Një përplasje midis Kinës, Tajvanit dhe SHBA-së do të zbehte çdo konflikt aktual – dhe inteligjenca artificiale nuk do të na shpëtojë
Nga Liam Halligan [THE TELEGARAPH]
18 Janar 2026
Xi Jinping u ka thënë shefave të tij ushtarakë të jenë gati të pushtojnë Tajvanin deri në vitin 2027; nëse kjo ndodh, dy ekonomitë më të mëdha në botë do të ndërpresin tregtinë e ndërsjellë.
Tensionet e shtuara gjeopolitike paraqesin rreziqe të mëdha për stabilitetin financiar. Pra, pse, duke pasur parasysh trazirat ndërkombëtare në kaq shumë fronte, tregjet e aksioneve perëndimore po vazhdojnë të rriten?
Rreziqet gjeopolitike janë përshkallëzuar gjatë dy javëve të para të vitit 2026. Së pari, pamë sulmet ushtarake amerikane në Venezuelë dhe kapjen e presidentit Nicolás Maduro.
Pothuajse njëkohësisht, protestat antiqeveritare u përshkallëzuan në Iran – me ndryshimin e regjimit tani më të mundshëm se në çdo kohë që nga revolucioni i vitit 1979, kur Ajatollahët morën kontrollin.
Për më tepër, pavarësisht shpresave për një marrëveshje paqeje vitin e kaluar, konflikti Rusi-Ukrainë duket se do të vazhdojë , me çdo marrëveshje të udhëhequr nga SHBA-të që duket se është e mbingarkuar nga mosmarrëveshjet mbi territorin dhe garancitë e sigurisë.
Midis tyre, Venezuela, Irani dhe Rusia kontrollojnë gjysmën e të gjitha rezervave globale të naftës dhe rreth 40% të gazit natyror. Por, pavarësisht këtyre stuhive gjeopolitike, kostot e energjisë nuk janë rritur ndjeshëm. Çmimet e naftës janë rreth 63 dollarë (47 paund) për fuçi, vetëm disa dollarë më shumë që nga fillimi i vitit.
Gjatë vitit 2025, tregjet e aksioneve perëndimore patën një performancë të mirë, duke shpërfillur shqetësimet në lidhje me rritjen e ngadaltë, produktivitetin e ulët dhe borxhin e lartë të qeverisë. Indeksi S&P 500 i aksioneve kryesore amerikane u rrit me 17% vitin e kaluar, duke reflektuar pjesërisht ekonominë relativisht të fortë të Amerikës.
Në Britaninë me rritje të ulët, FTSE 100 u rrit edhe më shumë, duke fituar 21% gjatë vitit 2025 – megjithëse FTSE 250, i fokusuar më shumë në Mbretërinë e Bashkuar me më pak aksione ndërkombëtare, u rrit vetëm 9%.
Por prapëseprapë, mes shqetësimeve për borxhin sovran dhe polarizimeve të politikës së brendshme, tregjet e aksioneve perëndimore kanë qenë të gjalla, me indekset kryesore kohët e fundit në nivele rekord në të dy anët e Atlantikut.
Dhe pavarësisht të gjitha lajmeve alarmuese nga Karakasi, Teherani dhe Donbasi, rritja e çmimeve të aksioneve ka vazhduar në vitin 2026, me S&P 500 dhe FTSE 100 që janë disa pikë përqindjeje më të larta që nga fillimi i vitit.
Përballë kësaj shkëputjeje në dukje midis vlerësimeve të tregut të aksioneve dhe realitetit, kam dy vërejtje.
E para është se, pavarësisht të gjithë titujve tronditës, tre teatrot e konfliktit që kam përmendur janë mezi të rëndësishme në krahasim me atë që ka të ngjarë të jetë konflikti kryesor gjeopolitik i vitit 2026.
Arrestimi i Maduros dhe fundi i mundshëm i teokracisë iraniane janë qartësisht të rëndësishme, ashtu si edhe vazhdimi në vitin e katërt të betejës më të madhe tokësore të Evropës që nga Lufta e Dytë Botërore.
Por, deri tani, zhvillimi më i rëndësishëm gjeopolitik i javëve të fundit, i fshehur nën lajmet nga vende të tjera, është rritja e tensioneve të vazhdueshme midis Kinës dhe Tajvanit , me potencialin për konflikt të hapur SHBA-Kinë.
Për shumë vite, Pekini ka këmbëngulur në atë që presidenti kinez Xi Jinping e quan “të drejtat e tij historike” mbi Tajvanin, duke e vënë Kinën në kundërshtim me Japoninë, Filipinet dhe aleatët e tjerë rajonalë të Amerikës, të cilët strehojnë baza të panumërta ushtarake amerikane.
Marina kineze, më e madhja në botë prej kohësh, kohët e fundit është bërë shumë më e vendosur, duke organizuar shumë “përplasje të afërta” kundër anijeve amerikane dhe australiane përgjatë Detit të Kinës Jugore dhe Ngushticës së Malakës – porta e Kinës për në Oqeanin Indian dhe tregjet globale, si dhe rruga e 80% të importeve jetësore të naftës së Kinës, që vijnë kryesisht nga Gjiri Persik.
Gjatë vitit 2025, Kina organizoi më shumë se 3,000 ndërhyrje ajrore mbi hapësirën ajrore të Tajvanit, nga mezi 1,000 në fillim të viteve 2020. Pati gjithashtu një përshkallëzim të ndjeshëm të dëmtimit të kabllove nënujore që lidhin Tajvanin me botën në gjysmën e dytë të vitit të kaluar.
Në fjalimin e tij të Vitit të Ri 2026, Xi e përshkroi “ribashkimin” e Tajvanit si “të pandalshëm”. Dhe në ndërrimin e vitit, pas lajmit për një paketë rekord armësh amerikane me vlerë shumë miliardë dollarë për Tajvanin, Kina më pas qëlloi disa raketa në ujërat pranë kombit ishullor, duke shfaqur disa anije të reja sulmi dhe duke hedhur poshtë mundësitë e ndërhyrjes së SHBA-së dhe aleatëve për të bllokuar aneksimin kinez.
Këto ishin “lojërat e luftës” më agresive anti-Tajvaneze që kemi parë nga Pekini. Ato përcaktuan tonin përpara vitit 2027 – viti kur Xi u ka urdhëruar shefave të tij ushtarakë të jenë gati për të marrë Tajvanin me forcë, 100-vjetori i Ushtrisë Çlirimtare Popullore të Kinës.
Nuk po them se do të ndodhë një konflikt i hapur ushtarak, por po bëhet gjithnjë e më i mundshëm. Dhe nëse ndodh, dy ekonomitë më të mëdha të botës do të ndërpresin tregtinë e ndërsjellë, duke e ndaluar ekonominë globale në vend.
Kushdo që po shqyrton tregjet e aksioneve gjatë javëve të fundit duke arritur në përfundimin se “gjeopolitika nuk ka rëndësi” duhet ta kuptojë se gjeopolitika së shpejti mund të ketë një rëndësi të jashtëzakonshme. Gjë që më çon te pika ime e fundit, që lidhet me dominimin e Tajvanit në prodhimin global të gjysmëpërçuesve. Gjysmëpërçuesit mundësojnë drejtpërdrejt triliona dollarë në vit aktivitet ekonomik – nga automobilat dhe infrastruktura kritike deri te aftësitë mbrojtëse dhe inteligjenca artificiale (IA).
Tajvani përbën më shumë se dy të tretat e prodhimit global, duke përfshirë 90% të çipave të përparuar që tani janë jetikë për një sasi kaq të madhe prodhimi.
Kohët e fundit, Kina është bërë prodhuesi i dytë më i madh i çipave në botë, me Pekinin që kontrollon gjithashtu 80% të prodhimit botëror të metaleve të rralla dhe lëndëve të tjera të para kritike që përdoren për të bërë gjysmëpërçues.
Ja pra çështja. Tregjet e aksioneve po rriten ndjeshëm, me vlerësime të fryra të aksioneve. Matja Shiller CAPE e S&P 500 – një raport çmim-fitim i rregulluar ciklikisht – tani është rreth 40, shumë mbi kulmin e tij prej 25 në kohën e rënies së tregut në vitin 2008.
Kur raportet çmim-fitim janë të larta, kjo tregon për ekzaltim , me vlera të aksioneve të larta në krahasim me paratë që kompanitë po gjenerojnë në të vërtetë.
Dhe ky entuziazëm, sigurisht, është inteligjenca artificiale – me agjentët e bursës që i thonë kujtdo që do të dëgjojë se kjo valë e re e teknologjisë është aq e rëndësishme saqë themelet ekonomike nuk kanë më rëndësi.
Po, inteligjenca artificiale është thelbësore – revolucioni i pestë industrial, siç e kam pranuar. Por lideri i tregut Nvidia tani vlen më shumë se e gjithë ekonomia britanike, dhe jo më pak se gjysma e kapitalizimit të tregut të S&P 500 llogaritet nga aksionet e lidhura me inteligjencën artificiale.
Por çfarë ndodh nëse inteligjenca artificiale i arrin kufijtë, nëse politikanët fillojnë të rregullojnë situatën, nëse ekonomitë – jo më pak ajo e Mbretërisë së Bashkuar – nuk janë në gjendje të prodhojnë sasitë e mëdha të energjisë elektrike që kërkon kjo teknologji e re? Çfarë ndodh nëse Kina i kundërvihet Tajvanit dhe e lë Perëndimin pa gjysmëpërçues? [Përktheu: Dan GASHI]
