Nga Dr. Sadri RAMABAJA
Abstrakt
Procesi i zgjedhjes së Presidentit në Kosovë përfaqëson një moment kritik të funksionimit të demokracisë parlamentare në një shtet post-kolonial me sovranitet të konsoliduar pjesërisht. Ky studim analizon sjelljen e mundshme të opozitës përmes kornizave teorike të institucionalizmit politik, teorisë së demokracive konkurruese dhe literaturës mbi stabilitetin e regjimeve hibride. Duke u mbështetur në konceptet e Juan J. Linz mbi krizat institucionale, Giovanni Sartori mbi sistemet partiake, si dhe Levitsky & Ziblatt mbi normat demokratike, argumentohet se votimi presidencial shndërrohet në test të kalimit nga opozitarizmi bllokues drejt opozitarizmit institucional. Rasti kosovar ilustron tensionin midis racionalitetit elektoral afatshkurtër dhe përgjegjësisë sistemike në shtetet e vogla në një rend ndërkombëtar në transformim.
Fjalë çelës: opozita parlamentare, presidencializëm parlamentar, institucionalizim demokratik, Kosovë, stabilitet politik, demokraci post-konfliktuale.
1. Hyrje: Presidenca si moment kritik institucional
Në demokracitë parlamentare, zgjedhja e presidentit zakonisht konsiderohet një procedurë kryesisht formale, me funksion simbolik dhe stabilizues brenda arkitekturës kushtetuese. Megjithatë, në shtetet me nivel të brishtë institucionalizimi, ky proces mund të shndërrohet në atë që Juan J. Linz e përkufizon si një “moment kritik të legjitimitetit institucional” (Linz, 1990). Afatet kushtetuese krijojnë një presion kohor që i detyron aktorët politikë të zgjedhin midis racionalitetit partiak afatshkurtër dhe ruajtjes së stabilitetit sistemik.
Në rastin e Kosovës, afati kushtetues për zgjedhjen e Presidentit prodhon një situatë në të cilën dështimi nuk përbën vetëm krizë parlamentare, por potencialisht edhe krizë të vetë rendit institucional. Mundësia e zgjedhjeve të reja parlamentare, në një mjedis ndërkombëtar të karakterizuar nga pasiguri strategjike dhe transformime të rendit global, e shndërron këtë proces në një test të drejtpërdrejtë të maturisë politike të opozitës dhe të kapacitetit të elitave politike për të vepruar përtej kalkulimeve të ngushta partiake.
Në këtë kuptim, zgjedhja presidenciale nuk është vetëm një procedurë kushtetuese, por një provë e nivelit të institucionalizimit demokratik dhe e aftësisë së sistemit politik për të prodhuar stabilitet përmes kompromisit procedural.
2. Korniza teorike: opozita në demokracitë konkurruese
2.1 Linz dhe rreziku i krizave të legjitimitetit
Linz argumenton se demokracitë e reja janë më të cenueshme kur aktorët politikë e trajtojnë sistemin si arenë zero-sum. Në këto raste, përdorimi maksimal i instrumenteve procedurale mund të delegjitimojë vetë institucionet.
Në rastin kosovar, bllokimi i zgjedhjes presidenciale mund të prodhojë atë që Linz e përshkruan si:
“erosion gradual të besimit institucional përmes konfliktit procedural”.
2.2 Sartori dhe sistemi partiak pluralist
Giovanni Sartori (1976) thekson se stabiliteti i demokracive parlamentare varet nga sjellja sistemike e opozitës, jo vetëm nga fuqia e shumicës.
Ai dallon mes:
- opozitës antisistemike,
- opozitës konkurruese-lojale.
Opozita lojaliste nuk heq dorë nga konkurrenca politike, por pranon rregullat e lojës si interes kolektiv. Pikërisht këtu qëndron dilema aktuale: a do të funksionojë opozita kosovare si aktor sistemik apo si aktor vetoje?
2.3 Levitsky & Ziblatt: normat e padukshme të demokracisë
Sipas Levitsky dhe Ziblatt (2018), demokracitë mbijetojnë jo vetëm përmes kushtetutave, por përmes dy normave themelore:
- Toleranca reciproke,
- Vetëpërmbajtja institucionale (forbearance).
Refuzimi sistematik i kompromisit procedural dobëson këto norma dhe rrit polarizimin strukturor.
Në këtë perspektivë, votimi presidencial nuk është vetëm akt juridik, por provë e normave demokratike informale.
3. Dilema strategjike e opozitës: racionalitet elektoral vs racionalitet institucional
Teoria e zgjedhjes racionale (Downs, 1957) sugjeron se partitë synojnë maksimizimin elektoral. Megjithatë, në shtetet post-konfliktuale, racionaliteti elektoral shpesh bie ndesh me racionalitetin institucional.
Opozita përballet me tri opsione:
| Strategjia | Fitimi afatshkurtër | Kosto sistemike |
|---|---|---|
| Bllokim | Mobilizim elektoral | Destabilizim institucional |
| Kompromis | Humbje simbolike | Stabilitet shtetëror |
| Abstenim strategjik | Neutralitet politik | Ambiguitet publik |
Literatura mbi tranzicionet demokratike (O’Donnell & Schmitter, 1986) tregon se kompromiset elitare janë shpesh kusht për konsolidimin institucional.
3.1 Opozita përballë momentit kritik
Në teorinë bashkëkohore të politikës krahasuese, sjellja e opozitës konsiderohet një tregues kyç i nivelit të konsolidimit demokratik. Ndërsa partitë në pushtet testohen përmes aftësisë qeverisëse, opozitat testohen përmes raportit që ndërtojnë midis interesit partiak dhe stabilitetit institucional. Situata aktuale në Kosovë — e lidhur me zgjedhjen e Presidentit brenda afateve kushtetuese — paraqet pikërisht një dilemë strategjike klasike: zgjedhjen ndërmjet racionalitetit elektoral dhe racionalitetit institucional.
Ky tension shfaqet zakonisht në demokracitë e reja parlamentare, ku institucionet ende nuk janë plotësisht të internalizuara nga aktorët politikë dhe ku konkurrenca politike mbetet pjesërisht ekzistenciale (Mainwaring & Scully, 1995).
3.2 Racionaliteti elektoral: logjika e konkurrencës maksimizuese
Nga perspektiva e teorisë së zgjedhjes racionale (Downs, 1957), partitë politike veprojnë si aktorë që synojnë maksimizimin e votës dhe probabilitetit për të ardhur në pushtet. Në këtë logjikë:
- çdo krizë institucionale mund të perceptohet si mundësi elektorale;
- zgjedhjet e reja shihen si mekanizëm për rishpërndarjen e kapitalit politik;
- kompromisi me shumicën qeverisëse mund të interpretohet si humbje simbolike për opozitën.
Në rastin e Kosovës, një pjesë e opozitës mund të kalkulojë se dështimi i zgjedhjes së presidentit dhe shkuarja në zgjedhje të reja parlamentare mund të:
- mobilizojë elektoratin opozitar,
- konsumojë politikisht qeverinë,
- krijojë rrethana të reja koalicioni.
Ky është racionalitet i pastër elektoral — afatshkurtër dhe konkurrues. Por nëse kihet parasysh trendi e me theks rezultati I zgjedhjeve të 28 dhjetorit 2025, përlogaritja bazuar në këtë logjikë të konkurrencës maksimalizuese duket krejtsisht irracionale.
3.3 Racionaliteti institucional: logjika e stabilitetit sistemik
Në kontrast, racionaliteti institucional lidhet me atë që Juan J. Linz (1990) dhe më vonë Levitsky & Ziblatt (2018) e përshkruajnë si “vetëpërmbajtje institucionale” (institutional forbearance) — gatishmëria e aktorëve politikë për të mos përdorur maksimalisht mjetet formale kur kjo rrezikon stabilitetin e sistemit.
Në këtë kuadër, opozita funksionon jo vetëm si konkurruese për pushtet, por si bashkëgarante e rendit kushtetues.
Racionaliteti institucional nënkupton:
- respektimin e ciklit institucional përtej interesit partiak;
- shmangien e krizave të panevojshme në kontekste të pasigurta ndërkombëtare;
- pranimin e kompromisit procedural pa hequr dorë nga opozitarizmi politik.
Sipas teorisë së institucionalizimit të sistemeve partiake (Mainwaring, 1999), pikërisht ky transformim shënon kalimin nga demokracitë fragjile në demokraci funksionale.
4. Skenarët politikë dhe logjika institucionale
4.1 Rikandidimi i presidentes aktuale
Ky skenar krijon presion moral mbi opozitën, sepse refuzimi nuk interpretohet vetëm si kundërshtim politik, por si refuzim stabiliteti.
Në terminologjinë e Tsebelis (2002), opozita rrezikon të perceptohet si veto player destabilizues.
4.2 Kandidati “merre ose lëre”
Ky model përfaqëson strategjinë e kontrollit të agjendës nga shumica parlamentare. Sipas teorisë së agjendës (Riker, 1986), aktori që kontrollon kohën dhe procedurën shpesh fiton avantazh strategjik.
Opozita në këtë rast duhet të vendosë nëse:
- sfidon procedurën,
- apo neutralizon avantazhin përmes pjesëmarrjes selektive.
5. Dimensioni ndërkombëtar: shtetet e vogla dhe stabiliteti institucional
Literatura mbi shtetet e vogla (Katzenstein, 1985) tregon se stabiliteti i brendshëm është kapitali kryesor diplomatik i tyre. Ndryshe nga fuqitë e mëdha, shtetet e vogla nuk mund ta kompensojnë krizën e brendshme me fuqi strukturore.
Në një rend ndërkombëtar që po kalon drejt multipolaritetit, krizat e brendshme interpretohen si sinjale dobësie strategjike.
Kjo e vendos Kosovën në një pozitë ku stabiliteti institucional bëhet element i sigurisë kombëtare.
6. Nga opozitarizmi bllokues tek opozitarizmi institucional
Procesi aktual mund të lexohet si fazë tranzicioni drejt asaj që Mainwaring (1999) e quan institucionalizim i sistemit partiak.
Një opozitë e institucionalizuar konkurron për pushtet, por nuk rrezikon funksionimin e sistemit.
Ky transformim është karakteristik për demokracitë që kalojnë nga faza e konfliktit politik ekzistencial në fazën e konkurrencës normale demokratike.
6.1 Opozita si variabël e stabilitetit demokratik
Në teorinë moderne të demokracisë, opozita nuk përkufizohet thjesht si aktor kundërshtues ndaj qeverisë, por si një institucion funksional i rendit demokratik. Robert Dahl argumenton se pluralizmi politik nuk matet vetëm me ekzistencën e zgjedhjeve të lira, por edhe me aftësinë e opozitës për të vepruar brenda rregullave të pranuara të sistemit (Dahl, 1971). Në këtë kuptim, mënyra se si sillet opozita në momente krize institucionale bëhet indikator kyç i pjekurisë demokratike.
Rasti i Kosovës paraqet një laborator interesant analitik: një demokraci e re parlamentare ku opozita po përballet me tranzicionin nga opozitarizmi bllokues drejt opozitarizmit institucional.
6.2 Opozitarizmi bllokues: logjika e delegjitimimit
Opozitarizmi bllokues karakterizohet nga strategji politike që synojnë jo vetëm kundërshtimin e qeverisë, por paralizimin e procesit institucional. Në literaturën e shkencave politike, kjo lidhet me atë që Juan J. Linz e përshkruan si sjellje “semi-lojale” ndaj sistemit demokratik — aktorë që formalisht pranojnë demokracinë, por praktikisht minojnë funksionimin e saj (Linz, 1990).
Tiparet kryesore të këtij modeli janë:
- përdorimi maksimalist i procedurave kushtetuese si instrument vetoje politike;
- delegjitimimi i shumicës parlamentare;
- transformimi i krizave procedurale në kriza ekzistenciale;
- preferenca për zgjedhje të reja mbi kompromisin institucional.
Në Kosovë, kjo logjikë është shfaqur këto vitet e fundit, me thas pas revolucionit të heshtur demokratik të 14 shkurtit 2021, sidomos përmes:
- kontestimeve të shpeshta kushtetuese,
- bojkotit politik ose presionit procedural,
- instrumentalizimit të afateve kushtetuese për prodhimin e krizave politike.
Në terma racionalë, kjo strategji synon rritjen e kostos së qeverisjes për shumicën. Por në nivel sistemik, ajo prodhon pasiguri institucionale dhe dobëson besimin publik.
7. Opozitarizmi institucional: konkurrencë pa destabilizim
Scott Mainwaring (1999) argumenton se sistemet partiake institucionalizohen kur aktorët politikë ndajnë një minimum konsensusi mbi rregullat e lojës. Opozita institucionale zakonisht betejën politike e zhvillon në terrenin e konkurrenëc, qoftë edhe ët ashpër, për pushtet; ajo gjatë gjithë kohës kritikon qeverinë, por nuk rrezikon funksionimin e institucioneve themelore.
Në këtë model, opozita shndërrohet nga aktor vetoje në aktor legjitimiteti. Ajo fiton kredibilitet publik duke treguar përgjegjësi shtetërore, një koncept i afërt me etikën e përgjegjësisë së Max Weber-it.
Ky transformim është karakteristik për demokracitë që kalojnë nga faza post-konfliktuale, respektivisht post-koloniale drejt çlirimit nacioanl dhe konsolidimit liberal.
8. Përfundim
Zgjedhja e Presidentit në Kosovë përfaqëson një test strukturor të demokracisë parlamentare në një shtet post-konfliktual. Analiza teorike sugjeron se sfida reale nuk lidhet me rezultatin e votimit, por me mënyrën se si opozita e koncepton rolin e saj brenda sistemit politik.
Nëse opozita vepron sipas logjikës së veto-politikës, sistemi rrezikon cikle të përsëritura krize. Nëse ajo adopton sjellje institucionale lojaliste, procesi mund të shënojë një hap drejt konsolidimit demokratik.
Dilema aktuale e opozitës në Kosovë nuk është thjesht taktike, por historike. Ajo përfaqëson kalimin potencial nga politika e krizës permanente drejt politikës së stabilitetit konkurrues.
Rasti kosovar demonstron një parim më të gjerë të teorisë politike bashkëkohore:
demokracitë nuk konsolidohen kur fiton shumica, por kur opozita pranon të mbrojë sistemin edhe kur humb përkohësisht betejën politike.
Referenca
Downs, A. (1957). An Economic Theory of Democracy. New York: Harper.
Katzenstein, P. (1985). Small States in World Markets. Ithaca: Cornell University Press.
Levitsky, S., & Ziblatt, D. (2018). How Democracies Die. New York: Crown.
Linz, J. J. (1990). The Perils of Presidentialism. Journal of Democracy.
Mainwaring, S. (1999). Rethinking Party Systems. Stanford University Press.
O’Donnell, G., & Schmitter, P. (1986). Transitions from Authoritarian Rule. Johns Hopkins University Press.
Riker, W. (1986). The Art of Political Manipulation. Yale University Press.
Sartori, G. (1976). Parties and Party Systems. Cambridge University Press.
Tsebelis, G. (2002). Veto Players. Princeton University Press.
