[HISTORI]
Studiuesi turk ne Universitetin e Vlores na shpalosi kendveshtrimin neo-osman dhe turk per devshirmene, viktime e te ciles ishte dhe Ahmet Gedik Pasha. Ai nuk e permendi vrasjen e tij, madje kerkonte falenderime pse kaq shume shqiptare jane perfshire ne kete sistem skllaverues.
Nga Dr. Nikollë Loka
Qysh në fillim të shekullit XV, Perandoria Osmane vendosi në mënyrë të strukturuar një praktikë që do të ndikonte thellë në jetën e komuniteteve jomyslimane në Ballkan: sistemin e devshirmesë. I quajtur shpesh në burimet historike si “taksë gjaku”, ky mekanizëm shtetëror parashikonte mbledhjen periodike të djemve të krishterë me qëllim që të trajnoheshin e të formoheshin si ushtarë apo nëpunës të besueshëm të shtetit osman. Sipas shumë studiuesve, devshirmja përfaqësonte një formë të qartë të konvertimit të detyruar, duke përforcuar idenë se imponimi fetar ishte i pranishëm në mënyrë të konsiderueshme në këtë proces.
Vetë fjala “devshirme”, që në turqishten osmane do të thotë “mbledhje”, ishte e rregulluar vetëm nga ligji i sulltanit (kanuni), duke anashkaluar rregullat e së drejtës islame për dhimmët. Shteti osman zgjidhte për këtë taksë djemët më të shëndetshëm dhe më të aftë të familjeve të krishtera, një veprim që dokumentet bashkëkohore e përshkruajnë si thellësisht traumatizues për fëmijët dhe prindërit e tyre (Minkov, 2004). Në sytë e popullsive të krishtera, devshirmja përbënte një ndërhyrje të dhunshme dhe çnjerëzore, që kërkonte t’i shkëpuste fëmijët përgjithmonë nga rrënjët e tyre familjare, kulturore dhe etnike. Pas marrjes, djemtë konvertoheshin menjëherë në Islam dhe i nënshtroheshin një programi të rreptë edukimi, i cili synonte të zhdukte identitetin e tyre të mëparshëm. Ata trajnoheshin për të përvetësuar normat e jetës myslimane dhe për t’u bërë plotësisht të bindur ndaj sulltanit. Më pas, në varësi të talentit dhe aftësive të secilit, ata ndaheshin në dy kategori kryesore: grupin akademik dhe atë ushtarak (Ivankovic, 2013).
Në grupin e të talentuarve përfshiheshin ata që zotëronin njohuri gjuhësore, të Kuranit dhe aftësi administrative, të cilët shpesh nisnin karrierën në pallatin perandorak. Ndërsa grupi ushtarak përfshinte të rinjtë me prirje për artin e luftës dhe me disiplinë të lartë fizike, të cilët më pas bëheshin pjesë e jeniçerëve – forca elitare e këmbësorisë osmane dhe një nga elementet kryesore të pushtetit ushtarak të sulltanit.
Pjesa më e madhe e djemve të marrë me devshirme përfundonin si jeniçerë, duke rrezikuar jetën për fushatat ekspansioniste të perandorisë. Kronistë të kohës,. Isidore Glabas, i përshkruan këta djem si “skllevër të sulltanit” dhe shpreh trishtimin për fatin e tyre, pasi shpesh detyroheshin të luftonin kundër popullsive nga të cilat vetë rridhnin (Vryonis, 1956). Një element edhe më tronditës ishte se ta qe sherbenin prane haremit sulltanor nuk pranoheshin në shërbim pa iu nënshtruar kastrimit, duke u shndërruar në eunukë(Mihailovic, 2011).
Sistemi rridhte nga e drejta e sulltanit që, si sundimtar autokrat, mund të mbante një të pestën e të burgosurve të luftës si plaçkë. Edhe pse ligji islam parashikonte mundësinë e skllavërimit ose lirimit kundrejt pagesës, sulltanët preferuan t’i shfrytëzonin këta individë si forcë luftarake për qëllimet ekspansioniste. Nevoja për ushtarë u shtua me zgjerimin e perandorisë, duke kulmuar me formimin e korpusit të jeniçerëve nën Sulltan Muratin I (Sugar, 57).
Devshirmja krijoi një lidhje të veçantë vartësie midis sulltanit dhe skllevërve të tij të rinj. Pushteti i sulltanit ishte absolut, dhe karriera apo mirëqenia e të rinjve varej plotësisht nga vullneti i tij (Ivankovic, 2013). Por ky sistem kishte një çmim të lartë: marrja me dhunë e fëmijëve – pasuria më e çmuar e çdo familjeje – la pas një plagë të thellë kolektive që komunitetet e krishtera e konsiderojnë ende si një nga shkeljet më të rënda të kohës osmane.
Në përfundim, devshirmja mbetet një nga aspektet më të diskutueshme dhe më të dhimbshme të historisë së Perandorisë Osmane. Ndikimi i saj në strukturën sociale, marrëdhëniet ndërfetare dhe identitetet etnike të popullsive të prekura vazhdon të studiohet gjerësisht, ndërsa kujtimi i saj mbijeton si simbol i një epoke të mbushur me dhunë, imponim dhe humbje të pafajësisë së fëmijëve.
Historianët osmanë shpesh theksojnë mundësinë e ngritjes shoqërore brenda sistemit të devshirmesë, duke argumentuar se disa prej të rinjve të marrë me këtë praktikë arritnin poste të larta në administratën perandorake. Megjithatë, kjo kategori përfaqësonte një pakicë shumë të vogël — ndoshta vetëm rreth një përqindësh — ndërsa pjesa dërrmuese e djemve përfundonin si ushtarë të thjeshtë, të detyruar të merrnin pjesë në çdo fushatë ushtarake të perandorisë, shpesh duke sakrifikuar jetën e tyre në betejë. Po, një jeniçer që luftonte gjatë gjithë jetës kishte mundësi shumë të madhe të vritej, madje kjo ishte pothuajse e pashmangshme, sidomos për ata që shërbenin në radhët e para të ushtrisë osmane. Për shkak të rolit të tyre në vijën e parë të betejës, rreziku i vdekjes ishte shumë i lartë. Ata nuk kishin të drejtë të refuzonin pjesëmarrjen në luftë dhe përballeshin me beteja të përvitshme në territore të ndryshme të perandorisë; lëviznin nga një front në tjetrin, duke luftuar në kushte klimaterike dhe gjeografike të vështira; përdoreshin si forcë goditëse, pra përballeshin të parët me ushtrinë armike; shpesh dërgoheshin në rrethime të gjata, ku humbjet ishin të mëdha. Në këtë kuptim, jeniçerët e thjeshtë jetonin nën një rrezik të vazhdueshëm për jetën e tyre, në një cikël të vazhdueshëm dhune, dhe pasigurie.
Edhe ata që arrinin të ngjiteshin në pozita të larta shtetërore, madje deri në rangun e kryevezirit, në thelb mbeteshin skllevër të sulltanit, pasi jeta, karriera dhe siguria e tyre vareshin plotësisht nga vullneti i tij absolut. Statusi i tyre nuk i mbronte nga dënimet më të rënda, sepse në sistemin osman as sukseset e mëdha, as besnikëria dhe as meritat nuk garantonin mbijetesë. Sulltani mund t’i ekzekutonte në rast gabimesh, humbjesh në fushëbetejë, dyshimesh për tradhti, thashethemeve të oborrit, intriga të haremit ose, shpeshherë, thjesht sipas kapriçios së tij personale.
Kjo natyrë e pamëshirshme e sistemit shihet qartë në fatin e shumë funksionarëve të lartë me origjinë shqiptare. Nga rreth 42 kryevezirë shqiptarë që shërbyen në Perandorinë Osmane, 16 prej tyre u ekzekutuan me urdhër të sulltanit – një përqindje dramatike që tregon brishtësinë e pozitës së tyre. Ndër të vrarët ishte edhe Gedik Ahmet Pasha, komandanti që pushtoi Otranton, por që përfundoi i therrur si shumë të tjerë para dhe pas tij.
Lista e shtetarëve të ekzekutuar për shkak të intrigave, paranojës së sulltanëve ose luftës për pushtet brenda pallatit dhe haremit është e gjatë. Mes tyre përfshihen figura të shquara si: Ahmet Gedik Pasha, pushtuesi i Otrantos; Ahmet Pashë Dukagjini; Ibrahim Pashë Parga, një nga burrështetasit më të fuqishëm të shekullit XVI; Rustem Pasha, i njohur si një nga vezirët më me ndikim të periudhës së Sulejmanit të Madhërishëm; Ferhat Pasha; Mere Hüseyin Pasha; Jemishxhi Hasan Pasha; Tabani Yosso Mehmet Pasha; Mehmet Pashë Arnauti; Trahonxhi Ahmet Pasha; Kemankesh Kara Mustafa Pasha; Kara Mustafa Qypriliu, figure e rëndësishme e dinastisë së famshme së Qyprilinjve; Arabaxhi Ali Pasha; Dalltaban Mustafa Pasha; Mustafa Pashë Bajraktari. Të gjithë këta shtetarë, pavarësisht posteve të larta dhe kontributeve madhore në administrim apo në fushën e betejës, ranë viktima të një sistemi ku besnikëria shpërblehej vetëm deri në momentin kur sulltani nuk ndjente më siguri. Kjo dëshmon se karriera e tyre, edhe kur arrinte kulmet e pushtetit, nuk i shpëtonte natyrës së tyre si skllevër të Pallatit osman, të nënshtruar përfundimisht ndaj arbitraritetit të sulltanëve turq.
