drejtë. Në thelb, ajo ndjek atë që është e drejtë, jo atë që është e lehtë. Mbi të gjitha, ajo e kupton detyrën e saj si menaxhim të rrezikut, sepse menaxhimi i rrezikut është njëkohësisht edhe menaxhim i mundësive. Ky aspekt, fatkeqësisht, shpesh neglizhohet.
Një politikë e guximit investon në zgjidhje që godasin shkaqet e problemeve, dhe jo në “zgjidhje të shpejta” simbolike. Ajo ndjek me vetëdije një perspektivë afatgjatë dhe pranon kosto politike ose ekonomike afatshkurtra për të siguruar rezultate të qëndrueshme përtej cikleve zgjedhore.
Ajo e kanalizon frikën në veprim të përgjegjshëm dhe e lidh në mënyrë konsekuente komunikimin e kërcënimeve me ofrimin e rrugëve të qarta dhe të besueshme të veprimit për qeveritë, institucionet dhe qytetarët. Ajo i sheh qytetarët si partnerë të pjekur dhe jo si një masë të manipulueshme. Ajo krijon pranueshmëri duke i shpërndarë pasojat në mënyrë të drejtë dhe transparente dhe duke përfshirë si institucionet ashtu edhe shoqërinë në përgjegjësi të përbashkët.
Një politikë e guximit e ushtron pushtetin me përmbajtje dhe, njëkohësisht, e mbron hapësirën demokratike, duke përdorur masa të jashtëzakonshme vetëm kur është e domosdoshme dhe duke garantuar llogaridhënie, pluralizëm dhe shtet të së drejtës. Në të njëjtën kohë, një politikë e guximit është parakusht që shoqëritë e hapura të mund të mbijetojnë. Pa guxim, demokracia administrohet, por nuk mbrohet.
Modele të guximshme
Për një politikë të guximit ekzistojnë modele të fuqishme. Franklin D. Roosevelt mishëroi guximin si parashikim strategjik dhe mobilizim të duruar kundër rrymës së opinionit publik. Ndër të tjera, me fjalimin e tij për “Katër Liritë” në vitin 1941 dhe me “Fireside Chats” e tij të famshme, ai udhëhoqi jo përmes konfrontimit dramatik, por duke përgatitur gradualisht institucionet, ekonominë dhe opinionin publik për një realitet të pakëndshëm, duke neutralizuar politikisht frikën përpara se ajo të bëhej paralizuese.
Winston Churchill mishëroi guximin si sinqeritet radikal dhe qëndrueshmëri morale përballë një kërcënimi ekzistencial akut. Kjo u shfaq veçanërisht në fjalimin e tij të parë si kryeministër më 4 qershor 1940, kur ai deklaroi pa mëshirë se nuk kishte “asgjë për të ofruar përveç gjakut, mundimit, lotëve dhe djersës”. Churchill e emërtoi rrezikun pa zbukurime, refuzoi rrugëdaljen në dukje të sigurt të përshtatjes dhe e shndërroi frikën, përmes gjuhës dhe vendosmërisë, në reziliencë kolektive.
Që nga viti 2022, Volodymyr Zelenskyj mishëron guximin si aftësi veprimi dhe qëndrueshmëri përballë kërcënimeve ekzistenciale të luftës agresore ruse. Duke vënë në rrezik jetën e tij, ai e mban të bashkuar vendin e vet. Guximi i tij personal shërben si shembull që ukrainasit të mos e humbin guximin. Ai e lidh vazhdimisht komunikimin e ndershëm për kërcënimet me rrugë konkrete veprimi, duke e shndërruar frikën kombëtare në aftësi veprimi shoqërore dhe ndërkombëtare.
E përbashkët për këto tre figura është se ato nuk u udhëhoqën – dhe nuk udhëhiqen – nga frika, por e transformuan frikën në veprim politik formësues. Politikanët dhe politikanet e Evropës duhet të maten me ta. Deri më tani, ata nuk po dalin mirë në këtë krahasim.
Të besosh dhe t’u besosh të tjerëve
Një nga keqkuptimet qendrore të demokracive moderne qëndron në ngatërrimin e udhëheqjes me menaxhimin e humorit publik. Sondazhet, grupet e fokusit dhe rezonanca në kohë reale në rrjetet sociale sugjerojnë se politika duhet të pasqyrojë mbi të gjitha atë që tashmë mendohet. Por kjo nuk është udhëheqje e guximshme, por përshtatje.
Udhëheqja politike e guximshme fillon aty ku hapësira publike nuk matet vetëm, por edhe formësohet. Udhëheqja do të thotë të japësh orientim, të vendosësh korniza interpretimi dhe të përballesh me konfliktet – jo t’u shmangesh atyre. Kush vetëm reagon, ia dorëzon pushtetin formësues atyre që thjeshtojnë, polarizojnë ose instrumentalizojnë frikën.
Politikanët dhe politikanet e guximshme nuk e mohojnë frikën. Ata përballen me realitetin – edhe kur ai është i pakëndshëm. Ata i emërtojnë rreziqet dhe kostot dhe tregojnë rrugëzgjidhje. Në vend të kalkulimeve oportuniste, ata shfaqin qëndrim personal, besnikëri ndaj parimeve dhe qëndrueshmëri. Ata marrin përgjegjësi. Dhe udhëheqja e guximshme nuk e infantilizon shoqërinë. Ajo i beson asaj aftësinë për ta përballuar realitetin.
Një politikë e guximit nuk është vetëm përgjegjësi e udhëheqjes politike. Shoqëritë e hapura mbajnë bashkëpërgjegjësi. Ato duhet të mësojnë ta vlerësojnë qëndrueshmërinë dhe përgjegjësinë afatgjatë më shumë se popullaritetin afatshkurtër. Një politikë e guximit ka nevojë për qytetarë rezilientë, që e përballojnë pasigurinë dhe pranojnë se udhëheqja nuk është gjithmonë e pëlqyeshme dhe se serioziteti është më i rëndësishëm se qetësimi artificial.
Prandaj, arsimi politik, mediat dhe shoqëria civile duhet të kenë hapësira ku kompleksiteti përballohet dhe konfliktet trajtohen në mënyrë të diferencuar. Politika e guximit ka nevojë për qytetarë që e kuptojnë se përgjegjësia nuk është pa rrezik.
Evropa ndërmjet forcës dhe dyshimit ndaj vetes
Objektivisht, Evropa ka shumë arsye të mira për t’u vetëdijesuar për forcën e saj dhe për ta përdorur atë me guxim. BE-ja, së bashku me Mbretërinë e Bashkuar dhe Norvegjinë, përfshin mbi 500 milionë banorë – dukshëm më shumë se SHBA-të dhe shumëfishin e popullsisë së Rusisë. Ndryshe nga Rusia, kjo popullsi është në shkallë të lartë e urbanizuar, relativisht mirë e arsimuar dhe e integruar në zinxhirë ekonomikë të vlerës së shtuar.
Edhe ekonomikisht, Evropa luan në ligën e parë: prodhimi i brendshëm bruto nominal i BE-së (plus Mbretëria e Bashkuar dhe Norvegjia), me rreth 26 trilionë dollarë amerikanë, është pak më i ulët se ai i SHBA-ve (rreth 30 trilionë dollarë), por dukshëm mbi Kinën (rreth 19 trilionë dollarë) dhe veçanërisht mbi Rusinë (rreth 2,5 trilionë dollarë), fuqia ekonomike e së cilës është afërsisht e barabartë me atë të Italisë.
Me rreth 2,1 milionë ushtarë në forcat e armatosura të vendeve evropiane të NATO-s, evropianët disponojnë, të paktën në aspektin numerik, forca ushtarake dukshëm më të mëdha se SHBA-të dhe Rusia, të cilat kanë secila rreth 1,3 milionë. Dobësitë e deritanishme të Evropës qëndrojnë pra më pak te sasia dhe më shumë te cilësia e forcave të saj ushtarake. Kjo mund të ndryshohet me guxim dhe vendosmëri.
Megjithatë, në praktikë Evropa vepron shpesh nën kapacitetet e saj. Ajo paraqitet si një aktor i vonuar në politikën e sigurisë, që thekson mbi të gjitha kufizimet e veta. Frika nga përshkallëzimi, debatet mbi fajin historik dhe komoditeti politik çojnë në vetëpërmbajtje strategjike. Kësaj i shtohet një mungesë e theksuar e udhëheqjes gjeostrategjike.
Rreziku i vërtetë, megjithatë, nuk është mbingarkesa, por vetë-frikësimi. Kush nuk e artikulon dhe nuk e përdor forcën e vet, i fton të tjerët ta vënë atë në provë.
Krahasimi me Rusinë e bën këtë veçanërisht të qartë. Forca reale e Moskës qëndron më pak në epërsi ekonomike apo ushtarake dhe më shumë në gatishmërinë për të marrë rreziqe dhe për të instrumentalizuar pasigurinë. Dobësia e Evropës, përkatësisht, është më pak materiale dhe më shumë psikologjike. Aty ku Evropa heziton, Rusia krijon fakte – edhe kur raportet objektive të fuqisë flasin ndryshe.
Evropa ndodhet kështu përballë një zgjedhjeje strategjike. Ajo mund të vazhdojë ta relativizojë forcën e saj dhe të ushtrojë vetëkufizim – ose mund të fillojë të jetë e guximshme dhe ta marrë veten seriozisht. Guximi këtu nuk do të thotë konfrontim, por qartësi dhe marrje përgjegjësie: gatishmërinë për ta përdorur fuqinë si instrument të domosdoshëm të vetëmbrojtjes demokratike. Një politikë evropiane e guximit nuk do të ishte pretendim për të formësuar e vetme rendin global, por gatishmëri dhe aftësi për ta mbrojtur atë në mënyrë aktive. [IP]
_______________
Dr. Gerlinde Niehus punoi për më shumë se 25 vjet në funksione të ndryshme në Selinë e NATO-s, së fundmi si Zëvendësdrejtoreshë për Bashkëpunimin e Sigurisë me Vendet Partnere të NATO-s (2019 deri në 2024). Sot ajo punon si eksperte e pavarur e sigurisë. Niehus është bashkëthemeluese e Qendrës së Lirisë në Bruksel.
