Nga Emin AZEMI / Shkrimtar,publicist
Për të kuptuar më mirë sfidën e Maqedonisë së Veriut pas shfuqizimit të “Balancuesit”, një krahasim me modelet evropiane ofron një pasqyrim të qartë se si shtetet e tjera shumetnike dhe shumëgjuhëshe e menaxhojnë përfaqësimet pa rënë ndesh me parimin e meritokracisë.
Tiroli i Jugut (Më afër idesë së kuotave të rrepta)
Për t’u punësuar në sektorin publik, zbatohen dy kritere kumulative:
Kuota etnike: Vendet e punës në administratë janë të ndara saktësisht me ligj bazuar në regjistrimin e popullsisë.
Dygjuhësia e detyrueshme: Kandidati duhet të kalojë një provim të rreptë të gjuhës (italisht dhe gjermanisht). Nëse i takon kuotës gjermane por nuk di italisht, ose anasjelltas, skualifikohet. Kjo mbron meritën profesionale brenda kuotës etnike.
Zvicra (Modeli i “përfaqësimit fleksibil”)
Zvicra nuk ka ligj për “etnitë” sepse koncepti i etnisë atje nuk regjistrohet. Megjithatë, zbatohet përfaqësimi i drejtë gjuhësor.
Kriteri: Nëse zyrtarët gjermanofonë kalojnë mbi 70% në një ministri, shpallen konkurse ku jepet përparësi kandidatëve që kanë gjuhë amtare frëngjishten ose italishten.
Kualifikimi: Kandidati duhet të zotërojë të paktën dy gjuhë zyrtare për të hyrë në pozita menaxheriale.
Belgjika (Modeli territorial dhe institucional)
Belgët e kanë zgjidhur përfaqësimin përmes ndarjes në Komunitete Gjuhësore (Flamande, Franceze dhe Gjermane).
Kriteri: Për postet e larta dhe trupat diplomatike zbatohet pariteti i plotë (50% me 50%). Për administratën e mesme, institucionet detyrohen të punësojnë bazuar në gjuhën e rajonit ku operojnë.
Si do t’i përshtatej kjo realitetit të Maqedonisë së Veriut?
Nëse ligji i ri në Maqedoninë e Veriut dëshiron të ndjekë praktikat më të mira evropiane për të respektuar realitetin shumetnik, ekspertët sugjerojnë se ai duhet të kalojë nga “etnia deklarative” në “kriteret objektive”:
Zëvendësimi i “etnisë” me “gjuhën”: Ngjashëm me Zvicrën apo Tirolin e Jugut, në vend që konkursi të kërkojë “shqiptar”, “maqedonas” apo “turk”, konkursi duhet të kërkojë zyrtarë që plotësojnë kushtin e dygjuhësisë (p.sh. njohjen e gjuhës shqipe si gjuhë zyrtare në nivel institucioni). Kjo parandalon abuzimet ku maqedonasit deklaroheshin si shqiptarë (dhe anasjelltas) vetëm për t’u punësuar.
Kriteri i meritës i ndërthurur me përfaqësimin: Modelet evropiane tregojnë se kuotat nuk guxojnë të ulin standardin e institucionit. Ligji i ri i Maqedonisë së Veriut mund të vendosë pragje: institucioni duhet të reflektojë demografinë, por kandidatët e etnive joshumicë duhet të kalojnë pragun minimal të pikëve të meritës për t’u pranuar.
Mbrojtje kushtetuese e të drejtave të fituara: Në Belgjikë apo Tirol të Jugut, sistemet e përfaqësimit janë të koduara në Ligje Kushtetuese Autonome që Gjykata Kushtetuese nuk mund t’i rrëzojë lehtë. Në Maqedoninë e Veriut, gabimi ishte se “Balancuesi” rregullohej me një metodologji të thjeshtë nënligjore të ndryshueshme.
