Autor: Lirim Gashi / Shkrimtar
Albin Kurti, me gjithë gabimet, kufizimet dhe verbëritë e tij politike, ka arritur diçka që asnjë udhëheqës tjetër në Kosovën e pasluftës nuk e ka arritur: ai ka zgjuar te një pjesë e madhe e shoqërisë ndjesinë se shteti nuk është vetëm një tabelë zyrtare, një vulë mbi letër apo një dekor juridik që shfrytëzohet nga hajdutët institucionalë, por një organizëm që mund të ketë vullnet, dinjitet dhe prani reale në jetën e qytetarëve.
Për herë të parë pas shumë vitesh, shumë njerëz e kanë ndier se shteti mund të jetë më shumë sesa një emër abstrakt; se ai mund të bëhet vendi ku njeriu nuk jeton me lejen e mafies, nuk mbijeton me mëshirën e partisë dhe nuk detyrohet t’i thotë askujt “faleminderit” vetëm pse nuk po vdes nga uria.
Siç do të thoshte Aristoteli, shteti nuk lind për ta mbajtur njeriun të zvarritur në mbijetesë, por për t’ia krijuar kushtet e jetës së mirë; sepse aty ku qytetari e ndien dinjitetin, aty politika pushon së qeni mashtrim dhe fillon të bëhet rend moral.
Ky është një kontribut i madh politik dhe psikologjik.
Politik, sepse ka rikthyer idenë e autoritetit shtetëror në hapësira ku për vite me radhë sundonin pazaret, klanet dhe kriminaliteti i lidhur me strukturat paralele.
Psikologjik, sepse ka krijuar një ndjenjë të re kolektive: se shteti mund të mos jetë më armik, plaçkë apo mashtrim, por një kornizë reale mbrojtjeje dhe vetëmbrojtjeje.
Në një shoqëri të traumatizuar, të varfëruar dhe të zhgënjyer nga dekada të tëra të kapjes institucionale, vetëm ky ndryshim perceptimi ka peshë historike.
Hegeli e kuptonte shtetin si mishërim të vullnetit etik; sepse kur një popull fillon ta ndiejë shtetin si mbrojtje e jo si grabitqar, atëherë hyjmë në territorin ku lëviz historia, e jo vetëm kronika.
Por pikërisht këtu fillon rreziku. Sepse, siç paralajmëronte Nietzsche, aty ku njeriu mahnitet tepër nga figura, ai fillon të verbohet ndaj mekanizmit që duhej ta kontrollonte atë figurë.
Sepse Albin Kurti duket se beson se energjia e tij personale mund ta zëvendësojë dobësinë strukturore të ekipit, të partisë dhe të shtetit.
Ai shpesh sillet sikur politika të ishte një sport individual olimpik: mjafton që ai vetë ta fitojë medaljen e artë morale, retorike dhe elektorale, që kombi të shpallet automatikisht fitues.
Por shteti nuk ndërtohet me medalje individuale. Shteti nuk është garë vrapimi, por arkitekturë institucionesh. Nuk është skenë ku brohoritet heroi, por mekanizëm ku duhet të funksionojnë rregullat edhe kur heroi mungon.
Montesquieu do ta përmblidhte këtë me një thjeshtësi të hekurt: liria nuk mbrohet nga njeriu i mirë, por nga rendi që nuk e lejon as njeriun e mirë të bëhet i pazëvendësueshëm.
Nga aspekti politik, ky është shqetësim themelor.
Një udhëheqës mund të jetë i ndershëm, i zoti, madje edhe historikisht i dobishëm, por nëse nuk krijon elitë zëvendësuese, kulturë institucionale, decentralizim të meritës dhe mekanizma vetëfunksionues, atëherë ai nuk po ndërton republikë, por po prodhon varësi nga vetvetja.
Dhe një shtet që varet nga një njeri i vetëm, sado i mirë qoftë ai, është një shtet i brishtë.
Historia politike e botës është e mbushur me shembuj ku shoqëritë, të lodhura nga kaosi, ia dorëzuan shpresën një individi, derisa një ditë kuptuan se kishin ndërtuar jo rend, por adhurim; jo stabilitet, por vartësi; jo sistem, por kult.
Karl Popper na kujton se pyetja themelore nuk është “kush duhet të sundojë?”, por “si t’i ndërtojmë institucionet që edhe sundimtari i keq të mos ketë fuqi reale politike të bëjë shumë dëm?” – sepse aty ku kjo pyetje harrohet, republika fillon të plaket që në rininë e saj.
Nga aspekti filozofik, problemi është edhe më i thellë.
Besimi se një individ mund ta kompensojë me karakterin e tij dobësinë e strukturave është një iluzion i vjetër politik.
Është fantazia e shpëtimtarit, e njeriut providencial, e figurës që paraqitet si urë midis kaosit dhe rendit.
Por filozofia serioze politike na mëson të kundërtën: liria nuk garantohet nga virtyti i një njeriu, por nga kufizimi i pushtetit të të gjithëve përmes institucioneve të besueshme.
Pra, nuk mjafton ta kesh një kryeministër të mirë; duhet ta ndërtosh një shtet që mbetet funksional edhe kur në krye vjen një mediokër.
Pikërisht këtu matet madhështia e një projekti politik: jo sa shumë shkëlqen themeluesi, por sa pak rrezikohet ndërtesa kur ai largohet. Kanti do ta quante këtë provë të pjekurisë politike: dalja nga mitologjia e tutorit dhe hyrja në një rend ku ligji vlen më shumë se madhështia e emrit.
Nga aspekti psikologjik, kjo situatë prodhon dy pasoja të rrezikshme.
Së pari, ajo ushqen infantilizimin politik të qytetarëve, të cilët mësohen të presin zgjidhje nga figura e udhëheqësit dhe jo nga forca e ligjit, e administratës, e tregut dhe e institucioneve.
Së dyti, ajo krijon narcizëm kolektiv te partia, e cila fillon ta ngatërrojë besnikërinë ndaj udhëheqësit me besnikërinë ndaj shtetit.
Në këtë pikë, kritika nuk perceptohet më si kontribut demokratik, por si tradhti.
Dhe sapo një parti hyn në këtë gjendje mendore, ajo fillon ta humbasë elasticitetin e arsyes dhe e zëvendëson analizën me devocionin.
Erich Fromm do të thoshte se arratisja nga liria shpesh maskohet si dashuri për autoritetin; dhe aty ku qytetari pushon së menduari si subjekt kritik, ai fillon të jetojë si besimtar politik.
Nga aspekti ekonomik, shqetësimi im bëhet edhe më konkret.
Qytetari nuk jeton me simbolikë, por me çmime, paga, qira, energji, barna, ushqim dhe siguri për të nesërmen.
Mund të ketë statistika që tregojnë rritje, stabilitet fiskal apo shtim të të hyrave buxhetore, por nëse familja mesatare e ndien veten më të kërcënuar nga shporta e konsumit sesa më parë, atëherë ekziston një hendek i rrezikshëm midis treguesit zyrtar dhe përvojës së jetuar.
Dhe ky hendek, kur zgjatet, e gërryen besimin publik më shumë se propaganda e opozitës.
Adam Smith, më mirë se shumë propagandistë modernë, e dinte se pasuria e kombeve nuk matet me vetëkënaqësinë e qeverisë, por me aftësinë e njeriut të zakonshëm për ta përballuar jetën pa u poshtëruar nga tregu.
Sepse statistika, pa përkthim në mirëqenie të prekshme, kthehet në një formë elegante talljeje.
Nëse rritja ekonomike nuk shfaqet në fuqinë blerëse, në lehtësimin e kostos së jetesës, në prodhimin vendor, në punësim me dinjitet, në frenimin e oligopoleve importuese dhe në mbrojtjen e konsumatorit, atëherë ajo mbetet shifër pa mish. Dhe shifra pa mish nuk e ngop askënd.
Siç do të thoshte Amartya Sen, zhvillimi nuk është dekor shifrash, por zgjerim real i mundësive për të jetuar me dinjitet; çdo gjë tjetër është kontabilitet pa shpirt.
Nga këndvështrimi statistikor, problemi nuk është thjesht se qeveria publikon të dhëna; problemi është se ajo përzgjedh treguesit që e favorizojnë narrativën e vet, ndërsa qytetari e mat jetën me një statistikë shumë më primitive, por shumë më të vërtetë: sa i kushtojnë buka, qumështi, rryma, qiraja, ilaçi dhe transporti.
Nëse këto peshojnë më rëndë se dje, atëherë propaganda me përqindje bëhet pothuajse fyese.
Sepse populli nuk ha statistika të zbukuruara të rritjes ekonomike. Populli ha bukë.
Dhe kur buka shtrenjtohet, çdo grafikë që i buzëqesh qeverisë tingëllon si cinizëm burokratik.
Vilfredo Pareto do ta kuptonte menjëherë ironinë: elitat gjithmonë prodhojnë justifikime elegante për realitete që masa i mat me stomak, jo me formulë.
Nga aspekti etik dhe moral, kjo pyetje bëhet e pashmangshme: a mjafton ndershmëria personale e udhëheqësit për ta quajtur të suksesshëm një pushtet? Jo. Ndershmëria është kusht i domosdoshëm, por jo i mjaftueshëm. Sepse një qeveri nuk matet vetëm me atë sa vjedh apo nuk vjedh, por edhe me atë sa e kupton vuajtjen konkrete të njeriut.
Një qeveri mund të mos jetë e korruptuar, por të jetë e pandjeshme. Mund të mos jetë hajdute, por të jetë e ftohtë. Mund të mos jetë kriminale, por të jetë e paaftë për të ndërtuar mekanizma që e mbrojnë të dobëtin nga tregu grabitqar.
Dhe në fund, për nënën që nuk ia del me çmimet, dallimi midis një shteti të korruptuar dhe një shteti të pafuqishëm bëhet gjithnjë e më pak teorik.
Emmanuel Levinas do të na e kthente vështrimin te fytyra konkrete e tjetrit: morali fillon aty ku pushteti e ndien si detyrim dhimbjen e atij që nuk mund të mbrohet vetë.
Nga aspekti diplomatik, Kurti ka fituar pikë duke e rivendosur dinjitetin e shtetit në raport me Serbinë dhe duke mos e pranuar rolin e përhershëm të palës që vetëm tërhiqet. Kjo ka prodhuar respekt te shumë qytetarë, sepse për herë të parë pas shumë vitesh ata panë një qeveri që nuk e shet sovranitetin për duartrokitje ndërkombëtare. Por edhe këtu fshihet një rrezik: diplomacia nuk mund të mbështetet vetëm në integritetin dhe vullnetin e një njeriu. Ajo duhet të institucionalizohet si shkollë, si aparat, si kulturë negociuese dhe si prodhim kuadrosh që dinë ta mbrojnë interesin e shtetit me gjuhë profesionale, me strategji afatgjata dhe me aleanca të mençura. Përndryshe, edhe fitoret diplomatike mbeten të lidhura me frymën e një njeriu dhe jo me pjekurinë e republikës.
Raymond Aron do të na e kujtonte se diplomacia e mençur nuk është arti i gjestit heroik, por aftësia për ta kthyer interesin kombëtar në vazhdimësi profesionale.
Në veri të Kosovës, Kurti ka prodhuar një efekt të fuqishëm simbolik dhe politik, sepse ka dëshmuar se shteti mund të hyjë aty ku më parë hynin vetëm bandat, pazaret dhe frika. Ky është një moment me peshë, sepse sovraniteti, edhe kur nuk është i plotë, duhet së paku të shfaqet si vullnet. Por edhe këtu shtrohet me të drejtë një pyetje therëse: nëse e heqim këtë arritje të madhe simbolike dhe strategjike, çfarë baze tjetër e ushqen besimin masiv?
A mjaftojnë fjalimet?
A mjaftojnë statistikat?
A mjafton ndershmëria?
Apo do të duhej që paralelisht të ndërtohej një model ekonomik dhe institucional që i jep qytetarit ndjesinë se jo vetëm shteti po shtrihet në gjithë territorin, por edhe mirëqenia po hyn në shtëpinë e tij?
Max Weber do të thoshte se legjitimiteti mbahet jo vetëm me monopolin e forcës, por me besimin e qëndrueshëm se rendi prodhon kuptim, siguri dhe interes për jetën e përditshme.
Kjo është pika ku shqetësimi im bëhet i drejtë, i rëndë dhe serioz.
Sepse një pushtet mund të fitojë legjitimitet duke vendosur rend, por nuk e ruan atë gjatë nëse nuk prodhon drejtësi sociale, funksionalitet ekonomik dhe trashëgimi institucionale.
Shteti nuk mbahet në këmbë vetëm me sovranitet territorial, por edhe me sovranitet social: me aftësinë që qytetarit t’i japë jo vetëm lëmoshë simbolike, por edhe dinjitet material.
John Rawls do ta quante këtë provë të drejtësisë: institucionet vlejnë vetëm nëse përmirësojnë fatin e atyre që mbajnë peshën më të madhe të padrejtësisë.
Prandaj problemi me Albin Kurtin nuk është thjesht nëse ai është më i mirë se të tjerët. Në shumë drejtime, pa asnjë dyshim, ai është. Problemi i vërtetë është nëse ai po ndërton diçka që i mbijeton atij. Nëse po krijon procese që ecin edhe pa të. Nëse po formon ekip, shkollë qeverisëse, elitë të re administrative, mendësi shtetformuese dhe ekonomi më pak të varur nga importi, oligarkia dhe improvizimi.
Nëse jo, atëherë rreziku është tragjik: një njeri mund të mbetet i madh në kujtesë, ndërsa shteti të mbetet i vogël në realitet.
Edmund Burke na ka lënë një të vërtetë të ashpër: shoqëria është kontratë midis të vdekurve, të gjallëve dhe atyre që ende nuk kanë lindur; prandaj politika që mendon vetëm për figurën e sotme e tradhton qytetarin e nesërm. Dhe historia është plot me figura që lanë pas vetes admirim, por jo mekanizëm; emocion, por jo themel; besim, por jo vazhdimësi.
Cioran do ta thoshte me egërsi: popujt shpesh bien në dashuri me zërin e shpëtimtarit dhe zgjohen nën rrënojat e iluzionit të tyre.
Një udhëheqës i madh nuk është ai që e bind popullin se pa të nuk bëhet asgjë. Sepse, siç na mësonte Hannah Arendt, pushteti i vërtetë nuk është pronë e një njeriu, por aftësia e njerëzve për të vepruar së bashku nën rregulla që i tejkalojnë individët.
Një udhëheqës i madh është ai që ndërton një shtet ku, edhe pasi ai të largohet, gjërat vazhdojnë të ecin mirë.
Dhe kjo është masa më e lartë e burrështetit: jo sa shumë ndihet mungesa e tij, por sa mirë funksionon republika edhe në mungesën e tij.
