SHBA-ja dhe Evropa lejuan Kinën të zotërojë tregun e mineraleve kritike që mundësojnë jetën moderne. Tani, ato duhet të punojnë së bashku për të siguruar zinxhirin e furnizimit.
Nga: Sharon Hudson-Dean [Qendra për Analizën e Politikave Evropiane -CEPA]
29 tetor 2026
Kjo është pjesë e një me seri artikujsh që ekzaminojnë rëndësinë qendrore të mineraleve kritike dhe garën për të siguruar furnizimin perëndimor.
Përgjatë dekadave, shumë qeveri demokratike ndaluan planifikimin strategjik ose bënë baste të humbura mbi kërcënimet e ardhshme. Ato lejuan tregun e lirë të kalonte jashtë vendit (outsourcing) prodhimin dhe zinxhirët kritikë të furnizimit, përfshirë përbërësit vitalë mineralë që qëndrojnë në zemër të çdo aspekti të teknologjisë moderne — nga telefonat celularë te rrjetet elektrike dhe avionët luftarakë F-35.
Në të kundërt, udhëheqësit kinezë nuk i lanë tregjet t’u dilnin përpara. Për gjashtë dekada, Pekini ka mbështetur nxjerrjen dhe përpunimin e mineraleve me planifikim shtetëror, kapital të lirë dhe një tolerancë ndaj kostove mjedisore të cilën prodhuesit perëndimorë nuk mund ta përballonin.
Më pas, ai e konsolidoi industrinë në “kampionë” të kontrolluar nga shteti. Uashingtoni dhe Brukseli tani përballen me pyetjen që Pekini iu përgjigj kohë më parë: kur tregu nuk mund t’i japë çmim sigurisë, a do të paguajë qeveria për të?
Në vitin 1992, udhëheqësi kinez Deng Xiaoping deklaroi: “Lindja e Mesme ka naftën, Kina ka mineralet e rralla”, duke pasqyruar një vizion kombëtar për dominimin e burimeve që sot janë në qendër të jetës moderne. Duke përdorur çdo mjet në dispozicion, nga investimet e drejtpërdrejta të huaja në botën në zhvillim deri te politika industriale vendase dhe rregullimi mjedisor, Kina ndërtoi kontrollin mbi mineralet kritike dhe tregun e tyre global.
Rëndësia strategjike e këtyre mineraleve nuk ishte e panjohur për udhëheqësit politikë perëndimorë. Në vitin 1980, Kongresi deklaroi se disponueshmëria e mineraleve dhe materialeve të përpunuara ishte thelbësore për sigurinë kombëtare, prosperitetin ekonomik dhe prodhimin industrial.
Por ndërsa Uashingtoni fliste me periudha për rëndësinë e mbështetjes së prodhimit lokal, Kina ndërtoi një përparësi të jashtëzakonshme në kapacitetet e përpunimit dhe rafinimit. Tani Kina dominon zinxhirët globalë të furnizimit me minerale të rralla, duke mbuluar përafërsisht 60% të minierave, 90% të përpunimit dhe ndarjes, si dhe 94% të prodhimit të magnetëve të përhershëm.
Kontrolli i Pekinit është ende më i përqendruar në mineralet e rralla të rënda si terbiumi, i cili, së bashku me samariumin dhe elementë të tjerë të rrallë, është thelbësor për magnetët me performancë të lartë që përdoren në teknologjitë e edukuara të mbrojtjes. Kina gjithashtu kontrollon rreth 94% të përpunimit të grafitit për bateri dhe rreth tre të katërtat e rafinimit të me kobalt, elementë kyç në shumicën e baterive.
Vitin e kaluar, Kina i tregoi botës se sa serioze është ndikueshmëria e saj. Pekini vendosi kontrolle eksporti mbi disa metale të rralla dhe elementë të rëndë të rrallë, duke detyruar disa prodhues automjetesh të ulin prodhimin ose të ndalojnë linjat. Më pas, Pekini zgjeroi kufizimet e eksportit për të përfshirë teknologjinë kineze, materialin e anodës prej grafiti dhe përbërësit e katodës së baterive.
Në takimin e tyre të tetorit 2025 në Busan, Presidenti i SHBA-së Donald Trump dhe Presidenti Kinez Xi Jinping ranë dakord për pezullimin e disave prej këtyre kufizimeve deri në nëntor 2026 (së fundmi i zgjatur deri në janar 2027). Se zbatohen plotësisht, kufizimet mund të vënë në rrezik 6.5 trilionë dollarë në prodhimin vjetor pasues (downstream), sipas Agjencisë Ndërkombëtare të Energjisë (IEA).
SHBA-ja dhe Evropa po përpiqen me ngulm të ndërtojnë qëndrueshmëri. Afatet kohore politike janë të ngushta, veçanërisht në SHBA, e cila po i afrohet me shpejtësi afateve si për kufizimet kineze të eksportit, ashtu edhe për kërkesat e reja ligjore e të Shtëpisë së Bardhë për të pastruar zinxhirët e furnizimit të mbrojtjes amerikane nga përbërësit e huaj deri në janar.
Për të arritur këto synime ambicioze, aleatët perëndimorë janë të përqendruar në politika industriale kreative që kombinojnë stimulimin e tregut, investimet qeveritare, dyshemetë e çmimeve (price floors), rezervat strategjike dhe angazhimin e partnerëve. Kyç për suksesin e këtyre përpjekjeve do të jenë marrëveshjet me kombe me mendësi të ngjashme, përshpejtimi i inovacionit dhe zgjerimi i shpejtë i kapaciteteve të minierave dhe përpunimit jashtë Kinës.
Administrata e SHBA-së nisi dy iniciativa kryesore në shkurt nën emërtime të stilit të Hollivudit: Project Vault dhe FORGE.
Project Vault, ose Rezerva Strategjike e Mineraleve Kritike të SHBA-së, është një rezervë publike-private e mbështetur nga 12 miliardë dollarë në angazhime qeveritare dhe private. E dizajnuar si një policy sigurimi për kompanitë për t’u mbrojtur kundër manipulimit të furnizimit të jashtëm, ajo synon të rrisë besimin e investitorëve për të lehtësuar sipërmarrjet e reja me rrezik në përpunimin e mineraleve.
Në të njëjtën kohë, plani RESourceEU i Bashkimit Evropian i vitit 2025 synon të mobilizojë 3 miliardë euro (3.3 miliardë dollarë) për projekte prioritare të mineraleve kritike. Ai gjithashtu piloton blerjet e përbashkëta, një rezervë të përbashkët dhe kufizon eksportet e mbetjeve metalike (scrap). Kombe të tjera, si Australia, Mbretëria e Bashkuar, Japonia dhe Kanada, po ndërtojnë gjithashtu rezerva strategjike dhe plane veprimi.
FORGE, ose Forumi për Angazhimin Gjeostrategjik të Burimeve (Forum On Resource Geostrategic Engagement), është një organizatë shumëpalëshe e përqendruar në koordinimin e politikave dhe vendosjen e dyshemeve të çmimeve për të ndihmuar sipërmarrjet e reja të përpunimit të marrin hov. Aktualisht numëron 17 anëtarë, përfshirë ekonomitë më të mëdha të Evropës si dhe vetë BE-në.
Zëvendëspresidenti JD Vance e përshkroi synimin e FORGE si ndërtimin e një “zone tregtare preferenciale” për mineralet kritike, me një arkitekturë të udhëhequr nga SHBA-ja për të mbështetur marrëveshjet dypalëshe dhe për të rirestauruar bilancin e një tregu që sot dominohet nga Kina.
Sfidat më të mëdha për bashkëpunimin midis SHBA-së dhe Evropës qëndrojnë në afatet e gjata kohore për të ngritur impiante të reja të përpunimit të mineraleve, si dhe në vështirësinë e negociimit të dyshemeve të qëndrueshme të çmimeve. Luhatjet gjeopolitike të shkaktuara nga luftërat në Lindjen e Mesme dhe Ukrainë, si dhe ndryshimet në politikën e SHBA-së, mund t’i nxjerrin nga shinat këto përpjekje urgjente.
Kina kaloi më shumë se gjysmë shekulli duke vendosur një paradigmë të re në industrinë e minierave, dhe e vetmja mënyrë që SHBA-ja dhe Evropa të balancojnë dominimin e Pekinit është përmes besimit, bashkëpunimit dhe inovacionit.
FORGE, për shembull, do të arrijë sukses nëse anëtarët e tij mund të ndërtojnë mekanizma të besueshëm operativë dhe zbatimi, por pas thuajse dy viteve me njoftime të ndryshueshme të tarifave nga SHBA-ja, anëtarët ka të ngjarë të jenë të kujdesshëm ndaj angazhimeve të Uashingtonit për dyshemetë e çmimeve.
Bashkëpunimi mes aleatëve është kritik. Një dysheme çmimi e vendosur vetëm, ose në mënyrë dypalëshe, mund t’i mbajë gjallë projektet e reja të minierave dhe përpunimit, por me një kosto të lartë dhe në rritje. Kjo fton “rrjedhje”, domethënë furnizimi më i lirë shkon në tregjet pa dysheme çmimi, dhe Kina mund të ulë çmimin ose të nxisë aleatët kundër njëri-tjetrit. Vetëm një dysheme çmimi e mbështetur nga një grup që mbulon shumicën e kërkesës së aleatëve mund të mbështesë një treg të realizueshëm jashtë Kinës. Me dy afatet e Amerikës në janar, SHBA-ja dhe Evropa duhet të bien dakord për rregullat e përbashkëta tani, ose rrezikojnë të bëjnë oferta kundër njëra-tjetrës për të njëjtin furnizim të rrallë.
Është koha që Amerika dhe aleatët e saj kyç të mbingarkojnë mbështetjen qeveritare për kërkimin dhe zhvillimin (R&D) në miniera dhe përpunim. Jo vetëm që Kina dominon përpunimin e mineraleve kritike, por ajo gjithashtu kontrollon ekspertizën dhe teknologjinë me vlerë unike të nevojshme për të drejtuar fabrikat moderne të përpunimit dhe vazhdimisht po përmirëson efikasitetin dhe pastërtinë e saj. Më shumë se 11 universitete kineze dhe 40 laboratorë trajnojnë qindra inxhinierë të specializuar të mineraleve të rralla çdo vit, ndërsa Shtetet e Bashkuara nuk trajnojnë asnjë.
SHBA-ja dhe Evropa duhet të synojnë të shfrytëzojnë arritjet shkencore dhe të bëjnë një kapërcim drejt një përdorimi më të sofistikuar të rikuperimit të nënprodukteve dhe mbetjeve, si dhe përdorimit të inteligjencës artificiale (AI), metodave të reja të përpunimit dhe impianatave modulare të përpunimit.
Nuk ka as kohë dhe as kapital për të ndërtuar një treg paralel të bazuar në tregun e lirë për mineralet kritike pa mbështetjen e shtetit, veçanërisht kur Kina ul çmimet dhe shformon tregun sa herë që konkurrentët e saj përpiqen të marrin terren.
Në vend të kësaj, udhëheqësit amerikanë dhe evropianë duhet t’i kthehen frymës së me programeve ambicioze të Aleatëve gjatë Luftës së Dytë Botërore, kur nevoja detyroi ndërtimin e shpejtë të teknologjive dhe zinxhirëve alternativë të furnizimit. Të përballur me humbjen e furnizimeve me gomë natyrale nga Azia, Uashingtoni dhe Londri koordinuan prodhimin, përqendruan investimet aty ku kapaciteti industrial ishte më i forte dhe zhvilluan zinxhirë alternativë furnizimi me një shpejtësi të jashtëzakonshme.
Sfida e sotme e mineraleve kritike kërkon të njëjtën ambicie: rregulla të përbashkëta, financim të përbashkët dhe inovacione të përbashkëta, përndryshe konkurrenca mes aleatëve mund të minojë vetë zinxhirët e furnizimit që ata po përpiqen të sigurojnë.
Rreth Autores: Sharon Hudson-Dean është Anëtare e Lartë (Senior Fellow) në Qendrën për Analizën e Politikave Evropiane (CEPA) dhe Anëtare Associate në Chatham House në Londër. Ajo është një udhëheqëse e lartë e politikës së jashtme me më shumë se 30 vjet përvojë diplomatike në menaxhimin e sfidave të ndërlikuara globale, mbrojtjes, politike dhe strategjike. Së fundmi, ajo ka shërbyer si Zëvendës Ndihmës Sekredare e Shtetit e SHBA-së për Evropën Veriore, NATO-n dhe Sigurinë Arktike (2024-25).
Europe’s Edge është revista online e CEPA-s që mbulon tema kritike në agjendën e politikës së jashtme në Evropë dhe Amerikën e Veriut. Të gjitha opinionet e shprehura në Europe’s Edge janë vetëm të autores dhe mund të mos përfaqësojnë ato të institucioneve që ajo përfaqëson ose të Qendrës për Analizën e Politikave Evropiane. CEPA ruan një politikë të rreptë të pavarësisë intelektuale në të gjitha projektet dhe publikimet e saj.
Foto: Një ekskavator ngarkon një kamion me minerale të rralla në Portin e Lianyungang në qytetin Lianyungang, në provincën Jiangsu të Kinës Lindore, më 31 tetor 2010. Kina ka krijuar një zonë planifikimi shtetëror që mbulon minierat më të mëdha të mineraleve të rralla në vend, në një lëvizje për të uqësuar prodhimin e elementeve minerale vitale të rralla që përdoren për produkte të shumta të teknologjisë së lartë, njoftoi agjencia zyrtare e lajmeve Xinhua të enjten (10 shkurt 2011) në mbrëmje. Eksplorimi dhe nxjerrja e burimeve të mineraleve të rralla në këtë zonë — një sipërfaqe prej 2,500 kilometrash katrorë në provincën Jiangxi në Kinën jugore që përmban 760,000 tonë metrikë depozita mineralesh të rralla — do t’i nënshtrohen shqyrtimit dhe kontrolleve më të rregullta shtetërore, tha Xinhua, duke cituar Ministrinë e Tokës dhe Burimeve në Pekin. Rezervat e mineraleve të rralla të Kinës përbëjnë vetëm një të tretën e botës, por Kina furnizon më shumë se 90 për qind të këtyre mineraleve globalisht, çka me sa duket nuk është e qëndrueshme, citohet të ketë thënë një zyrtar i ministrisë. Kina, e cila prodhon rreth 97 për qind të furnizimit global të mineraleve, uli kuotat e eksportit për këto minerale me 40 për qind në vitin 2010, një lëvizje që alarmoi blerësit dhe partnerët tregtarë. Pekini ka ulur kuotat e eksportit për gjysmën e parë të vitit 2011 me 35 për qind krahasuar me gjysmën e parë të vitit të kaluar, ndonëse kuotat e plota për këtë vit nuk janë njoftuar ende. Kreditet: Reuters.
