Nga Dr. Sadri RAMABAJA
Hyrje
Debati i ditëve të fundit lidhur me përmbajtjen e një ekspozite në qendër të Prishtinës ka nxjerrë në pah një tension të njohur në hapësirat publike post-konfliktuale: raportin midis së vërtetës faktike, përgjegjësisë institucionale dhe instrumentalizimit politik. Ekspozita në fjalë, përmes materialeve të saj, është dëshmuar se përmban pasaktësi të konsiderueshme, duke prodhuar reagime të menjëhershme dhe të arsyeshme nga individë dhe grupe që kanë përjetuar drejtpërdrejt dhunën e luftës, si dhe nga familje të prekura nga ajo periudhë.
Reagimi racional dhe legjitimiteti i tij
Në planin normativ, reagimet që adresojnë përmbajtjen dhe saktësinë e të dhënave janë jo vetëm të ligjshme, por edhe të domosdoshme për ruajtjen e integritetit të kujtesës kolektive. Në shoqëri që kanë kaluar përmes konflikteve të armatosura, përfaqësimi korrekt i së kaluarës nuk është çështje thjesht akademike, por element themelor i drejtësisë tranzicionale dhe i konsolidimit demokratik. Në këtë kuptim, çdo pasaktësi në trajtimin e krimeve të luftës përbën një devijim serioz që kërkon korrigjim dhe llogaridhënie.
Nga kritika legjitime te instrumentalizimi politik
Megjithatë, ajo që e ka ndërlikuar këtë debat është zhvendosja e tij nga kritika substanciale drejt instrumentalizimit politik. Në vend që përgjegjësia të fokusohej te autori ose autorët e përmbajtjes problematike, rasti është shfrytëzuar nga aktorë politikë për të ndërtuar narrativa të përgjithësuara kundër institucioneve apo subjekteve të caktuara politike. Kjo qasje jo vetëm që deformon natyrën e problemit, por edhe e zbeh kërkesën legjitime për llogaridhënie konkrete.
Parimi i përgjegjësisë individuale është themelor në çdo rend juridik dhe demokratik. Përgjithësimi i fajit, përkundrazi, i përket një mendësie ideologjike dhe reduksioniste, që synon kapitalizimin politik të një gabimi të identifikueshëm. Në këtë rast, përgjegjësia ka një adresë të qartë dhe çdo përpjekje për ta shpërndarë atë në mënyrë difuze përbën devijim nga standardet e arsyetimit racional.
Institucionet dhe kufijtë e përgjegjësisë së tyre
Pretendimet se institucionet që kanë mbështetur botimin apo shpërndarjen e materialit mbajnë përgjegjësi të drejtpërdrejtë për përmbajtjen e tij kërkojnë një trajtim më të kujdesshëm. Mbështetja institucionale për botime që pretendojnë të kontribuojnë në zbardhjen e së vërtetës nuk nënkupton domosdoshmërisht verifikim të plotë të çdo pretendimi faktik nga ana e institucionit. Për rrjedhojë, kriminalizimi i këtij qëndrimi mbështetës pa një analizë të qartë të rolit dhe kompetencave përbën një formë të tejzgjatur të përgjegjësisë.
Kjo nuk përjashton nevojën për standarde më të larta verifikimi në të ardhmen, por kërkon dallim të qartë midis përgjegjësisë për përmbajtje dhe asaj për mbështetje procedurale.
Paradokset e kujtesës institucionale
Debati aktual bëhet edhe më domethënës kur vendoset në kontekst historik. Raste të mëhershme tregojnë se vepra serioze mbi krimet e luftës, si libri “Mashtrimi i Madh” i politologhgut Bardhyl Mahmuti apo “Terrori i Serbisë pushtuese mbi shqiptarët” i Nysret Pllanës, megjithë rëndësinë e tyre dokumentuese, nuk kanë gëzuar mbështetjen e duhur institucionale dhe madje janë margjinalizuar në praktikë.
libri “Mashtrimi i Madh” i politologhgut Bardhyl Mahmuti në vend se të përkrahej nga istitucionet e atëhershme të Kosovës për t’u botuar dhe shpërndarë gjithandej, shumë ekzemplarë të tij, të përkthyer e të botuar në gjuhën angleze, që i ishin dhënë Ministrisë së Punëve të Jashtme të Kosovës, me synimin për t’a shpërndarë në institucionet e ndryshme ndërkombëtare, në vend se të bëhej ky veprim, dihet mirëfilli se ai [libri] ka përfunduar në bodrumet e Minstrisë së Punëve të Jashtme. Në këtë rast, me këtë veprim është bërë “fshehja e të vërtetës për krimet serbe në depot e Ministrisë së Punëve të Jashtme të Kosovës në vitin 2018. Si shëmbull po e risjell në vëmendje se për këtë akt të shëmtuar të MPJ atotë pati shkruar edhe gazeta Epoka e Re më 18 prill 2018.
Libër tjetër gjithashtu i rëndësishëm për të të treguar për krimet serbe të kryera ndaj shqiptarëve në Kosovës është ai i Nysret Pllanës me titull “Terrori i Serbisë pushtuese mbi shqiptarët”. Edhe ky libër, që tregon për krimet e serbëve në Kosovë gjatë viteve 1844 – 1999, që përmban mbi 1000 fotografi kolor të krimeve që serbet kryen në vend, në vend se të përfundonte në zyrat e përfaqësuesve ndërkombetarë e në bibliotekat e tyre dhe gjithandje në bibliotekat qendrore europiane e botërore, sipas pohimit të vet autorit atëbotë, del se librat kanë përfunduar në bodrumin e Ministrisë së Punëve të Jashtme të Kosovës. Ndërkaq për këtë akt shëmtie politike kanë shkruar të gjitha mediat e kohës. Në këtë rast po e risjell në vëmendje një shkrim të gazetës “Zeri” të datës 16 shkurt 2019.
Këto raste ilustrojnë një paradoks të thellë: ndërsa sot një botim me pasaktësi ngjall reagime të forta (shpesh të politizuara), në të kaluarën, materiale me vlerë të konsiderueshme dokumentare nuk kanë marrë vëmendjen dhe shpërndarjen e nevojshme. Ky selektivitet i reagimit ngre pyetje legjitime mbi konsistencën e angazhimit institucional dhe politik ndaj së vërtetës historike.
Thelbi i qasjes: Trajtimi akademik
Trajtimi i temave të ndjeshme (si krimet e luftës) kërkon standarde të larta verifikimi dhe përgjegjësi shkencore, pikërisht për shkak të peshës morale dhe politike që ato mbartin.
Historiani Durim Abdullahu në një vështrim të thuktë e me qasje thellësisht akademike, [kritikë metodologjike]nuk e ka reduktuar librin në një debat emocional apo politik, por e ka vendosur atë në disa rrafshe analitike:
Ai ka ngritur shqetësime lidhur me:
- përzgjedhjen e burimeve,
- mënyrën e interpretimit të dëshmive,
- dhe mungesën e balancimit kontekstual.
Në këtë kuptim, kritika e tij nuk është mohimi i temës që trajton libri, por pyetje mbi mënyrën si ndërtohet narrativa historike.
Dr. Durim Abdullahu nuk e ka trajtuar librin e Shkëlzen Gashit as si një vepër për t’u demonizuar politikisht, as si një të vërtetë të pakontestueshme, por si një tekst që duhet kritikuar me instrumente të historiografisë profesionale.
Në këtë kuptim, qasja e tij përfaqëson një përpjekje për ta zhvendosur debatin:
- nga emocioni → te analiza,
- nga politika → te metoda,
- nga akuzat → te standardet shkencore.
Në një shoqëri që ende përballet me pasojat e konfliktit dhe me sfidën e ndërtimit të një narrative të qëndrueshme historike, ky transformim i debatit nuk është luks akademik, por domosdoshmëri publike.
Çdo qasje tjetër, e ngarkuar me prapavijë politike, rrezikon të prodhojë efekte të kundërta. Së pari, ajo dëmton vetë autorët individualë, duke i zhvendosur nga fusha e përgjegjësisë shkencore në atë të akuzës politike. Së dyti, ajo komprometon kredibilitetin e organizatave dhe shoqatave që përfshihen në debat, duke i shndërruar ato nga aktorë të dijes në instrumente të narrativave partiake.
Por pasoja më e rëndë është në raport me të vërtetën historike. Politizimi i saj jo vetëm që e relativizon faktin, por krijon një terren ku e vërteta bëhet funksion i interesit dhe jo i provës. Në këtë mënyrë, dobësohet aftësia e shoqërisë për t’u përballur në mënyrë të qëndrueshme dhe kredibile me narrativat konkurruese, përfshirë edhe ato që vijnë nga Serbia.
Në një kontekst të tillë, mbrojtja e standardeve shkencore nuk është vetëm çështje akademike, por edhe çështje strategjike. Vetëm një historiografi e bazuar në metoda rigoroze dhe në integritet intelektual mund të shërbejë si themel i qëndrueshëm për përfaqësimin ndërkombëtar të së vërtetës dhe përballjen me interpretimet revizioniste.
Prandaj, modeli i propozuar nga Durim Abdullahu nuk është thjesht një qëndrim individual, por një orientim i domosdoshëm për kulturën tonë të debatit: larg polarizimit, drejt arsyes; larg instrumentalizimit, drejt dijes.
Përfundim
Në përmbyllje, është e nevojshme të bëhet një dallim i qartë midis reagimeve racionale dhe atyre të motivuara politikisht. Kritika që synon korrigjimin e pasaktësive dhe kërkon përgjegjësi konkrete është thelbësore dhe duhet inkurajuar. Në të kundërt, përgjithësimet dhe instrumentalizimi politik i gabimeve individuale minojnë seriozitetin e debatit dhe dëmtojnë kulturën demokratike.
Në këtë kuptim, çdo reagim që mbetet brenda kufijve të racionalitetit dhe të mos-politizimit është i mirëpritur. Ndërsa çdo përpjekje për ta shndërruar një çështje të së vërtetës faktike në mjet për përfitime politike mbetet, në thelb, një koment politik partiak — dhe si i tillë, i paaftë për të kontribuar në ndërtimin e një diskursi publik të shëndoshë.
