Nga Dr. Sadri RAMABAJA
Në teorinë dhe praktikën e demokracive parlamentare evropiane, gjykatat kushtetuese përfaqësojnë institucionin themelor të garantimit të rendit kushtetues dhe të balancës ndërmjet pushteteve. Krahasimi ndërmjet përvojës së Kosovës dhe asaj të demokracive të konsoliduara si Gjermania dhe Italia tregon qartë se ndërhyrja diplomatike në kriza kushtetuese është pothuajse e paimagjinueshme në sistemet me traditë të gjatë kushtetuese.
Në Republikën Federale të Gjermanisë, roli i Gjykatës Kushtetuese Federale (Bundesverfassungsgericht) është ndërtuar mbi një traditë të fortë juridike që nga miratimi i Ligjit Themelor të vitit 1949. Autoriteti institucional dhe legjitimiteti i saj në sistemin politik janë aq të konsoliduara, saqë interpretimi kushtetues konsiderohet ekskluzivisht një çështje e brendshme e rendit juridik gjerman. Çdo përpjekje për ndikim të jashtëm në procesin e vendimmarrjes së gjykatës do të interpretohej si cenim i sovranitetit kushtetues dhe i parimit të ndarjes së pushteteve.
Një situatë e ngjashme vërehet edhe në Itali, ku Gjykata Kushtetuese (Corte Costituzionale) përbën një nga shtyllat e stabilitetit institucional të republikës parlamentare. Edhe pse Italia ka përjetuar kriza të shpeshta qeveritare që nga periudha pas Luftës së Dytë Botërore, këto kriza janë menaxhuar brenda mekanizmave kushtetues të sistemit politik, ku presidenti i republikës dhe gjykata kushtetuese luajnë role të qarta arbitrazhi institucional. Në këtë kontekst, diplomacia ndërkombëtare nuk ka hapësirë për ndërhyrje në proceset kushtetuese, sepse vetë sistemi institucional është i aftë të prodhojë zgjidhje legjitime dhe të qëndrueshme.
Në kontrast me këto modele të konsoliduara, përvoja e Kosovës pas shpalljes së pavarësisë në vitin 2008 paraqet karakteristikat e një demokracie në proces konsolidimi institucional. Edhe pse Gjykata Kushtetuese e Kosovës ka luajtur një rol të rëndësishëm në interpretimin e rendit kushtetues, krizat politike që kanë shoqëruar formimin e institucioneve shtetërore shpesh janë zhvilluar në një kontekst të pranishëm të diplomacisë ndërkombëtare. Në këto raste, aktorët ndërkombëtarë kanë ushtruar kryesisht një rol ndërmjetësues në nivel politik, me synimin për të ruajtur stabilitetin institucional, pa ndërhyrë drejtpërdrejt në vendimmarrjen juridike të gjykatës.
Në Kosovë, interpretimin kushtetues e bën Gjykata Kushtetuese e Kosovës. Megjithatë, Kosova ka disa karakteristika që e dallojnë nga demokracitë e konsoliduara:
- shteti është relativisht i ri (2008);
- institucionet kushtetuese janë ende në proces konsolidimi;
- prania ndërkombëtare historikisht ka qenë e fortë (misione të BE-së dhe organizatave ndërkombëtare).
Në këtë kontekst, gjatë krizave politike diplomatët ndërkombëtarë shpesh luajnë rol ndërmjetësues politik për stabilitet institucional.
Në historinë institucionale të Kosovës ka disa momente kur vendimet ose proceset në Gjykatën Kushtetuese të Kosovës janë zhvilluar paralelisht me një angazhim të dukshëm diplomatik ndërkombëtar. Edhe këtu, si në vendet e tjera evropiane, nuk ka prova, respektivisht provat [zarfi dhe emri i presidentes] nuk pohohet nga aktorët politik kosvar as sot e kësaj dite!
Tri rastet më të përmendura janë këto:
1. Kriza kushtetuese dhe zgjedhja e presidentit (2010–2011)
Në fund të vitit 2010, zgjedhja e presidentit të Kosovës u kontestua në Gjykata Kushtetuese e Kosovës pas zgjedhjes së Behgjet Pacolli nga Kuvendi.
- Gjykata Kushtetuese konstatoi shkelje procedurale në procesin e votimit dhe e shpalli zgjedhjen të pavlefshme.
- Vendimi çoi në dorëheqjen e Pacollit dhe në një krizë të re institucionale.
Në këtë periudhë, diplomacia perëndimore – veçanërisht ambasada e SHBA-ve dhe përfaqësues të BE-së – u angazhuan fort për të ndërmjetësuar një zgjidhje politike që përfundoi me imponimin/marrëveshjen për zgjedhjen e Atifete Jahjagës si presidente konsensuale në vitin 2011.
Ky episod shpesh përmendet si shembull i ndërhyrjes diplomatike në zgjidhjen politike të krizës dhe paraqet rastin më eklatant të ndërhyrjeve diplomatike.
2. Bllokada parlamentare dhe interpretimi kushtetues (2014)
Pas zgjedhjeve parlamentare të vitit 2014 në Kosovë u krijua një bllokadë për formimin e institucioneve.
- Çështja u dërgua në Gjykata Kushtetuese e Kosovës për interpretim të rolit të partisë fituese në propozimin e kryetarit të Kuvendit.
- Gjykata vendosi se e drejta për propozimin e kryetarit të Kuvendit i takonte partisë së parë në zgjedhje.
Gjatë krizës ambasadorë të vendeve të rëndësishme perëndimore bënë deklarata publike për nevojën e respektimit të Kushtetutës dhe vendimeve të gjykatës; në diskursin politik kosovar u përmend shpesh ideja e presionit diplomatik për stabilitet institucional.
Megjithatë, edhe në këtë rast nuk ka dëshmi për ndërhyrje në vendimin e gjykatës.
3. Rasti i mandatimit të qeverisë (2020)
Një nga episodet më të debatuara ishte kriza institucionale e vitit 2020 pas rrëzimit të qeverisë së drejtuar nga Albin Kurti.
Çështja kryesore ishte nëse presidenti mund t’i jepte mandatin për formimin e qeverisë një partie tjetër pa zgjedhje të reja. Rasti përfundoi në Gjykata Kushtetuese e Kosovës.
- Gjykata vendosi se presidenti kishte të drejtë t’i jepte mandatin një kandidati tjetër për formimin e qeverisë.
- Vendimi i hapi rrugë formimit të qeverisë së udhëhequr nga Avdullah Hoti.
Në debatet publike të asaj kohe:
- pati akuza politike për presion diplomatik ndërkombëtar për stabilitet institucional;
- disa aktorë politikë këto akuza më pas I artikuluan edhe në raporte dhe institucione të veçanta të BE-së, që e bënin përgjegjës të dërguarin special të SHBA-ve atbotë për ndërhyrje flagrante dhe rrëzim të qeverisë në kohë pandemie!
Përfundim
Në rastet e përmendura të ndikimit të qarqeve diplomatike në Kosovë, ndërhyrja nuk ka qenë në procedurën gjyqësore, por në hapësirën politike dhe diplomatike në emër të nxitjes së stabilitetit institucional ose respektimit të Kushtetutës.
Në literaturën e së drejtës kushtetuese evropiane, kjo përkufizohet si “presion diplomatik indirekt”, jo ndërhyrje në vendimmarrjen e gjykatave.
Nga kjo perspektivë krahasuese rezulton se shkalla e konsolidimit të kulturës kushtetuese dhe e autonomisë institucionale të gjyqësorit përcakton edhe kufijtë e ndikimit të faktorëve të jashtëm në krizat politike. Sa më e fortë të jetë tradita e shtetit të së drejtës dhe legjitimiteti i institucioneve kushtetuese, aq më e kufizuar bëhet mundësia e çdo forme ndikimi diplomatik në proceset kushtetuese të një shteti.
