Nga: Dr. Michael C. Williams* [International Relations]
Civilizimi, ideja se politika botërore rrotullohet rreth civilizimeve të kufizuara kulturalisht dhe të udhëhequra nga fuqitë e mëdha, po gjallëron të djathtën në të dyja anët e Atlantikut. Ky është kyçi i përpjekjes për të çmontuar universalizmin dhe për të rimodeluar rendin ndërkombëtar.
Nga Trampizmi te e djathta evropiane, civilizimi është bërë një kornizë në rritje për politikën. Ithtarët e tij duan të zëvendësojnë rendin ndërkombëtar liberal me një sistem të organizuar rreth kulturës, pushtetit dhe hierarkisë. Pak dokumente kanë tërhequr vëmendjen e elitave të politikës së jashtme si Strategjia e Sigurisë Kombëtare e SHBA-së (NSS) e vitit 2025. E publikuar në qetësi në fillim të dhjetorit, ajo nxiti shpejt lëvdata në Moskë dhe Pekin, ndërkohë që shkaktoi kontestim dhe madje zemërim te aleatët e Amerikës në Evropën Perëndimore e më gjerë. Në thelb, NSS-ja paraqet një pikëpamje civilizuese të politikës botërore. Bota duhet të shihet si një seri kompleksesh civilizuese të përqendruara rreth fuqive të mëdha, që ankorojnë civilizimet e tyre dhe ushtrojnë hegjemoninë në rajonet e tyre. Perëndimi nuk është thjesht një vendndodhje gjeografike: ai është një sferë e dallueshme historike dhe kulturore. Në mënyrë vendimtare, ky civilizim kërcënohet më pak nga kërcënimet ushtarake të jashtme sesa nga rreziqet e brendshme – kultura dhe politika gërryese e liberalizmit, si dhe dislokimet e shfrytëzimet ekonomike dhe sociale të globalizmit të tregut. Ky është një vizion çuditërisht divergjent dhe, në shumë mënyra, shqetësues i politikës botërore. Universalizmi që mbështet globalizmin liberal dhe të drejtat e njeriut hidhet poshtë në mënyrë eksplicite. Zhvillimi i lidhjeve midis shteteve sovrane të bashkuara nga një civilizim i përbashkët dhe kultura përjashtuese është prioriteti i tij.
Pavarësisht famës së keqe të NSS-së, idetë e paraqitura në të nuk janë të reja. Ato u deklaruan nga Donald Trumpi në vitin 2016 dhe u shpallën nga J. D. Vance në fjalimin e tij të njohur gjerësisht në Konferencën e Sigurisë në Mynih, njëmbëdhjetë muaj para se NSS-ja të shihte dritën e botimit. Ato nuk janë as ekskluzivisht amerikane. Civilizimi është diskursi gjeopolitik dominues i konservatorëve radikalë në mbarë Evropën. Për të kuptuar fuqinë dhe popullaritetin e civilizimit, duhet ta shohim atë si një strategji politike, ashtu edhe si një grup idesh. Duke fuqizuar aktorët konservatorë radikalë brenda vendit dhe duke mbështetur strategji të reja jashtë tij, civilizimi është pjesë e një përpjekjeje më të gjerë për të ristrukturuar rrënjësisht rendin ndërkombëtar.
Prodhimi i Shteteve Civilizuese
Civilizimi përfaqëson një formë të politikës transnacionale që operon në mënyra të ndryshme, por reciprokisht përforcuese në politikën e brendshme dhe të jashtme në të dyja anët e Atlantikut. Në Shtetet e Bashkuara, ai lidhet me atë që një komentues e ka quajtur “beteja për të ardhmen pas-Trump të së djathtës”. Në zemër të tij është lufta për identitetin kombëtar amerikan: nëse Shtetet e Bashkuara janë një komb “besimi” (credal), i përcaktuar nga një angazhim ndaj vlerave universale të hapura parimisht për të gjithë, apo nëse është – ose duhet të jetë – një vend i përcaktuar dhe i dominuar nga vlerat dhe prejardhja e “Amerikanëve të Trashëgimisë” (Heritage Americans). Civilizimi i jep formë ideologjike këtij kuptimi më ekskluziv të identitetit amerikan. Nuk është për t’u habitur që Vance ka qenë një nga ithtarët e tij kryesorë. Pretendimi i një identiteti civilizues ndërkombëtarisht – dhe njohja e jehona e tij nga konservatorët e tjerë, si presidenti i Hungarisë Viktor Orbán – është gjithashtu një mënyrë për të përforcuar atë pretendim brenda vendit.
Në të njëjtën kohë, civilizimi shërben gjithashtu për të riformësuar debatet mbi të ardhmen e politikës së jashtme të SHBA-së dhe vendin e vendit në botë. Për dekada, zgjedhja themelore në këto debate ishte midis internacionalizmit dhe izolacionizmit, me këtë të fundit të cilësuar si ideologjikisht të ngushtë dhe strategjikisht jorealist. Civilizimi ofron një opsion të tretë, atë të Amerikës si një shtet civilizues – një fuqi e madhe në qendër të një rajoni më të gjerë, kulturalisht kongruent.
Ai gjithashtu mundëson iniciativa dhe strategji të reja diplomatike. Nëse marrëdhëniet ndërkombëtare nuk përkufizohen vetëm nga ndërveprimet e shteteve formalisht sovrane, por nga fatet civilizuese, kjo justifikon trajtimin e shteteve në mënyrë të ndryshme, varësisht nga angazhimi dhe rëndësia e tyre për civilizimin. Përsëri, NSS-ja e bën këtë të qartë, duke theksuar nevojën që Shtetet e Bashkuara të mbështesin qeveritë konservatore radikale. Ajo gjithashtu hap taktika të reja të papenguara nga normat e mosndërhyrjes sovrane, si mbështetja e hapur ose kontakti me aktorët e shoqërisë civile dhe partitë politike të rreshtuara ideologjikisht me administratën aktuale. Pavarësisht nëse kjo përfshin qortimin publik të qeverive evropiane për zmbrapsje civilizuese, mbështetjen financiare formale për institutet kërkimore (think-tanks) të krahut të djathtë, inkurajimin e separatistëve kanadezë, apo edhe organizimin e mbledhjeve festive në dukje të pafajshme midis zëvendëspresidentit dhe aleatëve civilizues të së djathtës britanike në Oxfordshire-in rural. Rezultati është një strategji diplomatike që anashkalon kufijtë tradicionalë të mosndërhyrjes sovrane, në të njëjtën kohë që bën thirrje për sovranitet (civilizues) më pohues.
Evropa si Kështjellë Civilizuese
Në anën tjetër të Atlantikut, politika civilizuese luan gjithashtu një rol qendror në fushatat e së djathtës radikale kundër liberalizmit dhe luftën për të ardhmen e konservatorizmit. Kjo është veçanërisht e dukshme në Mbretërinë e Bashkuar, ku Partia e Reformës po bën fushatë për të zëvendësuar Partinë Konservatore si flamurmbajtëse e së djathtës, me bashkëpunimin e ish-anëtarëve të djathtë të konservatorëve dhe me mbështetje të qartë nga zëvendëspresidenti i SHBA-së.
Në kontinent, sulmet ndaj “elitave globaliste të BE-së” dhe thirrjet për të riafirmuar identitetet, vlerat dhe interesat kombëtare ekskluzive kanë qenë kryefjalë e retorikës politike të krahut të djathtë për vite me radhë. Megjithatë, thirrjet për civilizimin perëndimor tani luajnë një rol të rëndësishëm në përpjekjet për të pajtuar nacionalizmin me evropianizmin, duke balancuar akuzat për autarki kombëtare jorealiste përmes krijimit të një civilizimi alternativ evropian të bazuar në krishtërim ose iluminizëm. Ky vizion ofron një shkallë të unitetit ndërkombëtar duke përjashtuar “tjetrin” e tij civilizues, veçanërisht Islamin.
Thirrjet për civilizimin perëndimor tani luajnë një rol të rëndësishëm në përpjekjet për të pajtuar nacionalizmin me evropianizmin.
Këto ide kanë lejuar gjithashtu të djathtën radikale të kalojë nga refuzimi i BE-së në kërkimin e reformimit të saj si një bastion i Evropës civilizuese dhe i kombeve të saj sovrane. E rëndësishmja, ky nuk është thjesht një diskurs mbarë-evropian. Një pjesë e madhe e së djathtës radikale evropiane është gjithashtu atlantiste dhe perëndimore, duke kërkuar vazhdimisht të tërheqë mbështetje për kauzën e tyre duke u aleancuar me të djathtën amerikane. Në këto rrëfime, NSS-ja tregon dëshirën e Amerikës për të shpëtuar Evropën dhe civilizimin e saj perëndimor nga elitat liberale që po e shkatërrojnë atë. Ky kuadrim u ofron partive të së djathtës radikale jo vetëm material për sulmet e tyre tradicionale ndaj këtyre elitave, por edhe pretendimin se vetëm duke lëvizur drejt së djathtës politike, Evropa mund të sigurojë që Shtetet e Bashkuara të mbeten të përkushtuara ndaj sigurisë ekonomike dhe ushtarake të kontinentit. Nga ky pozicion, përfundimi është i qartë:
Pavarësisht paralajmërimeve të kujdesshme të Uashingtonit, elitat e BE-së nuk do të ndryshojnë – kjo tashmë është e qartë. Përkundrazi, ato po përshpejtojnë përgjatë të njëjtës trajektore rënëse. Duke vepruar kështu, ato po minojnë të vetmen aleancë të mbetur që mund t’i ankoronte në një rend global gjithnjë e më të paqëndrueshëm dhe në ndryshim – një aleancë pa të cilën fuqia ekonomike dhe diplomatike e Evropës vetëm do të vazhdojë të zbehet.
Duke u lidhur ngushtë me partnerët ideologjikë në anën tjetër të Atlantikut, e djathta evropiane kërkon të korrë përparësi elektorale, si dhe mbështetje dhe legjitimim nga jashtë.
Universalizmi në pozitë mbrojtëse
Si përfundim, ajo që po shohim në të gjithë politikën e krahut të djathtë nuk është shprehje e një civilizimi apo shteti civilizues që ekziston tashmë në një sens të thjeshtë. Përkundrazi, është përdorimi i pretendimeve civilizuese në betejat politike brenda dhe jashtë vendit, së bashku me zhvillimin e strategjive të reja transnacionale që kërkojnë të ndikojnë në identitetin politik, politikën elektorale dhe politikën e jashtme.
Strategjia civilizuese ka kufij. Për sa kohë që civilizimi dhe sovraniteti duket se përshtaten pa probleme, tensionet e dukshme midis tyre mund të negociohen. Por kur shteti bërthamë civilizues vepron si një fuqi e madhe unilateraliste, duke shkelur sovranitetin në emër të interesave kombëtare, vështirësitë bëhen pothuajse të pamundura për t’u fshehur. Synimet e administratës Trump mbi Grenlandën – dhe shqetësimi që ato shkaktuan te pjesët e së djathtës së fortë evropiane – janë një shembull shkollor. Por kundërshtarët e së djathtës nuk duhet të ngushëllohen shumë nga këto tensione.
Zemërimi në të djathtën evropiane lidhet me sfidën amerikane ndaj sovranitetit të Danimarkës, një shtet evropian dhe aleat i NATO-s; shqetësime të ngjashme ka më pak të ngjarë të shfaqen në përgjigje të ndërhyrjeve në Amerikën Qendrore dhe Karaibe. Për më tepër, divergjencat mund të “përpunohen” strategjikisht pa hequr dorë nga qëllimi i reformimit të marrëdhënieve gjeopolitike. Fjalimi i Marco Rubios në konferencën e Mynihut të vitit 2026 ishte, në një nivel, më pajtues. Por vizitat e tij pasuese në Sllovaki dhe Hungari, dy vende me qeveri të krahut të djathtë më në konflikt me BE-në, e bënë të qartë mesazhin bazë.
Fuqia e narrativës civilizuese të së djathtës përforcohet nga fakti se përgjigjja tradicionale liberale ndaj një argumenti kundër-civilizues të bazuar në universalizëm është minuar jo vetëm nga e djathta, por edhe nga kritikët në të majtë dhe në Global South, të cilët e lidhin atë me imperializmin perëndimor. Vështirësitë me të cilat përballet Komisioni i BE-së në përpjekjen për të krijuar një kundër-narrativë dëshmojnë sfidën, si dhe rrezikun, se ndjekja e një rruge të tillë mund të përforcojë pa dashje argumentet civilizuese të kundërshtarëve të saj. Civilizimi është befas kudo në retorikën e marrëdhënieve ndërkombëtare. Vetëm kjo duhet të na alarmojë se popullariteti i tij nuk është i pafajshëm.
* Shënim: Michael C. Williams – Profesor në Shkolla e Lartë e Çështjeve Publike dhe Ndërkombëtare,
Universiteti i Otavës
