[Në foto: Zëvendëspresidentja Ekzekutive e Komisionit Evropian për Sovranitetin Teknologjik, Sigurinë dhe Demokracinë, Henna Virkkunen, në një konferencë për shtyp mbi planin e veprimit “Kontinenti i Inteligjencës Artificiale”.]
Bashkimi Evropian ka nevojë për një Strategji të Madhe për epokën dixhitale – një alternativë e bazuar në vlera ndaj teknokapitalizmit amerikan dhe autoritarizmit dixhital kinez.
Nga Katja Muñoz & Kai Zenner*
Bota ka ndryshuar rrënjësisht në 15 vitet e fundit. Rendi neoliberal – me maksimën e tij të mbajtjes së tregjeve të lira tutje nga ndikimi politik, promovimi i ndërvarësisë ekonomike dhe i shikimit të globalizimit si një dividend paqeje – po lëkundet; po përjetojmë si dëshmirarë një rilindje të fuqisë/pushtetit shtetëror. Interesat e sigurisë kombëtare, qëndrueshmëria teknologjike dhe infrastruktura dixhitale janë përsëri përparësi kryesore politike. Gazetaria ekonomike flet për një “ndryshim paradigme gjeo-ekonomike”.
Në këtë kornizë të re, ndërvarësitë nuk shihen më si spiranca stabiliteti, por më tepër si dobësi strategjike. Instrumentet janë të njohura: kontrollet e eksportit, rregulloret ekstraterritoriale, standardet dixhitale – dhe, jo më pak e rëndësishme, shkëputja e qëllimshme e teknologjive kritike. Pezullimi i Rusisë nga sistemi SWIFT tregoi qartë se si infrastrukturat gjoja neutrale tani mund të bëhen armë gjeopolitike.
Askund nuk është ky ndryshim paradigme më i dukshëm sesa në sferën dixhitale. Teknologjia është bërë fushëbeteja qendrore e rendit të ri gjeo-ekonomik. Kontrolli mbi qendrat e të dhënave, protokollet e internetit dhe rrjedhat e të dhënave përcaktojnë se kush vendos standardet dhe interesat e kujt mbizotërojnë globalisht. SHBA-të po konsolidojnë dominimin e tyre mbi hipershkallëzuesit (ofruesit e mëdhenj të shërbimeve cloud), platformat e softuerëve dhe modelet e IA-së. Kina po ndjek një strategji zgjerimi tekno-autoritare me Rrugën e saj Dixhitale të Mëndafshit. Po Europa? Shpesh mbetet spektatore, duke mbetur prapa teknologjikisht dhe duke mos pasur një pozicion të qartë strategjik.
Shifrat janë alarmante: Pjesa e Europës në tregun global të teknologjisë së informacionit dhe komunikimit ra nga 22 përqind në vitin 2013 në 18 përqind në vitin 2023. SHBA-të e rritën pjesën e tyre në 38 përqind gjatë së njëjtës periudhë, ndërsa Kina mbeti në 11 përqind. Nga 50 kompanitë më të mëdha të teknologjisë në botë, vetëm pesë janë nga Europa (SHBA: 31, Kinë: 9).
Fuqia strukturore në infrastrukturat kryesore dixhitale qëndron qartë jashtë Europës. Në 5G, ofruesit kinezë si Huawei dhe ZTE dominojnë, të plotësuar vetëm nga kompanitë evropiane Ericsson dhe Nokia. Sektori i cloud-it është pothuajse tërësisht i dominuar nga hipershkallëzuesit amerikanë si Amazon Web Services, Microsoft Azure dhe Google Cloud. Në industrinë e gjysmëpërçuesve, Europa mbështetet te prodhuesit aziatikë, kryesisht nga Tajvani dhe Koreja e Jugut. Çdo konflikt gjeopolitik në Indo-Paqësor nxjerr në pah kështu një thembër të Akilit të stabilitetit evropian.
Situata është edhe më kritike në lidhje me sovranitetin e të dhënave. Kina kontrollon aksesin në hapësirën e saj dixhitale përmes Firewall-it të Madh dhe njëkohësisht përdor platforma si TikTok për të fituar ndikim mbi rrjedhën e të dhënave të përdoruesve perëndimorë. SHBA-të dominojnë trafikun global të të dhënave përmes platformave të tyre dixhitale dhe, falë Aktit CLOUD (Akti për Sqarimin e Përdorimit të Ligjshëm të të Dhënave Jashtë Vendit), kanë të drejta të gjera aksesi në të dhëna nga kompanitë amerikane të teknologjisë, madje edhe ato që operojnë jashtë SHBA-së.
Evropa është e zënë midis këtyre dy ekstremeve: as plotësisht e izoluar dhe as e kontrolluar strategjikisht. Për shembull, ndërsa Rregullorja e Përgjithshme e Mbrojtjes së të Dhënave (GDPR) shënon një moment historik në mbrojtjen e të dhënave personale, mungon një strategji koherente për lidhjen e kësaj mbrojtjeje me një ekonomi konkurruese dhe të bazuar në të dhëna.
Në mungesë të një vizioni koherent të asaj që Evropa dëshiron të jetë dhe të arrijë dixhitalisht, Brukseli është përqendruar në të dukshmen: rregullimin. Mbi 100 nisma legjislative janë nisur që nga viti 2010 – nga Direktiva e Tregtisë Elektronike dhe Akti i Sigurisë Kibernetike deri te Rregullorja e IA-së. Ky aktivizëm rregullator pasqyron një qasje mbrojtëse ndaj politikës që minimizon rreziqet, por nuk arrin të ofrojë drejtim. Mbrojtja e të drejtave themelore dhe tregjeve është padyshim përparim në politikën ligjore; megjithatë, pa fuqinë e saj teknologjike, Evropa mbetet një partner i vogël në hartimin e rregullave për platformat jo-evropiane. Efekti i Brukselit – ndikimi ndërkombëtar i vendosjes së standardeve evropiane – funksionon vetëm në planin afatgjatë nëse shoqërohet me atraktivitet të orientuar drejt tregut dhe sovranitet teknologjik. Aktualisht, asnjëri prej këtyre kushteve nuk plotësohet.
Kompleksiteti i rregulloreve evropiane vendos një barrë të veçantë mbi ata që supozohet të mishërojnë premtimin e Evropës për inovacion: startup-et dhe ndërmarrjet e vogla dhe të mesme (NVM). Ato pengohen nga kërkesat e tepërta të pajtueshmërisë, ndërsa gjigantët globalë të teknologjisë forcojnë departamentet e tyre ligjore dhe vazhdojnë të rriten pa pengesa. Paradoksi: sa më e suksesshme bëhej Evropa në rregullim, aq më e varur bëhej nga fuqia inovative e të tjerëve.
Se gjërat mund të jenë ndryshe demonstrohet nga një vështrim në historinë ekonomike evropiane. Kur Franca dhe Gjermania themeluan konsorciumin Airbus në vitin 1970, ky ishte një akt guximi politik. Në vend që të pranonin fuqinë e tregut të Boeing, ato ndoqën vizionin e tyre industrial, bashkuan burimet, koordinuan investimet dhe transformuan dobësinë në forcë strategjike. Sot, Airbus është lideri i tregut botëror. Jo pavarësisht, por për shkak të një ambicieje të përbashkët evropiane.
Një “moment Airbus” i tillë është vonuar shumë në sferën dixhitale sot. Trazirat gjeopolitike, shqetësimi në rritje me platformat e dominuara nga SHBA-ja dhe Kina dhe thirrja për sovranitet dixhital po krijojnë një moment unik. Por, në vend që ta shfrytëzojë me vendosmëri këtë mundësi, bllokimi institucional dhe politik po paralizon progresin.
Tani, Evropa mund të përfshijë partnerë ndërkombëtarë që po kërkojnë gjithashtu një alternativë demokratike.
Me Strategjinë e saj Ndërkombëtare Dixhitale të qershorit 2025, Komisioni Evropian u përpoq të pozicionojë strategjikisht politikën e saj dixhitale në nivel global. Në letër, ajo u përgjigjet pikërisht atyre sfidave që kanë karakterizuar Evropën në vitet e fundit: konkurrencën gjeopolitike në rritje dhe varësitë teknologjike.
Në të vërtetë, dokumenti përmban një numër elementësh të mirëpritur. Fokusi në infrastrukturat dixhitale të ndjeshme, siç janë kabllot nëndetëse, tregon një ndërgjegjësim të shtuar gjeopolitik. Komisioni angazhohet në mënyrë të qartë për një qasje të përqendruar te njeriu dhe të bazuar në vlera, duke u pozicionuar kështu në mënyrë të vetëdijshme midis teknokapitalizmit të orientuar drejt tregut të SHBA-së dhe autoritarizmit dixhital të kontrolluar nga shteti të Kinës. Përpjekja për të krijuar aleanca strategjike përmes një rrjeti prej mbi 30 partneritetesh ndërkombëtare është gjithashtu një hap në drejtimin e duhur.
Megjithatë, masat individuale ambicioze nuk janë zëvendësim për një strategji të përgjithshme koherente. Strategjia ndërkombëtare dixhitale nuk arrin atë që i duhet Evropës: një strategji të madhe gjithëpërfshirëse për epokën dixhitale. Tani, më shumë se kurrë, do të ishte një mundësi për të angazhuar partnerë ndërkombëtarë, të cilët gjithashtu po kërkojnë një alternativë demokratike, me një ofertë të fokusuar strategjikisht.
Në vend të një narrative të qartë politike, strategjia paraqet një mozaik operacional. Ajo liston pothuajse gjithçka – nga IA dhe informatika kuantike te gjysmëpërçuesit, informatika cloud, identiteti dixhital dhe teknologjia e thellë – dhe e trajton secilën teknologji si po aq të rëndësishme. Mungon fokusi strategjik. Mekanizmi qendror i zbatimit, i ashtuquajturi “Oferta e Biznesit Teknologjik”, është veçanërisht problematik. Komisioni planifikon t’u ofrojë vendeve partnere komponentë modularë të teknologjisë, duke shpresuar se ato do të miratojnë zgjidhje evropiane të IA-së, cloud-it ose sigurisë.
Por modelet e suksesshme të biznesit dixhital nuk lindin nga ofrimi i moduleve teknike; ato lindin nga adresimi i problemeve specifike të përdoruesve. Qasja në fund të fundit i ngjan projektit evropian Gaia-X: teknikisht i përcaktuar mirë, politikisht i festuar, por ekonomikisht i parëndësishëm. Në vend të kësaj, BE duhet të shfrytëzojë pikat e saj të forta në qeverisje të besueshme, qëndrueshmëri dhe vendosjen e standardeve për të krijuar ekosisteme të drejtuara nga teknologjia të mbështetura nga kërkesa reale.
Edhe më serioz është keqkuptimi që rrethon konceptin e sovranitetit dixhital. Komisioni e kupton atë kryesisht si një mundësi për bashkëpunim, jo si një parakusht për formësimin e politikave. Bashkëpunimi nuk zëvendëson bazën e fuqisë së dikujt. Ata që duan të kenë një zë sovran duhet të ndërtojnë kapacitetet e tyre: në cloud computing, gjysmëpërçues dhe modele të IA-së. Ata që nuk kanë këto kapacitete mbeten të varur nga të tjerët – pavarësisht se sa rregulla ose partneritete krijohen.
Strategjia dixhitale mbetet gjithashtu e paqartë në komunikimin e saj. Mungojnë deklarata të besueshme në lidhje me financimin, qeverisjen dhe llogaridhënien politike. Nga vijnë saktësisht miliardat në investime që përmend Komisioni? Dhe kush mban përgjegjësi politike nëse partneritetet ose projektet dështojnë?
Rruga Evropiane
Ajo që i mungon ende Evropës është një grup prioritetesh politike të ankoruara qartë; një vizion gjithëpërfshirës që lidh parimet normative, aftësinë teknologjike dhe realitetin gjeopolitik. Pikërisht këtu hyn në lojë propozimi ynë për “Rrugën Evropiane”: një kornizë strategjike që mbështet të ardhmen dixhitale të Evropës në politikën industriale, nxit inovacionin dhe e ankoron atë në politikën e jashtme. I zhvilluar nga një rrjet akademikësh, politikanësh dhe udhëheqësish biznesi, dokumenti përcakton gjashtë parime themelore që përshkruajnë rolin e Evropës në botë, si teknologjikisht ashtu edhe normativisht: qeverisja parimore, qëndrueshmëria strategjike, ndërveprimi, qëndrueshmëria, besimi dhe një sistem ekonomik i decentralizuar.
Këto parime ofrojnë një zgjidhje konceptuale strategjike për çështjen se si demokracitë mund të mbeten sovrane teknologjikisht dhe të lidhura globalisht në epokën dixhitale. Ndërsa SHBA-të po përqendrohen në kapitalizmin e platformave shkatërruese dhe Kina në autoritarizmin teknologjik të orkestruar nga shteti, Evropa ofron kështu një mundësi të tretë për formësimin demokratik të teknologjisë.
Komponenti gjeopolitik i strategjisë së madhe dixhitale është po aq i rëndësishëm sa themeli i saj ekonomik.
Megjithatë, për sa kohë që Evropa nuk e zbaton strategjikisht këtë vizion në të gjitha nivelet e teknologjisë, ajo do të mbetet joefektive. Prandaj, teza jonë qendrore është: Evropa nuk mund të dominojë kudo, por duhet të përparësojë në mënyrë strategjike. Bëhet fjalë për marrjen e drejtimit aty ku vendosja e standardeve, leva ekonomike dhe qëndrueshmëria konvergojnë – për shembull, në modelet bazë të IA-së, infrastrukturat cloud, identitetet dixhitale ose informatikën kuantike. Në fusha të tjera, siç janë platformat e përdoruesve fundorë, partnerët ndërkombëtarë të besuar dhe rregullat e ndërveprimit mund të mjaftojnë, sepse jo çdo boshllëk duhet të plotësohet në nivel evropian.
Sovraniteti dixhital, përkundrazi, do të thotë të jesh në gjendje të veprosh në mënyrë të pavarur kur ka rëndësi. Që ky vizion të jetë efektiv, Evropa ka nevojë për reforma strukturore. Një levë kyçe do të ishte një mekanizëm institucional sipas Nenit 20 TBE, duke u mundësuar shteteve anëtare të gatshme të integrohen të ecin përpara së bashku në fushat kryesore të teknologjisë – përtej unanimitetit që shpesh çon në paralizë politike sot. Kjo nuk do të përfaqësonte një ndërprerje me integrimin evropian, por përkundrazi rinovimin e tij funksional në epokën dixhitale. Mekanizmi mund të bazohet në tre shtylla: 1. vendime strategjike të lidershipit përgjatë gjithë teknologjisë, për shembull në cloud computing, IA dhe informatikën kuantike; 2. formate fleksibile të integrimit, të krahasueshme me Shengenin ose Euron, që lejojnë përparimin pa rrezikuar ndarjen; dhe 3. platforma të përbashkëta investimi dhe inovacioni, për shembull përmes projekteve të mëdha të bashkëpunimit evropian, të tilla si ato në mikroelektronikë, të cilat përmirësojnë dhe bashkojnë strategjikisht programet ekzistuese.
Sigurimi i sovranitetit dixhital
Komponenti gjeopolitik i kësaj strategjie të madhe dixhitale është po aq i rëndësishëm sa themeli i saj ekonomik. Kushdo që dëshiron të sigurojë sovranitetin dixhital duhet të veprojë në politikën e jashtme. Standardet, protokollet dhe certifikimet janë levat gjeopolitike të epokës dixhitale. Prandaj, “Mënyra evropiane” parashikon një hapje të synuar ndaj partnerëve me të njëjtat mendime. Përmes një liste “Partnerësh Ndërkombëtarë të Besuar” (duke përfshirë, për shembull, Kanadanë, Japoninë, Korenë e Jugut, Brazilin, Indinë dhe Ukrainën), Evropa mund të sigurojë në mënyrë specifike zinxhirët e furnizimit, aleancat kërkimore dhe hapësirat e të dhënave. Një “Iniciativë e Tregtisë së Lirë” me kapituj dixhitalë, që përfshijnë kriteret e qëndrueshmërisë, ndërveprimin dhe standardet e mbrojtjes së të dhënave, plotëson këtë zhvillim të qëndrueshmërisë strategjike.
Qëllimi është të shkaktohet një efekt i dytë i Brukselit – jo më përmes rregullimit pasues, si më parë, por përmes eksportit të teknologjive të besueshme, protokolleve të hapura dhe standardeve të përqendruara te njeriu. Nga sistemi Aadhaar i Indisë te Pix i Brazilit dhe aplikacioni ukrainas Diia: zgjidhjet që pasqyrojnë parimet evropiane po shfaqen në shumë vende. Kjo nuk është rastësi, por më tepër një shprehje e kërkesës masive globale për një alternativë të tretë, demokratike në sferën dixhitale. Evropa mund të bëhet një magnet për një aleancë të demokracive dixhitale nëse e sheh veten si një aktor më strategjik dhe e formëson në mënyrë aktive këtë vizion. Kjo do të kërkonte një lidership të fortë politik në Berlin, Paris dhe Bruksel: teknologjia jo si një detyrë administrative, por si një levë e fuqishme për sovranitetin evropian.
Sovraniteti dixhital nuk është më një çështje teknike e ngushtë, por një çështje gjeostrategjike për të ardhmen. Evropa ka potencial të madh: ajo zotëron kërkime të nivelit botëror; me GDPR-në, ajo ka krijuar besueshmëri globale në mbrojtjen e të drejtave themelore dhe etikën e të dhënave; ajo gëzon një nivel ndërkombëtar besimi që u mungon modeleve autoritare të teknologjisë. Megjithatë, të gjitha këto forca do të mbeten joefektive nëse BE-ja nuk i orkestron ato në mënyrë strategjike. Evropa është në një pikë kthese. Kushdo që kontrollon kapacitetet, vendos standardet dhe operon platformat në epokën dixhitale përcakton rregullat e lojës. Vetëm rregullimi nuk është i mjaftueshëm; Evropa duhet të bëhet një forcë e guximshme dhe proaktive. “Mënyra evropiane” ofron një kornizë strategjike: Ajo kombinon parimet normative me përparësitë teknologjike, levat institucionale dhe aleancat e politikës së jashtme. Sovraniteti dixhital për Evropën nuk do të thotë izolim, por më tepër qëndrueshmëri përmes vetëpërgjegjësisë.
Megjithatë, pa përgjegjësi të qarta, qeverisje dhe një vizion të mbështetur politikisht, çdo strategji mbetet një tigër letre. Ndërsa SHBA-ja dhe Kina kanë investuar, zgjeruar dhe vendosur standarde prej kohësh, Evropa rrezikon të jetë strategjikisht vonë në lojë. BE-ja duhet të veprojë tani; jo si një ndjekëse e dinamikës globale, por si një forcë lëvizëse strategjike pas një rendi dixhital që bashkon demokracinë, hapjen dhe sovranitetin. [IP]
___________________________________
Dr. Katja Muñoz është një Bashkëpunëtore e Lartë Kërkimore në Këshillin Gjerman për Marrëdhëniet me Jashtë (DGAP) në Qendrën për Gjeopolitikë, Gjeoekonomi dhe Teknologji.
Kai Zenner punon si Menaxher Zyre dhe Këshilltar për Politikën Dixhitale në Parlamentin Evropian. Ai përqendrohet kryesisht në Inteligjencën Artificiale, të dhënat dhe transformimin dixhital të BE-së. Të gjitha pikëpamjet e shprehura janë personale dhe nuk përfaqësojnë qëndrimin e Parlamentit Evropian ose të Grupit të PPE-së.
