Çfarë mundësish kanë amerikanët për të eliminuar regjimin e mullahëve në Iran?
Nga Dr. Sadri RAMABAJA
Hyrje
Në marrëdhëniet ndërkombëtare, momentet e grumbullimit ushtarak të shoqëruar me retorikë politike të ashpër përfaqësojnë fazat më të rrezikshme të krizave ndërmjet fuqive shtetërore. Situata aktuale midis Shteteve të Bashkuara të Amerikës dhe Republikës Islamike të Iranit paraqet pikërisht një konfigurim të tillë: një përplasje e mundshme ku ndërthuren presioni ushtarak, kalkulimi strategjik, lufta e perceptimeve dhe diplomacia e detyruar nga rrethanat. Në këtë kontekst, çdo zhvillim i ri — qoftë dislokim forcash, deklaratë politike apo incident rajonal — fiton peshë disproporcionale dhe mund të ndikojë në ekuilibrin e brishtë të frenimit reciprok.
Diskursi mbi “eliminimin e regjimit të mullahëve” nga jashtë rikthen në vëmendje një nga debatet më të ndërlikuara të studimeve strategjike bashkëkohore: në ç’masë mund fuqia ushtarake të prodhojë ndryshim politik të qëndrueshëm në një shtet me struktura të konsoliduara sigurie, identitet ideologjik të fortë dhe kapacitete të konsiderueshme asimetrike. Përvoja historike tregon se rrëzimi i regjimeve përmes forcës së jashtme është rrallë linear dhe pothuajse asnjëherë pa pasoja të thella destabilizuese, si në planin e brendshëm të shtetit të synuar, ashtu edhe në rendin rajonal e ndërkombëtar.
Rritja e pranisë ushtarake amerikane në Lindjen e Mesme, përforcimi i mbrojtjes ajrore dhe detare, si dhe intensifikimi i kapaciteteve të zbulimit dhe goditjes precize, sugjerojnë krijimin e një arkitekture presioni të shumëanshëm.
Rrjedhimisht, analiza e mundësive amerikane për të dobësuar apo transformuar regjimin iranian duhet të vendoset jo në kornizën e një zgjidhjeje ushtarake vendimtare, por në ndërthurjen komplekse të mjeteve ushtarake, ekonomike, kibernetike, informative dhe diplomatike. Pikërisht në këtë hapësirë gri, midis luftës së hapur dhe paqes formale, po formësohet “stuhia me shumë të panjohura” që karakterizon fazën aktuale të krizës.
Rritja graduale e pranisë ushtarake amerikane
Ushtria amerikane gradualisht po pregaditet për sulmin e radhës ndaj Iranit. Ato tashmë janë kryer; forcat janë dislokuar gjithandej në Lindjen e Mesme. Kjo po ndodhë pas dy javësh që kur apeli i Shtëpisë së Bardhë i ishte përcjell iranianëve që të vazhdojnë të rezistojnë dhe të marrin në dorë aministrimin e vendit.
Në ditët e fundit, shkruan e përditshmja zvicerane NZZ, Pentagoni ka zhvendosur kryesisht forcën detare të përqendruar rreth transportuesit të avionëve “Abraham Lincoln” nga Indo-Paqësori në Gadishullin Arabik. Kjo i jep Komandës Qendrore, e cila do të drejtojë operacionin kundër regjimit në Teheran, qasje në avionë luftarakë dhe raketa lundrimi: fuqinë e zjarrit për të çaktivizuar komunikimet dhe mbrojtjen ajrore të armikut. Dy shkatërrues shtesë të pajisur me armë me rreze të gjatë veprimi janë të stacionuar në Ngushticën e Hormuzit.1
Portalet e specializuara që analizojnë të dhëna me burim të hapur sjellin të dhëna shtesë për dislokim armësh dhe rendisin sisteme të reja armësh që mbërrijnë çdo ditë në Lindjen e Mesme. Këto përfshijnë dymbëdhjetë raketa F-15E “Strike Eagles”, të vendosura në bazën ajrore Muwaffak Salti në Jordani. Amerikanët po përforcojnë gjithashtu mbrojtjen ajrore në rajon, veçanërisht me sisteme shtesë THAAD dhe Patriot, për të mbrojtur bazat e tyre nga sulmet me raketa balistike iraniane.
Por, siç nënvizon NZZ, qendra nervore e trupave amerikane në Lindjen e Mesme është Baza Ajrore al-Udeid në Katar. Ajo strehon postin e komandës së përparme të Komandës Qendrore, e cila mbikëqyr një total prej afërsisht 40,000 trupash. Zona e përgjegjësisë së komandës shtrihet nga Briri i Afrikës deri në Azinë Qendrore.2
Në muajin janar 2026, Shtetet e Bashkuara kanë dislokuar një grup sulmues me aeroplanmbajtëse USS Abraham Lincoln në Lindjen e Mesme, në përgjigje të tensioneve me Iranin dhe aleatët e tij. Kjo përbën grumbullimin më të madh ushtarak të SHBA-së në rajon që nga goditja mbi infrastrukturat bërthamore iraniane në 2025. Analistët vlerësojnë se synimi është goditja e sistemave raketorë dhe qendrave komanduese, megjithëse ndryshimi i regjimit duket i vështirë për shkak të strukturës së kompleksuar të Teheranit.3
SHBA-ja ka dislokuar në Lindjen e Mesme një “armada” ushtarake me aeroplanmbajtësen USSAbraham Lincoln, shoqëruar nga një numër anijesh shoqëruese dhe avionësh luftarakë me aftësi sulmuese të larta.
Ushtria amerikane gjithashtu ka zhvilluar stërvitje ajrore shumë-ditore dhe ka forcuar asetet e mbikëqyrjes dhe zbulimit për të krijuar kapacitete operacionale të gatshme për çdo urdhër të ardhshëm.
Ekspertë të mbrojtjes paralajmërojnë se Irani pritet të përdor “swarms” (grupe të mëdha dronësh) që kanë kosto të ultë që mund të kërcënojnë anijet dhe asetet amerikane në rajon — një nga taktikat asimetrike që mund të neutralizojë avantazhin teknologjik të SHBA-së.
Në Shtetet e Bashkuara ka edhe zëra kritikë ndaj politikës së presidentit Donald Trump. Një ekspert ushtarak – Eksperti ushtarak amerikan Douglas MacGregor, është shprehur se Trumpi ka tendencë për të mbivlerësuar aftësitë e tij si udhëheqës ushtarak, duke marrë vendime pa një strategji të qartë të bazuar në analizë të thellë, dhe shpesh i paraqet opsionet e tij si më të fuqishme sesa realisht janë. MacGregor pretendoi se objektivat kryesore nuk zgjidhen nga vetë Trump, por nga një grusht miliarderësh të fuqishëm që ushtrojnë ndikim përmes mbështetjes financiare të fushatave zgjedhore.4
Dy opsionet operacionale të mundshme
Shefi i Shtabit të Përgjithshëm të Ushtrisë Izraelite, Eyal Zamir, vlerësoi ndërkohë se Shtetet e Bashkuara të Amerikës do të nisin një sulm ushtarak ndaj Iranit brenda dy javësh deri në dy muaj, raportoi media lokale të dielën.
“Kjo është një periudhë pasigurie,” citoi Radio Ushtarake të thoshte Zamira gjatë një takimi për vlerësimin e sigurisë.5
Kundër regjimit iranian opsionet janë megjithatë të kufizuara, rrjedhimisht edhe mundësitë strategjike manovruese. Analistët vlerësojnë se në shqyrtim janë dy opsionet e mundshme:
1. Likuidimi i Khameneit: Operacioni drejtohet ekskluzivisht kundër personit të Udhëheqësit Suprem. Ndryshe nga Venezuela, SHBA-të nuk po tregojnë asnjë konsideratë për jetën e objektivit dhe shpresojnë që likuidimi i Ali Khameneit do të inkurajojë popullsinë të rifillojë protestat dhe të përmbysë regjimin.
2. Dobësimi ushtarak: Sulmet mund të përqendrohen kryesisht në aftësitë ushtarake dhe, në veçanti, në programin bërthamor iranian. Referenca e Trump ndaj çështjes bërthamore në kërcënimet e tij të fundit kundër Teheranit e mbështet këtë.
Reagimet e Iranit dhe gatishmëria e tij për luftë
Irani ka deklaruar se është në gatishmëri të plotë ushtarake dhe se do të përgjigjet me forcë ndaj çdo agresioni apo kërcënimi ndaj sovranitetit të tij.
Korpusi i Gardës Revolucionare Islamike (IRGC), dega elitare e forcave të armatosura të Iranit, është përgjigjur duke rritur nivelet e gatishmërisë dhe duke u kërkuar grupeve të armatosura të mbështetura nga Irani në Irak, Liban dhe Jemen të mbështesin Teheranin.6
Pritet që Iran të zhvillojë stërvitje ushtarake dhe manovra në ngushticën strategjike të Hormuzit, një zonë ku kalon një pjesë e madhe e tregtisë botërore me energji.
Derisa ngushtica e Hormuzit, gryka e ngushtë e Gjirit Persik, është bërë përsëri një vatër tensionesh, ndërkaq Irani përgatitet të nisë një stërvitje ushtarake që mund të shkaktojë zjarr në një korsi thelbësore për transportin detar global.
Nga ana tjetër Komanda Qendrore e ushtrisë amerikane lëshoi paralajmërimin e saj të shtunën herët, duke i thënë Teheranit se çdo “sjellje e pasigurt dhe joprofesionale pranë forcave amerikane, partnerëve rajonalë ose anijeve tregtare rrit rreziqet e përplasjes, përshkallëzimit dhe destabilizimit”.7
Përpjekjet diplomatike dhe presionet rajonale
Ndërkohë që tensionet rriten, ka edhe përpjekje për dialog diplomatik — për shembull, Iran po kërkon të shmangë një konflikt të hapur përmes bisedimeve të lehtësuara në Turqi.
Aleatët e SHBA-së si Arabia Saudite dhe vendet e Gjirit i kanë bërë thirrje Uashingtonit të shmangë një konflikt të madh, duke paralajmëruar për destabilizim ekonomik dhe politik më të gjërë në rajon.
Rreziqet dhe pasojat ndërkombëtare
Lufta apo përshkallëzimi i konflikteve mund të sjellë destabilizim raonal, flakët e së cilës mund të përhapen në Lindjen e Mesme dhe të përfshijë vende të tjera që ndjekin politika të kundërta.
Tregjet globale të energjisë pritet të pësojnë goditje. Çdo ndërprerje në Hormuz mund të çojë në rritje të çmimeve të naftës dhe gazit.
Vendet si Kina dhe Rusia mund të përdorin këtë krizë për të zgjeruar influencën e tyre në rajon dhe për të sfiduar ndikimin amerikan.
Rrjedha e mundshme e situatës — disa skenarë kryesorë
Skenari A — Konflikt i kufizuar i përkohshëm:
- SHBA nxiton me sulme të kufizuara ajrore ose raketore kundër objekteve ushtarake iraniane (p.sh., radarë, instalime raketore apo infrastrukturë dronësh).
- Irani mund të përgjigjet me sulme raketore dhe dronësh ndaj bazave amerikane në rajon ose aleatëve të SHBA-së. Kjo mund të çojë në ndërprerje të aktiviteteve të detit apo dërgimin e mallrave në Hormuz me pasoja në tregjet globale të energjisë.
Skenari B — Eskalim i përmasave të mëdha:
- Nëse një anije amerikane ose aleate bie pre e një sulmi të drejtpërdrejtë, SHBA mund të përgjigjen me veprime më të gjera ushtarake, duke përfshirë goditje të koordinuara mbi objekte strategjike iraniane.
- Kjo rrit rrezikun e përfshirjes së aktorëve të tjerë rajonalë (p.sh., milicitë e mbështetura nga Irani në Irak, Siri apo Jemen) dhe rritjen e çmimeve të naftës në tregjet globale.
Skenari C — De-eskalim përmes diplomacisë:
- Një ndërmjetësim ndërkombëtar — për shembull nga Turqia apo Bashkimi Evropian — mund të çojë në armëpushim jozyrtar, ku palët frenojnë kërcënimet e drejtpërdrejta dhe kalojnë në bisedime mbi kufizimin e programit bërthamor iranian dhe çështje të tjera.
Skenari më i mundshëm: Konflikt i kufizuar i kontrolluar me presion diplomatik
Invazioni apo pushtimi i Iranit nga toka është praktikisht jashtë skenarëve realë për momentin: është një vend i madh, me ushtri dhe forcë sigurie të fortë, dhe një luftë e tillë do të shkaktonte humbje kolosale njerëzore dhe destabilizim rajonal — prandaj konsiderohet pothuajse i pamundur nga ekspertët ushtarakë.
Kjo është ajo që shumë analistë po përshkruajnë si rrjedhë realiste të situatës, ku ushtria amerikane nuk nis një invazion të plotë, por përdor forcë të kufizuar për të arritur objektiva specifikë — ndërkohë që rritja e tensioneve dhe presioni diplomatik vazhdojnë. Kjo ka probabilitet më të lartë sesa një luftë totale ndërmjet SHBA-së dhe Iranit.
____________________________________
1. https://www.nzz.ch/pro/die-usa-nehmen-den-revolutionsfuehrer-ins-visier-trump-ueberschaetzt-seine-militaerischen-moeglichkeiten-ld.1922681
2. Po aty
3. https://www.ft.com/content/c1218f3a-0e56-43d3-bd8e-c5ab911394db?utm_source=chatgpt.com
4. Po aty
5. https://www.federalna.ba/izraelska-vojska-americki-napad-na-iran-moguc-u-naredna-dva-mjeseca-prwv7?fbclid=IwY2xjawPsTa9leHRuA2FlbQIxMQBzcnRjBmFwcF9pZBAyMjIwMzkxNzg4MjAwODkyAAEeJ0wrXb64xrOfvBJ_BMM4xoID_Ri3VRuSzZpVjQgD10LSifAD7f_3Y7VCcd0_aem_OubTKnn1QAN1Yip8x9Aozg
6. https://www.rferl.org/a/iran-us-military-strike-persian-gulf-tension/33660488.html?utm_source=chatgpt.com
7. https://apnews.com/article/iran-strait-hormuz-us-protests-persian-gulf-db7159d715453977279ab9cfd918e6e4
