Nga Dan GASHI / Njujork
Lufta në Ukrainë, konfliktet në Lindjen e Mesme dhe së fundmi përshkallëzimi në Iran, kanë lëkundur pllakat tektonike të gjeopolitikës botërore, duke riformësuar raportet ndërshtetërore, aleancat dhe interesat ekonomike si kurrë më parë në historinë moderne. Megjithatë, tronditja më fundamentale po ndodh në “gjysmëheshtje” brenda sistemit financiar ndërkombëtar. Dollari, shtylla kurrizore e ekonomisë globale, po përballet me një rënie të ndikimit që mund të sjellë pasoja të paimagjinueshme për mirëqenien e ekonomisë botërore.
Ndryshimi historik prej $5 trilionësh
Bankat qendrore globale po braktisin Thesarin e SHBA-së për arin, ndërsa dominimi i dollarit po bie në pikën më të ulët në 30 vite.
Një riekuilibrim sizmik po ndodh në themelet e sistemit financiar global. Që nga prilli i vitit 2026, vlera totale e rezervave të arit të bankave qendrore është rritur në shifrën mahnitëse prej $5 trilionë, duke tejkaluar zyrtarisht vlerën totale të letrave me vlerë të Thesarit të SHBA-së për herë të parë në tre dekada. Hera e fundit që bankat qendrore të botës prioritizuan arin përballë “strehës së sigurt” të borxhit amerikan ishte në vitin 1996. Ky moment historik shënon fundin e një ere ku dollari amerikan ishte spiranca e padiskutueshme e stabilitetit global dhe fillimin e një urdhri financiar të fragmentuar, të fokusuar tek ari.
Eksodi i madh nga dollari përmes shifrave
Shkalla e këtij ndryshimi nuk është thjesht një luhatje ciklike; është një transformim strukturor.
Blerjet rekord: Në vitin 2025, bankat qendrore blenë 1,237 tonë ar, duke shënuar vitin e tretë radhazi ku blerjet kaluan 1,000 tonët. Për ta parë në perspektivë, blerja mesatare vjetore midis viteve 2010 dhe 2021 ishte vetëm 473 tonë.
Rënia e rezervave: Deri në fund të vitit 2025, rezervat në dollarë kishin rënë në vetëm 57.8% të rezervave globale, niveli më i ulët që nga viti 1994. Kjo pasqyron një rënie të dukshme nga dominimi prej 72% që ishte në vitin 2002.
Që nga marsi i vitit 2025, bankat qendrore kanë qenë shitëse neto të letrave me vlerë të Thesarit të SHBA-së, duke sinjalizuar efektivisht se nuk e shohin më borxhin amerikan si një aset pa rrezik, por si një detyrim të ekspozuar ndaj paqëndrueshmërisë fiskale dhe politike.
“Armatimi” i monedhës dhe borxhi
Analistët vërejnë dy katalizatorë kryesorë:
Ngrirja e rezervave ruse (2022): Ngrirja e $300 miliardëve të Rusisë pas pushtimit të Ukrainës ishte një “pikë kthese” që dërgoi një mesazh tronditës: rezervat në dollarë mund të armatosen si mjet i politikës së jashtme. Ari, përkundrazi, është politikisht neutral; ai nuk mund të ngrihet, të sanksionohet ose t’i nënshtrohet rrezikut të palës tjetër.
Borxhi Federal i SHBA-së: Trajektorja e paqëndrueshme e borxhit, i cili kaloi $38 trilionë në fillim të vitit 2026. Lufta në Iran e përshpejtoi këtë trend, duke rritur çmimin e naftës Brent mbi $100 për fuçi dhe duke rindezur frikën e një spiraleje inflacioniste globale.
Kush po blen ar?
Ky nuk është një trend i diktuar nga një ose dy aktorë por është një lëvizje globale që përfshin mbi 40 banka qendrore:
Polonia: Ishte blerësi më i madh i arit në vitin 2025, duke shtuar rezervat në 102 tonë ar.
Republika Çeke: Ka blerë ar për 29 muaj rresht pa deklaruar shumen e blerë.
Turqia: Ka qenë blerëse neto ar për mbi dy vite me radhë.
Kina: Vazhdon blerjet masive, ndërsa trendi është përhapur edhe në Azinë Juglindore dhe Afrikë Ugandë dhe Kenia.
Edhe shtetet tjerë kanë pershpejtuar blerjen e rezervave te arit nga friga e nje kolapsi monetar.
Ngritja e sistemit BRICS e mbështetur tek ari
Aleanca BRICS, e cila tani përfshin vende si Arabia Saudite, Emiratet e Bashkuara Arabe dhe Irani po kryen gjithnjë e më shumë tregti me monedha lokale. Në tetor 2025, BRICS lançoi monedhën pilot “The Unit”, e lidhur me një gram ar. Ky sistem është krijuar posaçërisht për të anashkaluar arkitekturën tregtare të dominuar nga dollari.
Përfundim: Një cikël vetëpërforcues
Shtetet e Bashkuara tani gjenden në një “kurth fiskal”. Ndërsa bankat qendrore shesin letrat me vlerë të Thesarit, interesat duhet të rriten për të tërhequr blerës të rinj, gjë që rrit koston e shërbimit të borxhit dhe zgjeron deficitin edhe më shumë.
Deri në fund të vitit 2027, projektohet që ari të përbëjë 20% ose më shumë të rezervave globale. Rendi i pas-vitit 1945 po vjen drejt fundit. Kur besimi zbehet, menaxherët e rezervave nuk presin kolapsin, ata thjesht blenë ar si e vetmja strehe e sigurte financiare.
