Nga Thomas Sabin [Focus.de]
E mërkurë, 4 shkurt 2026
Kina po punon fshehurazi në një teknologji kyçe për industrinë e çipave. Një prototip kërcënon sigurinë evropiane dhe e vendos ASML në qendër të një lufte gjeopolitike për pushtet.
A keni dëgjuar ndonjëherë për “Projektin Manhattan të Kinës”? Ia vlen të hidhni një sy një skenari që më shumë kujton një thriller spiunazhi. Në fund të vitit 2025, portali i lajmeve “Reuters” përshkroi sa vijon në një raport ekskluziv:
E siguruar në një laborator me siguri të lartë në Shenzhen të Kinës, qëndron një makinë. Ajo mbush pothuajse një sallë të tërë fabrike. Dhe është duke punuar. Por kolosi nuk po prodhon ende asgjë që funksionon. Jo ende.
Inxhinieria e kundërt e Kinës: Dominimi i çipave perëndimor tronditet
Gjigandja është një prototip kinez për litografinë EUV, një proces që përdor dritë ultravjollcë me valë jashtëzakonisht të shkurtër për të projektuar struktura të vogla çipi mbi silikon. Është teknologjia kyçe pa të cilën nuk mund të prodhohen procesorë modernë me performancë të lartë për inteligjencën artificiale, telefonat inteligjentë dhe sistemet ushtarake.
Sistemi kinez u zhvillua nga sistemet perëndimore të inxhinierisë së kundërt, veçanërisht ato të liderit global holandez të tregut ASML. Dhe Pekini tani po ndjek qëllime ambicioze: Zyrtarisht, kinezët synojnë çipa funksionalë deri në vitin 2028.
Brendësisht, sipas disa personave të njohur me projektin, viti 2030 konsiderohet një objektiv më realist, raporton Reuters. Edhe kjo do të ishte më e shpejtë nga sa kishin pritur më parë shumë analistë perëndimorë.
Fuçia e barutit gjeopolitik: ASML mban monopolin më të pasur në botë
Bërthama gjeopolitike e këtij zhvillimi qëndron më pak te vetë makina sesa te rëndësia e saj. Deri më tani, Evropa konsiderohej numri një i padiskutueshëm në këtë teknologji.
ASML është aktualisht prodhuesi i vetëm në botë i sistemeve të litografisë EUV.
Pa këto sisteme, është e pamundur të prodhohen ekonomikisht çipa me një madhësi karakteristike nën afërsisht shtatë nanometra. Edhe liderët e tregut si TSMC (Tajvan), Samsung (Koreja e Jugut) dhe Intel (SHBA) janë tërësisht të varur nga kjo teknologji.
Në terma të tregut të aksioneve, ASML zotëron një “hendek” që vështirë se mund të jetë më i thellë ose më i gjerë. Nuk është një ekonomi klasike shkalle ose monopol marke, por një teknologjik dhe organizativ: dekada kërkimesh themelore, miliarda në investime, zinxhirë furnizimi shumë të specializuar dhe operacione që do të ishin praktikisht të pamundura pa mbështetje të përhershme në vend nga inxhinierët e ASML.
Shembull nga teksti shkollor i fuqisë së çmimeve strukturore
Për investitorët, ky është një shembull nga teksti shkollor i fuqisë së çmimeve strukturore. Për shtetet, ky monopol përfaqëson një pengesë strategjike: ata që nuk kanë qasje në teknologjinë EUV përjashtohen përgjithmonë nga prodhimi i çipave të teknologjisë së fundit.
Prandaj, ASML është një e ashtuquajtur “pikë e vetme dështimi” në sistemin global të teknologjisë. Kjo shpjegon si vlerësimin e saj në tregun e aksioneve ashtu edhe vëmendjen nervoze që kompania merr tani nga agjencitë e inteligjencës dhe qeveritë.
Por “hendeku” i ASML-së me sa duket nuk është më i pakapërcyeshëm, sipas raportit të Reuters. Nëse Kina e kapërcen vërtet atë, pasojat për të gjithë Evropën do të jenë të mëdha.
Rruga e shkurtër e Kinës: Bleni kohë, mblidhni njohuri
Që Kina po përpiqet të kapërcejë bllokimin teknologjik në teknologjinë EUV nuk është asgjë e re. Ajo që është e re është se sa larg ka përparuar ky projekt. Sipas hulumtimit të Reuters, prototipi u zhvillua në Shenzhen kryesisht me përfshirjen e ish-punonjësve të ASML-së dhe duke përdorur komponentë nga aksionet ekzistuese dhe tregjet sekondare.
Megjithatë, bllokimi kryesor mbetet optika. Pasqyrat me precizion të lartë të kërkuara për këtë deri më tani kanë ardhur ekskluzivisht nga Carl Zeiss AG në Oberkochen, Gjermani. Prandaj, raportet në Evropë se Huawei po përpiqet posaçërisht të rekrutojë punonjës nga furnizuesit kryesorë gjermanë po shihen me ndjeshmëri të madhe.
Kontrollet e eksportit po ngadalësojnë përpjekjet e Kinës për të kapur ritmin, por nuk po i ndalojnë ato. Avantazhi i mbetur i Perëndimit qëndron më pak në dizajn sesa në pjekurinë industriale – domethënë, në funksionimin e qëndrueshëm, efikas dhe me rendiment të lartë të sistemeve EUV në funksionim të vazhdueshëm.
TSMC: Tajvani si pikë kyçe
Rëndësia e vërtetë gjeopolitike e kësaj çështjeje bëhet e dukshme vetëm në bashkëveprimin e saj me Tajvanin. TSMC, prodhuesi më i madh me kontratë në botë, prodhon shumicën e çipave më të përparuar në botë. Këtajanë çipa nga të cilët varen jo vetëm SHBA-të dhe Evropa, por edhe Kina.
Kjo varësi deri më tani ka vepruar si një mburojë për Tajvanin: Një sulm ushtarak do të dëmtonte prodhimin e çipave dhe do të shkaktonte një krizë ekonomike globale që do të ndikonte rëndë edhe në Kinë. Në qarqet e politikave të sigurisë, varësia teknologjike nga TSMC konsiderohet si një faktor kyç që e ka bërë një sulm ndaj Tajvanit të pamundur deri më tani.
Megjithatë, nëse Kina arrin një përparim në litografinë EUV, kjo llogaritje do të ndryshojë rrënjësisht. Kina nuk do të jetë më e varur nga TSMC, dhe fabrikat në Tajvan do të transformohen nga një mburojë në një objektiv strategjik.
Roli kyç i nënvlerësuar i Evropës
Nga një perspektivë e politikës industriale dhe të sigurisë, sovraniteti teknologjik i Evropës varet më pak nga subvencionet për fabrikat e reja të çipave sesa nga sigurimi i disa qendrave shumë të specializuara të ekspertizës. ASML dhe furnizuesit e saj kryesorë, pra, nuk konsiderohen thjesht xhevahire industriale midis shumë, por më tepër asete strategjike të rendit më të lartë.
Nga një perspektivë e tregut të aksioneve, ky hendek shpjegon pse ASML konsiderohet një fitues strukturor pavarësisht luhatjeve ciklike dhe pse aksionet e saj janë rritur ndjeshëm këtë vit.
Prototipi EUV i Kinës nuk është ende një ndryshim i lojës. Është teknikisht i kufizuar dhe larg pjekurisë industriale. Por është një shenjë paralajmëruese. Mbrojtja e Evropës kundër një varësie të re teknologjike nga Kina aktualisht mbështetet në një hendek të vetëm e të thellë: kontrollin mbi teknologjinë kyçe të prodhimit modern të çipave. [Përkthu: ISHGJ]
