Nga Dr. Sadri RAMABAJA
Në vështrim të parë, negociatat ndërmjet Lëvizjes Vetëvendosje dhe LDK-së mund të krijojnë përshtypjen se bëhet fjalë për ndarjen e posteve në kuadër të një koalicioni qeverisës. Por një lexim më i thellë i deklaratave të palëve sugjeron se thelbi i mosmarrëveshjes nuk është qeveria. Thelbi është arkitektura e pushtetit në Republikën e Kosovës.
Këmbëngulja e LDK-së për postin e Presidentit dhe heqja dorë, të paktën në planin deklarativ, nga posti i kryetarit të Kuvendit, dëshmojnë se kjo parti nuk synon thjesht pjesëmarrje në ekzekutiv. Ajo synon të zotërojë institucionin që, në momente krizash politike dhe kushtetuese, shndërrohet në qendrën e dytë të legjitimitetit shtetëror.
Kjo nuk është një zgjedhje e rastësishme.
Këtu hyn në lojë edhe dimensioni i kulturës politike. Debati nuk ka të bëjë vetëm me ndarjen e kompetencave kushtetuese, por edhe me mënyrën se si elitat politike e kuptojnë funksionin e shtetit në rrethana të një demokracie ende në konsolidim. Në këtë prizëm, kultura politike që reflekton lidershipi aktual i LDK-së lë vend për diskutim kritik. Kërkesa për të kushtëzuar marrëveshjen me marrjen e Presidencës krijon përshtypjen se prioritet mbetet zgjerimi i peshës institucionale të partisë, më shumë sesa ndërtimi i një konsensusi të qëndrueshëm shtetëror.
Në literaturën e shkencave politike, studiuesi Mehran Kamrava, në analizat e tij mbi kulturën politike dhe shtetin në shoqëritë në tranzicion, argumenton se në kontekste të brishta politike, legjitimiteti i institucioneve nuk mund të mbështetet mbi shfaqjen e dobësisë së elitave, por mbi aftësinë e tyre për të projektuar autoritet shtetëror, kohezion institucional dhe vendimmarrje të përgjegjshme. Kjo qasje është veçanërisht e rëndësishme për Kosovën, e cila vazhdon të përballet me sfidimin e sovranitetit të saj nga Serbia. Në këto rrethana, elita politike ka detyrimin të forcojë kapacitetin e shtetit për të vepruar në mënyrë unike dhe koherente, e jo të krijojë përshtypjen se institucionet janë objekt pazari ndërpartiak.
Pikërisht për këtë arsye, negociatat për formimin e institucioneve nuk duhet të prodhojnë vetëm një shumicë parlamentare. Ato duhet të prodhojnë besim te kapaciteti i Republikës për të vepruar si shtet funksional, me institucione që burojnë nga legjitimiteti demokratik dhe që reflektojnë unitet në çështjet themelore të interesit kombëtar. Përballë një Serbie që vazhdon ta kontestojë subjektivitetin ndërkombëtar të Kosovës, çdo sinjal fragmentimi institucional shndërrohet në avantazh strategjik për kundërshtarin.
Përvoja politike e Kosovës gjatë viteve të fundit ka treguar se Presidenti nuk është vetëm një figurë përfaqësuese. Në situata bllokadash institucionale, krizash parlamentare, zgjedhjesh të jashtëzakonshme apo konsultimesh për formimin e institucioneve, ky funksion fiton një peshë të konsiderueshme politike. Në marrëdhëniet me partnerët ndërkombëtarë, Presidenti është po ashtu një aktor me ndikim të veçantë në diplomacinë shtetërore dhe në ndërtimin e konsensusit institucional.
Prandaj, kërkesa për Presidencën duhet lexuar si përpjekje për të krijuar një qendër alternative të autoritetit politik, e aftë të ushtrojë ndikim mbi proceset shtetërore edhe në rast se ekzekutivi dominohet nga Vetëvendosje.
Nga kjo perspektivë, përgjigjja e kryeministrit Albin Kurti merr një kuptim më të thellë sesa një refuzim i zakonshëm negociues. Kur ai deklaron se askush nuk mund të marrë më shumë pushtet sesa ia kanë dhënë qytetarët dhe se Presidenti duhet të jetë objekt i një konsensusi më të gjerë parlamentar, ai në fakt mbron dy parime themelore.
Parimi i parë është ai i proporcionalitetit demokratik. Në një republikë parlamentare, pesha institucionale duhet të pasqyrojë, në masën më të madhe të mundshme, peshën elektorale. Nëse rezultati zgjedhor relativizohet përmes negociatave, krijohet një hendek ndërmjet vullnetit të qytetarëve dhe arkitekturës së pushtetit.
Parimi i dytë lidhet me natyrën e vetë Presidencës. Nëse Presidenti zgjidhet si rezultat i një pazari dypalësh, atëherë ai rrezikon të perceptohet si përfaqësues i një marrëveshjeje politike, e jo si simbol i unitetit kushtetues të Republikës. Kjo do ta dobësonte autoritetin e institucionit në momentet kur ai duhet të jetë arbitër dhe garant i funksionimit të rendit kushtetues.
Në këtë pikë lind një pyetje më e rëndësishme: çfarë modeli shteti po ndërtohet përmes këtyre negociatave?
Nëse Presidenca përdoret si instrument kompensimi për partnerin e koalicionit, atëherë Kosova do të vazhdojë të funksionojë sipas logjikës së demokracisë konsociative të deformuar, ku institucionet shpërndahen si kuota ndërmjet partive. Në këtë model, shteti nuk ndërtohet mbi parimin e përgjegjësisë politike, por mbi ekuilibrin e interesave partiake.
Nëse, përkundrazi, Presidenti zgjidhet përmes një marrëveshjeje më të gjerë parlamentare, me pjesëmarrjen edhe të subjekteve të tjera politike, atëherë do të hidhej një hap drejt konsolidimit të kulturës kushtetuese. Institucioni i Presidentit do të fitonte një legjitimitet më të gjerë dhe do të ishte më pak i varur nga dinamika e shumicës qeverisëse.
Në këtë kontekst, negociatat nuk kanë të bëjnë vetëm me qeverinë që do të formohet. Ato do të krijojnë një precedent për mënyrën se si do të konceptohet pushteti në Republikën e Kosovës në vitet që vijnë.
Në shkencat politike ekziston një dallim i qartë ndërmjet ndarjes së pushtetit dhe ndarjes së posteve. E para është parim kushtetues që garanton kontrollin reciprok të institucioneve; e dyta është teknikë negociuese e partive politike. Demokracitë konsolidohen kur këto dy logjika nuk ngatërrohen.
Prandaj, sfida e vërtetë e këtyre negociatave nuk është të përcaktojnë se kush do të jetë President i Republikës. Sfida është të dëshmojnë nëse elita politike e Kosovës është e gatshme ta trajtojë Presidencën si institucion mbi partitë apo si trofeun më të rëndësishëm të radhës në pazarin e pushtetit.
Në fund, edhe nëse Lëvizja Vetëvendosje dhe LDK-ja arrijnë një marrëveshje, pyetja që do të mbetet është shumë më e madhe se vetë koalicioni: a do të jetë kjo marrëveshje një kompromis në funksion të shtetit, apo një kompromis në funksion të ekuilibrit ndërmjet partive? Pikërisht përgjigjja ndaj kësaj pyetjeje do të përcaktojë jo vetëm jetëgjatësinë e qeverisë së ardhshme, por edhe cilësinë e demokracisë parlamentare në Kosovë.
