Pavarësisht rivalitetit të tyre, Rusia dhe Turqia po afrohen. Çfarë zbulon kjo rreth rendit të ri botëror.
Nga Dr. Ahmet Sözen* [IPG]
Rendi global që u shfaq pas përfundimit të Luftës së Ftohtë dhe që shërbeu për një kohë të gjatë si një spirancë e politikës botërore po shkatërrohet. Optimizmi i viteve 1990, kur dukej se demokracia liberale do të triumfonte në mbarë botën, i ka lënë vendin një bote të fragmentuar dhe shumëpolare në të cilën normat dhe vlerat po rinegociohen. Marrëdhëniet e pushtetit janë më të përhapura sot dhe aleancat janë gjithnjë e më shumë transaksionale. Për fuqitë e mesme si Turqia, kjo situatë paraqet si kufizime ashtu edhe mundësi – dhe një homolog veçanërisht i rëndësishëm kundër të cilit Ankaraja po teston autonominë e saj të sapogjetur është Rusia.
Në shikim të parë, marrëdhënia midis Turqisë dhe Rusisë duket kontradiktore. Nga njëra anë, ato mbështesin palë kundërshtare në konfliktet në Siri, Libi dhe Kaukaz. Nga ana tjetër, ato bashkëpunojnë në fushat e energjisë, mbrojtjes dhe politikës së jashtme. Kur përfaqësuesit e të dy shteteve negociuan Marrëveshjen e Drithërave të Detit të Zi në vitin 2022 – në fillim të luftës në Ukrainë – natyra e këtij bashkëpunimi të mbushur me konflikte u bë e qartë: dy rivalë të detyruar të veprojnë si partnerë, por duke mbetur të ndërvarur.
Pavarësisht interesave të tyre të ndryshme, të dy fuqitë e vlerësojnë vlerën e një marrëdhënieje pragmatike. Secila palë e sheh tjetrën si një instrument të dobishëm për menaxhimin e dominimit perëndimor dhe zgjerimin e hapësirës së vet për manovrim në një rend ndërkombëtar në ndryshim. Ajo që i bashkon të dy vendet nuk është besimi, por bindja e përbashkët se ndjekja nga ana e tyre e autonomisë nxitet më së miri përmes bashkëpunimit selektiv dhe taktik.
Si Rusia ashtu edhe Turqia veprojnë si fuqi të pakënaqura me pozicionin e tyre në një hierarki në zhvillim. Periudha e shkurtër e hegjemonisë unipolare të SHBA-së ka mbaruar, por një ekuilibër i qëndrueshëm shumëpolar ende nuk është shfaqur. Sapo një hegjemon dobësohet, sfiduesit ambiciozë pozicionohen për të përmbysur normat dhe vlerat e sistemit.
Nga kjo perspektivë, Moska dhe Ankaraja e shohin statusin e tyre të kërcënuar nga ndikimi perëndimor – për shembull, përmes zgjerimit të NATO-s, sanksioneve ose projekteve ekskluzive të energjisë. Prandaj, interesat e tyre bashkohen sa herë që bëhet fjalë për dobësimin e qëllimshëm të ndikimit perëndimor: duke anashkaluar sanksionet, duke ndërmjetësuar konfliktet rajonale ose duke kontrolluar rrugët kryesore të furnizimit. Bashkëpunimi i tyre nuk është sentimental. Është situacional dhe rrjedh nga domosdoshmëria e veprimit në një botë ku roli udhëheqës i Perëndimit është gjithnjë e më i pasigurt.
Parimi udhëheqës i bashkëveprimit të tyre mund të përshkruhet si një lloj parimi i “kukullës matrioshka” – struktura pushteti mbivendosëse, të shtresuara si një kukull matrioshka ruse. Shtetet e Bashkuara udhëheqin shtresën globale, ndërsa Rusia dominon një shtresë rajonale në Euroazi, dhe Turqia vepron si një fuqi nënrajonale në Mesdheun Lindor dhe Kaukaz. Aty ku interesat e Rusisë dhe Turqisë mbivendosen në shtresa të ndryshme – për shembull, kur bëhet fjalë për përmbajtjen e ndikimit perëndimor, stabilizimin e rrjedhave të energjisë ose kontrollin e paqëndrueshmërisë rajonale – bashkëpunimi i tyre thellohet. Megjithatë, aty ku ambiciet e të dy vendeve përplasen, si në Siri ose Libi, tensionet dalin në pah hapur.
Kjo strukturë shpjegon se si është e mundur që Rusia dhe Turqia të angazhohen në konflikte me ndërmjetës nga njëra anë, dhe nga ana tjetër të jenë në shkëmbim të drejtpërdrejtë dhe të zgjerojnë tregtinë e tyre të ndërsjellë. Prandaj, bashkëpunimi i tyre është më pak një paradoks sesa një shprehje e një marrëdhënieje asimetrike brenda një peizazhi ndërkombëtar në ndryshim të vazhdueshëm.
Ngjitësi emocional dhe politik që e mban këtë partneritet së bashku është siguria dhe përkufizimi i qëllimshëm i Perëndimit si një kërcënim. Rusia ndihet e rrethuar nga zgjerimi i NATO-s dhe promovimi i demokracisë perëndimore nga ana e saj. Turqia, nga ana tjetër, e interpreton mbështetjen perëndimore për grupet kurde, qëndrimin e butë ndaj lëvizjes Gylen dhe përjashtimin e saj nga Forumi i Gazit të Mesdheut Lindor si një formë të synuar margjinalizimi.
Këto narrativa konvergjente bashkohen në një pakënaqësi të thellë. Duke sfiduar presionin perëndimor, Turqia dhe Rusia forcojnë legjitimitetin e tyre të brendshëm. Kur Turqia bleu sistemet raketore ruse S-400 dhe më pas u përjashtua nga programi amerikan F-35, të dy qeveritë e organizuan këtë ngjarje si provë të sovranitetit dhe pavarësisë së tyre. Në diskursin e tyre politik, rezistenca ndaj Perëndimit shihet si një shprehje e vetë-afirmimit kombëtar.
Sjellja e Turqisë mund të kuptohet vetëm duke njohur motivimin e saj kryesor: ndjekjen e autonomisë strategjike. Gjatë 20 viteve të fundit, Ankaraja ka braktisur politikën optimiste “zero probleme me fqinjët e saj” të viteve 2000 dhe ka përqafuar një realizëm pa kompromis. Ky ndryshim në strategji padyshim është formësuar nga zhvillimet kaotike në rajon: nga Pranvera Arabe dhe përpjekja për grusht shteti të vitit 2016 deri te zhgënjimi në rritje me Perëndimin. Në politikën e jashtme, kjo manifestohet si një përzierje e diplomacisë dhe parandalimit, duke synuar të shmangë përafrimin me ndonjë bllok të vetëm, ndërkohë që parandalon një ndarje të plotë me Perëndimin.
Afrimi me Rusinë përshtatet pa probleme në këtë strategji. I jep Ankarasë më shumë peshë brenda NATO-s, akses në teknologjitë e energjisë dhe mbrojtjes, si dhe ndikim në krizat rajonale. Megjithatë, dora e shtrirë e Turqisë ndaj Moskës nuk është një zhvendosje në lindje, por më tepër një akt balancimi brenda një sistemi shumëpolar. Ashtu si fuqitë e tjera të mesme – si India, Arabia Saudite ose Brazili – Turqia po përpiqet të fitojë avantazhin më të madh të mundshëm nga konkurrenca midis fuqive të mëdha.
Kjo gjeopolitikë mbështetet nga një rrjet i lidhur ngushtë i lidhjeve ekonomike. Rusia është një nga partnerët më të rëndësishëm të energjisë dhe tregtisë së Turqisë: Moska furnizon gaz natyror, investon në industrinë bërthamore turke dhe dërgon miliona turistë në vend. Në këmbim, Turqia i ofron Moskës së goditur nga sanksionet një korridor ekonomik jetësor. Dy shembuj simbolikë të kësaj ndërvarësie pragmatike janë tubacioni TurkStream dhe termocentrali bërthamor Akkuyu.
Megjithatë, ky integrim i ngushtë ekonomik e bën gjithashtu Turqinë të cenueshme. Duke pasur parasysh monedhën e brishtë turke dhe varësinë e saj nga tregjet perëndimore, afrimi i Turqisë me Moskën po arrin kufijtë e tij. Ndërsa roli i Turqisë si një boshllëk sanksionesh i jep Ankarasë një pozicion më të fortë negociues, ai shkakton gjithashtu pakënaqësi në Moskë. Të dyja palët e dinë se marrëdhënia e tyre është asimetrike – dhe të dyja e pranojnë atë sepse alternativat janë edhe më të këqija.
Për Evropën, marrëdhënia në zhvillim midis Turqisë dhe Rusisë paraqet një sfidë, por ofron edhe mësime të rëndësishme. BE-ja nuk mund ta integrojë plotësisht Turqinë dhe as thjesht ta injorojë atë. Ankaraja është shumë gjëra në të njëjtën kohë: një shtyllë kyçe e NATO-s, një ndërmjetëse në Detin e Zi, një roje në kontrollin e migracionit dhe një fuqi rajonale, vendimet e së cilës kanë pasoja të drejtpërdrejta për sigurinë ushtarake dhe energjitike të Evropës.
Megjithatë, mosbesimi midis Turqisë dhe BE-së është i thellë. Erozioni progresiv i demokracisë në Turqi dhe konfrontimet ushtarake në Mesdheun Lindor po i tendosin ndjeshëm marrëdhëniet. Për më tepër, Brukselit i mungon një koncept koherent për t’u angazhuar me Ankaranë – ose, për ta thënë troç: BE-ja thjesht nuk ka vizion strategjik. Ajo e sheh Turqinë njëkohësisht si partnere, konkurrente dhe rrezik. Ky qëndrim kontradiktor dobëson ndikimin e Evropës në një kohë kur roli i Turqisë në sigurinë rajonale është bërë i domosdoshëm.
E njëjta gjë vlen edhe për Rusinë. Meqenëse Evropa nuk mund ta pengojë në mënyrë efektive Moskën dhe as ta integrojë vazhdimisht Ankaranë, ajo reagon gjithnjë e më shumë ndaj zhvillimeve në vend që t’i formësojë ato vetë. Bashkëpunimi gjithnjë e më i ngushtë midis këtyre dy fuqive të sigurta në vetvete është gjithashtu një shprehje e inkoherencës perëndimore.
Ndërsa boshti Ankara-Moskë po rezulton jashtëzakonisht i qëndrueshëm, ai gjithashtu ka kufijtë e tij. Që nga sulmi i Rusisë ndaj Ukrainës, ekuilibri i fuqisë është ndryshuar: Në çështjet e tregtisë dhe diplomacisë, Moska tani është më e varur nga Ankaraja, ndërsa Turqia po lundron në një fushë të vështirë tensioni, duke u përballur me presion në rritje nga aleatët e saj të NATO-s. Ekonomia e brendshme është gjithashtu një barrë e konsiderueshme: Të dy vendet po përballen me inflacion të lartë, monedha të dobëta dhe shenja lodhjeje në udhëheqjen e tyre politike.
Kjo marrëdhënie do të zgjasë vetëm për aq kohë sa të dy vendet e perceptojnë presionin perëndimor si kërcënimin më të madh. Nëse SHBA-ja dhe BE-ja rifitojnë unitetin strategjik – ose nëse prioritetet politike ndryshojnë në njërën nga kryeqytetet – bashkëpunimi mund të ftohet shpejt. Megjithatë, për momentin, pragmatizmi mbizotëron: Në një botë të paqëndrueshme, asnjëra palë nuk mund të përballojë të jetë e izoluar.
Fakti që bashkëpunimi midis Rusisë dhe Turqisë vazhdon flet shumë për rendin aktual ndërkombëtar. Ky bashkëpunim bazohet më pak në ideologji sesa në ndjekjen e autonomisë në një situatë globale të pasigurt. Fuqitë e mesme koordinojnë taktikat e tyre për t’u mbrojtur nga ngjarjet e paparashikuara – dhe për të shfrytëzuar konkurrencën midis fuqive të mëdha në avantazhin e tyre.
Për ata që janë politikisht përgjegjës në Evropë dhe SHBA, mesazhi është i qartë: Përpjekjet për të izoluar Ankaranë ose Moskën zakonisht vetëm sa i afrojnë ato. Anasjelltas, integrimi i pakushtëzuar rrezikon t’i japë më shumë legjitimitet revizionizmit të tyre. Një qasje më e mençur do të ishte ajo që kombinon frenimin me një prani të besueshme – duke u bërë Evropa dhe Amerika më aktive diplomatikisht në Detin e Zi, Kaukaz dhe Mesdheun Lindor, duke forcuar rezistencën rajonale dhe duke krijuar alternativa që zvogëlojnë varësinë nga Turqia dhe Rusia.
Sa më pak të përparojë fragmentimi i Perëndimit, aq më pak hapësirë do të mbetet për këtë partneritet shqetësues. Rusia dhe Turqia nuk po bashkëpunojnë nga besimi i ndërsjellë, por sepse situata aktuale globale lejon – dhe madje shpërblen – një pragmatizëm të tillë. Marrëdhënia midis dy vendeve pasqyron kalimin nga një rend liberal në një botë të karakterizuar nga një rend i shumëfishtë konkurrues, ku arti i diplomacisë do të përcaktohet jo nga parimet, por nga pushteti.
[Përktheu nga gjermanishtja: ISHGJ]
_______________
- Shënim: Profesori Ahmet Sözen është Profesor i Shkencave Politike dhe Marrëdhënieve Ndërkombëtare në Universitetin e Mesdheut Lindor në Qipron Veriore. Ai është gjithashtu drejtor themelues i Qendrës së Politikave të Qipros.
