Nga Mahmud Ibrahimi / Ish-ambasador, politolog dhe sociolog
Protesta e studentëve në Shkup, e cila fokusohet në kërkesën për të dhënë provimin e jurisprudencës në gjuhën shqipe, është vuajtur prej një trajtimi kryesisht juridik dhe administrativ. Diskursi publik e ka vënë theksin në interpretimin e ligjeve ekzistuese, duke argumentuar se kjo kërkesë përbën një “të drejtë legjitime”.
1. Kërkesa konkrete (simptomë)
Studentët kërkojnë të japin provimin në gjuhën shqipe. Kjo kërkesë, në vetvete, mund të mbështetet në ligje që parashikojnë përdorimin e gjuhëve. Analistët e trajtojnë atë si një “të drejtë që duhet dhënë”, duke e parë si një çështje administrative ose juridike. Megjithatë, një analizë më thellë politike tregon se kjo qasje është reduktive. Ajo zhvendos vëmendjen nga dimensioni strukturor i problemit dhe e kufizon debatin në nivelin e simptomave, duke lënë të paprekur shkakun e vërtetë.
Sipas kësaj logjike, shqiptarët trajtohen de facto si pakicë, pavarësisht se ata janë një nga dy etnitë kryesore. Kërkesat parciale, si ajo për të dhënë provimin në një gjuhë të caktuar, vetëm sa forcojnë këtë status. Duke kërkuar “të drejta të veçanta”, në fakt pranohet një kornizë ku këto të drejta janë të kufizuara dhe të negocueshme. Por kjo ngre një pyetje më të thellë: Çfarë është statusi politik i shqiptarëve në këtë shtet?
Ironia e situatës
Ironia qëndron në faktin se nëse pranon se je palë që kërkon të drejta gjuhësore, atëherë ke rënë në logjikën e pakicës. Kur je bashkëthemelues i shtetit, atëherë nuk “kërkon”, por ke të garantuar një status të njëjtë. Kjo ndan qartë dy modele të përshtatshme: modeli i shtetit unitar me pakica, dhe modeli i shtetit binacional/konsociacional.
Pse kërkesat parciale janë problematike
Kërkesat parciale janë problematike sepse:
- Nuk sfidojnë strukturën e pushtetit.
- Zgjidhin raste individuale dhe jo sistemin në tërësi.
- Krijojnë varësi nga vullneti politik i momentit.
Në këtë kontekst, ato mbeten gjithmonë në nivelin e “të drejtave të dhëna”, jo “të drejtave të barabarta”.
Trajtimi i thelbit
Qëllimi duhet të jetë ripërcaktimi i natyrës së shtetit, jo vetëm përmes ligjeve për gjuhën, por përmes barazisë strukturore në institucionet e arsimit, drejtësisë dhe administratës. Duhet të largojmë konceptin e “akomodimit” të shqipes dhe të kërkojmë një bashkëstatus themelor.
Ngërçi real qëndron në pyetjen nëse duhet të luftohet për çdo të drejtë konkrete, ose të shtrohet një projekt i madh politik që ndryshon kornizën. Shumica e politikanëve zgjedhin qasjen pragmatike si opsion më të lehtë, por pa një qasje strukturale, problemi mbetet i njëjti, ndoshta me forma të ndryshme.
Pas protestës së studentëve në Shkup, analistë dhe politikanë dolën për të shpjeguar pse kërkesa për provimin në gjuhën shqipe është “e drejtë” dhe “duhet të realizohet”. Por, ky nuk është një fitore; është një simptomë e një problemi më të madh. Përsëri, shqiptarët detyrohen të kërkojnë të drejtën e përdorimit të gjuhës së tyre, duke treguar se ata trajtohen si pakicë, jo si një nga pilaret themelore të shtetit.
Parashtrimi i problemit
Problemi nuk qëndron te gjuha në një provim, por te vetë natyra e shtetit. Një shtet që nuk e njeh dhe respekton përbërjen e tij etnike në mënyrë të barabartë, nuk mund të prodhojë barazi reale, por do të krijojë vetëm kompromise të përkohshme. Sa më gjatë që pranojmë logjikën e këtillë, do të vazhdojmë të kërkojmë “të drejta” që duhet të ishin të padiskutueshme.
Rikonceptimi i barazisë
Është koha të fillojmë të kërkojmë barazi reale, aty ku ajo përcaktohet: në vetë strukturën e shtetit. Në një administratë dhe në një projekt politik që e njeh dhe e respekton diversitetin etnik, përdorimi i gjuhës në arsim dhe sistemin juridik do të ishte një standard dhe jo një kërkesë.
Përfundim
Debati mbi përdorimin e gjuhës shqipe në provimin juridik është një pasqyrë e një problemi më të thellë: mungesën e një barazie të konsoliduar në nivel struktural. Derisa ky problem të mbetet i paqartë, kërkesa për gjuhën do të vazhdojë të shfaqet në mënyrë sporadike, duke mos zgjidhur thelbin e kontratës politike. Çështja nuk është nëse shqiptarët do të mund të japin provim në gjuhën e tyre; çështja është pse, edhe sot, ata duhet ta kërkojnë këtë. Problemi qëndron në vetë strukturën e shtetit, dhe për të ndryshuar situatën, ne duhet ta sfidojmë atë seriozisht.
