Nga paradigma e ndërvarësisë ekonomike te një strategji e re e sigurisë dhe transformimit politik
Dr. Sadri Ramabaja / ISHGJ
Abstrakt
Për më shumë se dy dekada, politika gjermane dhe, në një masë të konsiderueshme, politika e Bashkimit Evropian ndaj Serbisë u mbështetën mbi premisën se ndërvarësia ekonomike, integrimi gradual evropian dhe intensifikimi i shkëmbimeve shoqërore do të prodhonin, në mënyrë progresive, demokratizimin e vendit dhe zbutjen e politikave të tij revizioniste. Kjo qasje ishte pjesë e një paradigme më të gjerë evropiane të paqes, sipas së cilës integrimi ekonomik dhe institucional do ta shndërronte konkurrencën gjeopolitike në bashkëpunim reciprokisht të dobishëm.
Përvoja e tri dekadave të fundit, megjithatë, sugjeron se kjo premisë nuk funksionoi në rastin e Serbisë. Ndërvarësia ekonomike nuk prodhoi domosdoshmërisht konvergjencë normative. Përkundrazi, në rrethana të caktuara ajo krijoi hapësirë për një marrëdhënie asimetrike, në të cilën Beogradi përfitoi nga lidhjet ekonomike me Evropën pa ndërmarrë transformimin politik dhe normativ që presupozonte procesi i integrimit.
Ky paradoks u bë veçanërisht i dukshëm në raport me Kosovën dhe fqinjët e tjerë të Serbisë. Agresioni i 24 shtatorit 2023 në veri të Kosovës shërbeu si një moment kritik që vuri në pikëpyetje premisat e politikës së deriatëhershme.
Ky punim argumenton se Gjermania dhe BE-ja kanë nevojë për një rikonceptim të politikës ndaj Serbisë: nga strategjia e transformimit përmes ndërvarësisë drejt një politike të kushtëzimit, parandalimit, autonomisë strategjike dhe mbështetjes së forcave demokratike. Qëllimi nuk duhet të jetë izolimi i Serbisë, por krijimi i kushteve në të cilat integrimi evropian bëhet i kushtëzuar nga respektimi i demokracisë, së drejtës ndërkombëtare, sovranitetit të shteteve fqinje dhe heqja dorë nga projektet hegjemoniste.
Fjalë çelës: Gjermania, Serbia, Bashkimi Evropian, Ballkani Perëndimor, ndërvarësia ekonomike, revizionizmi, Bota Serbe, siguria evropiane, Kosovë, parandalim strategjik.
1. Hyrje: fundi i një paradigme
Pas përfundimit të Luftës së Ftohtë, politika evropiane ndaj Evropës Juglindore u ndërtua mbi një besim themelor: konfliktet e së kaluarës mund të tejkaloheshin përmes integrimit ekonomik, demokratizimit dhe institucionalizimit gradual të marrëdhënieve ndërmjet shteteve. Në këtë kuadër, Serbia u konceptua si një aktor qendror i stabilitetit rajonal dhe si një shtet që, nëpërmjet ndërvarësisë me Bashkimin Evropian, mund të orientohej drejt një rendi të ri politik.
Gjermania luajti rol të veçantë në këtë paradigmë. Për më shumë se dy dekada, politika gjermane ndaj Serbisë dhe Evropës Juglindore u karakterizua nga besimi se afrimi ekonomik dhe politik do të
krijonte gradualisht incentiva për transformim të brendshëm.
Problemi që duhet shtruar sot nuk është nëse ndërvarësia ekonomike është në vetvete e dobishme. Ajo është. Pyetja është tjetër: a mund të prodhojë ndërvarësia ekonomike demokratizim dhe paqe në kushtet kur një shtet e përdor vetë ndërvarësinë si instrument të politikës së tij të pushtetit?
Përvoja serbe sugjeron se përgjigjja është negative, nëse ndërvarësia nuk shoqërohet me mekanizma të besueshëm kushtëzimi politik dhe sigurie.
2. Paradigma e ndërvarësisë dhe kufijtë e saj
Koncepti i ndërvarësisë ekonomike është mbështetur gjerësisht në teoritë liberale të marrëdhënieve ndërkombëtare. Sipas kësaj qasjeje, rritja e kostove të konfliktit dhe zgjerimi i interesave të përbashkëta krijojnë incentiva për bashkëpunim.
Në rastin e Serbisë, kjo logjikë prodhoi një politikë që mund të përmblidhet si “transformim përmes ndërveprimit”.
Në vend që Serbia të trajtohej fillimisht si një problem i sigurisë që duhej transformuar politikisht, ajo u trajtua gjithnjë e më shumë si një partner ekonomik që duhej ankoruar në Evropë.
Kjo qasje kishte një logjikë strategjike të kuptueshme: shkëputja e Beogradit nga varësia ndaj Moskës dhe orientimi i tij drejt tregut evropian. Por premisa se integrimi ekonomik do të prodhonte automatikisht konvergjencë politike rezultoi problematike.
Në rastin serb, ekonomia dhe politika nuk u ndanë. Përkundrazi, lidhjet ekonomike u integruan në mekanizmat e pushtetit dhe në politikën e jashtme të regjimit.
Kështu, ndërvarësia nuk funksionoi vetëm si mekanizëm transformues nga jashtë drejt brenda; ajo u bë pjesërisht instrument i aktorit që synohej të transformohej.
Ky është paradoksi qendror i politikës evropiane ndaj Beogradit.
3. Serbia si rast studimor i dështimit të “transformimit përmes ndërveprimit”
Një nga problemet kryesore të qasjes evropiane ishte supozimi se interesat ekonomike afatgjata do ta shtynin Serbinë drejt liberalizimit politik.
Por elitat politike dhe institucionale serbe nuk e përjetuan domosdoshmërisht ndërvarësinë si një kontratë normative. Ato mund ta përdornin atë në mënyrë instrumentale: të përfitonin nga tregu evropian, investimet dhe marrëdhëniet politike, duke ruajtur ndërkohë një model të centralizuar të pushtetit.
Në këtë kuptim, formula “ndryshimi përmes ndërveprimeve ekonomike” duhet rishikuar jo vetëm për Serbinë, por edhe në raport me përvojat evropiane me regjime të tjera autoritare.
Problemi nuk qëndron te tregtia si e tillë, por te supozimi se tregtia prodhon vetvetiu liberalizim politik.
Kur mungojnë mekanizmat e kushtëzimit, transparencës dhe llogaridhënies, kapitali dhe ndërvarësia mund të bashkëjetojnë me autoritarizmin.
Kjo shpjegon edhe një pjesë të paradoksit serb: sa më shumë që Beogradi bëhej ekonomikisht i rëndësishëm për aktorë të caktuar evropianë, aq më e vështirë bëhej për këta aktorë të aplikonin ndaj tij një politikë të qëndrueshme kushtëzimi.
4. Nga “partneri qendror” te aktori revizionist
Dështimi i paradigmës u bë veçanërisht i dukshëm kur Serbia filloi ta përdorte pozitën e saj të rëndësishme ekonomike dhe gjeopolitike për të ndërtuar hapësirë manovrimi ndërmjet BE-së, Rusisë dhe aktorëve të tjerë.
Në vend që ndërvarësia ta zvogël4. Nga “partneri qendror” te aktori revizionistonte kapacitetin e Beogradit për të ndjekur politika revizioniste, ajo në disa raste i siguroi regjimit burime shtesë politike dhe ekonomike.
Politika e Aleksandar Vuçiqit u zhvillua pikërisht në këtë hapësirë.
Beogradi ndërtoi një model të balancimit shumë-vektorial, duke ruajtur marrëdhënie të ngushta me Moskën dhe Pekinin, ndërkohë që thellonte lidhjet ekonomike dhe institucionale me BE-në dhe marrëdhëniet politike e të sigurisë me aktorë perëndimorë.
Kjo i mundësoi regjimit të maksimizonte autonominë taktike.
Në këtë kuptim, Serbia nuk u shndërrua nga një objekt i politikës evropiane në një aktor të bindur të rendit evropian; ajo u shndërrua në një aktor që përpiqet të përfitojë nga konkurrenca ndërmjet qendrave të ndryshme të fuqisë.
5. Franca, Gjermania dhe paradoksi i “ankorimit evropian”
Dy zhvillime ilustrojnë qartë këtë dilemë.
Në vitin 2024, Franca përfundoi marrëveshjen për shitjen e 12 avionëve Rafale Serbisë, në një kontratë me vlerë rreth 2.7 miliardë euro. Marrëveshja u paraqit edhe si instrument për ankorimin e Serbisë në Evropë dhe reduktimin gradual të varësisë së saj nga Rubalancimit shumë-vektorial,sia.
Në të njëjtën kohë, Gjermania dhe BE-ja thelluan bashkëpunimin me Serbinë në fushën e lëndëve të para kritike, përfshirë litiumin e Jadarit, në kuadër të përpjekjeve për diversifikimin e zinxhirëve evropianë të furnizimit. Projekti Jadar u përfshi më pas në kuadrin e projekteve strategjike evropiane për lëndët e para kritike.
Në aspektin ekonomik, të dyja marrëveshjet kanë logjikë strategjike.
Në aspektin gjeopolitik, megjithatë, ato krijojnë një pyetje të rëndësishme: çfarë ndodh kur objektivat ekonomike të Evropës përplasen me objektivat e saj normative dhe të sigurisë?
Nëse furnizimi me lëndë të para kritike, eksporti i teknologjisë së mbrojtjes dhe interesat e investitorëve bëhen më të rëndësishme se kushtëzimi politik, atëherë politika evropiane rrezikon të prodhojë efektin e kundërt nga ai që synon.
Në vend që Serbia të “ankorohet” në Evropë, Evropa mund të ankorojë interesat e saj strategjike brenda një marrëdhënieje që Beogradi e përdor për të ruajtur autonominë e vet politike.
Ky është paradoksi i ndërvarësisë asimetrike.
6. 24 shtatori 2023 si pikë kthese
Agresioni i armatosur i 24 shtatorit 2023 në veri të Kosovës duhet të trajtohet si një pikë kthese në vlerësimin strategjik të politikës ndaj Serbisë.
Ngjarja tregoi se logjika e bashkëpunimit ekonomik nuk kishte eliminuar përdorimin e instrumenteve të dhunshme dhe hibride në raport me fqinjët.
Në këtë pikë, pyetja nuk ishte më nëse ndërvarësia ekonomike po funksiononte në mënyrë optimale, por nëse vetë premisa mbi të cilën ishte ndërtuar politika evropiane ishte e gabuar.
Nëse një shtet përfiton nga lidhjet ekonomike me BE-në dhe njëkohësisht mbështet ose toleron politika destabilizuese ndaj fqinjëve të tij, atëherë politika e kushtëzimit duhet të vendoset mbi atë të tolerimit.
Kjo nuk nënkupton ndërprerjen e marrëdhënieve me Serbinë. Përkundrazi, nënkupton përdorimin e tyre si instrument të transformimit politik.
7. Gjermania dhe kriza e lidershipit evropian
Përfundimi i Luftës së Ftohtë e vendosi Gjermaninë në qendër të arkitekturës ekonomike të Evropës. Në Evropën Juglindore, kjo peshë ekonomike u shndërrua edhe në peshë politike.
Por lufta ruse kundër Ukrainës e ndryshoi strukturën e fuqisë në Evropë.
Fakti që adresuesi kryesor i kërkesave ruse për një riorganizim të arkitekturës evropiane të sigurisë në dhjetor 2021 ishte Uashingtoni, jo Berlini, ishte simptomatik për kufizimet e fuqisë gjermane në fushën e sigurisë.
Kjo prodhon një paradoks të ri.
Gjermania mbetet fuqia ekonomike qendrore e BE-së, por pesha ekonomike nuk përkthehet automatikisht në kapacitet strategjik.
Prandaj, rishikimi i politikës ndaj Serbisë është i lidhur drejtpërdrejt me pyetjen më të gjerë mbi rolin e Gjermanisë në ndërtimin e autonomisë strategjike evropiane.
Nëse Berlini dëshiron të ndikojë në mënyrë përcaktuese në Evropën Juglindore, ai duhet të kombinojë fuqinë ekonomike me kapacitetin diplomatik, politik dhe të sigurisë.
8. Nga politika e reagimit te strategjia e transformimit
Një politikë e re ndaj Serbisë nuk mund të reduktohet në reagime ndaj krizave.
Nevojitet një strategji afatmesme dhe afatgjatë që synon njëkohësisht tri objektiva:
- parandalimin e revizionizmit territorial;
- mbështetjen e demokratizimit të brendshëm;
- krijimin e kushteve për integrimin e ardhshëm evropian të Serbisë.
Këto objektiva nuk janë kontradiktore. Përkundrazi, ato janë të ndërvarura.
Një Serbi demokratike, që respekton shtetet fqinje dhe të drejtën ndërkombëtare, mund të integrohet në mënyrë të qëndrueshme në Evropë. Një Serbi autoritare dhe revizioniste mund të integrohet ekonomikisht, por jo domosdoshmërisht politikisht.
Këtu duhet vendosur dallimi ndërmjet integrimit ekonomik dhe integrimit normativ.
I pari mund të ndodhë edhe pa të dytin. I dyti kërkon transformim institucional dhe politik.
9. Oferta evropiane për shoqërinë serbe
Strategjia e re nuk duhet të jetë vetëm politikë presioni.
Një qasje e qëndrueshme duhet të kombinojë presionin ndaj regjimit me ofertën ndaj shoqërisë.
Kjo është veçanërisht e rëndësishme për ato segmente të elitave politike, ekonomike, intelektuale dhe shoqërore serbe që nuk identifikohen me projektet hegjemoniste dhe revizioniste.
Në këtë kuadër, BE-ja dhe Gjermania duhet të ndërtojnë një ofertë konkrete që përfshin:
- zgjerimin e mundësive arsimore dhe akademike;
- mobilitetin profesional dhe punësimin;
- mbështetjen e mediave të pavarura;
- forcimin e shoqërisë civile;
- investimet në infrastrukturë dhe energji;
- integrimin gradual në tregun evropian;
- mbështetjen e reformave institucionale;
- dhe një perspektivë të qartë për integrim të plotë, nëse plotësohen kriteret politike.
Kjo do të krijonte një dallim të qartë ndërmjet Serbisë si shtet dhe regjimit që e qeveris atë.
Ky dallim është thelbësor për çdo politikë serioze të transformimit.
10. Fqinjët e Serbisë si dimension i strategjisë evropiane
Politika evropiane ndaj Serbisë nuk mund të hartohet duke e shkëputur Beogradin nga mjedisi i tij rajonal. Kosova, Mali i Zi, Bosnja dhe Hercegovina dhe Maqedonia e Veriut janë pjesë e të njëjtit ekuacion strategjik.
Nëse Serbia trajtohet si “partner qendror”, ndërsa interesat e shteteve të saj fqinje trajtohen si variabla dytësore, BE-ja rrezikon të prodhojë një hierarki të deformuar të sovraniteteve.
Shenja në këtë palan duket se ka si në Bosnjjë, Maqedoninë e Veriut, por edhe në Malin e Zi. Ndërkaq Kosova vazhdon të trajtohet tutje nga Serbia si pjesë integrale e saj, madje edhe në kushtetutë.
Prandaj, çdo strategji e re duhet të bazohet në parimin se integrimi i Serbisë nuk mund të realizohet në kurriz të sigurisë së fqinjëve të saj.
Në këtë kuadër, investimet evropiane duhet të synojnë jo vetëm Serbinë, por të gjithë rajonin.
Veçanërisht të rëndësishme janë:
- infrastruktura transkufitare;
- rrjetet energjetike;
- transporti;
- digjitalizimi;
- industria e mbrojtjes;
- siguria kibernetike;
- dhe ndërlidhja ekonomike rajonale.
Kjo do të reduktonte mundësinë që një fuqi e vetme rajonale ta shndërrojë ndërvarësinë në instrument dominimi.
11. Ukraina si test lakmusi i politikës evropiane
Lufta në Ukrainë e ka bërë të pamundur ndarjen artificiale ndërmjet sigurisë së Evropës Lindore dhe asaj Juglindore.
Ajo që ndodh në Ukrainë ndikon drejtpërdrejt në perceptimin që elitat revizioniste në Ballkan kanë për kufijtë e mundshëm të përdorimit të forcës.
Nëse ndryshimi i kufijve përmes forcës shpërblehet, edhe aktorët e tjerë revizionistë marrin një sinjal. Nëse agresioni pengohet dhe shoqërohet me kosto të qëndrueshme strategjike, sinjali është i kundërt.
Për këtë arsye, Ukraina është më shumë se një konflikt i Evropës Lindore. Ajo është një test i arkitekturës evropiane të sigurisë.
Edhe politika ndaj Serbisë duhet të lexohet në këtë kuadër.
Beogradi e vëzhgon luftën në Ukrainë jo vetëm për shkak të marrëdhënieve të tij me Moskën, por edhe për të kuptuar se sa e fortë është vendosmëria evropiane për të mbrojtur rendin territorial të pasluftës.
Prandaj, mënyra se si Evropa sillet ndaj Ukrainës është njëkohësisht mesazh për Kosovën, Bosnjën, Malin e Zi, Maqedonin e Veriut dhe të gjithë Evropën Juglindore.
12. Parandalimi si komponent i domosdoshëm i politikës së re
Një strategji evropiane ndaj Serbisë duhet të ndërthurë transformimin politik me parandalimin strategjik. Dialogu diplomatik është i domosdoshëm, por dialogu pa kapacitet parandalues mund të
shndërrohet në instrument të menaxhimit të pafund të krizës.
Në këtë pikë, fuqizimi i kapaciteteve mbrojtëse të shteteve të ekspozuara ndaj presionit serb është pjesë e politikës së paqes, jo alternativë ndaj saj.
Kosova, Mali i Zi, Maqedonia e Veriut dhe Bosnja e Hercegovina kanë nevojë për institucione të qëndrueshme, kapacitete të mbrojtjes territoriale dhe mbështetje të besueshme euroatlantike.
Parimi duhet të jetë i qartë: Diplomacia funksionon më mirë kur mbështetet nga kapaciteti i besueshëm i parandalimit.
Kjo është veçanërisht e rëndësishme në një Evropë ku arkitektura tradicionale e sigurisë po riformësohet.
13. Drejt një politike të re gjermane
Gjermania ka nevojë për një politikë ndaj Serbisë që të mos përcaktohet më nga dilema artificiale:
“Ose Serbia afrohet me Evropën, ose ajo bie në orbitën ruse.”
Kjo dilemë është tepër e ngushtë.
Një Serbi mund të jetë ekonomikisht e integruar në Evropë dhe politikisht të ndjekë një politikë të pavarur, madje edhe kontradiktore ndaj interesave evropiane.
Prandaj, politika e re duhet të bazohet në katër parime:
1. Kushtëzimi
Përfitimet ekonomike dhe politike duhet të lidhen me kritere të matshme demokratike, të sigurisë dhe të politikës së jashtme.
2. Reciprociteti
Serbia nuk mund të kërkojë integrim evropian duke minuar sigurinë dhe sovranitetin e shteteve që tashmë janë pjesë e arkitekturës euroatlantike.
3. Parandalimi
BE-ja dhe shtetet e saj anëtare duhet të ndërtojnë kapacitet të besueshëm për t’iu përgjigjur destabilizimit.
4. Oferta transformuese
Presioni ndaj regjimit duhet të shoqërohet me një ofertë konkrete për shoqërinë serbe dhe për një Serbi demokratike të së ardhmes.
Në këtë pikë, çështja nuk është më vetëm rishikimi i politikës gjermane ndaj Serbisë, por rishikimi i vetë mënyrës se si Evropa e koncepton fuqinë e saj në Ballkanin Perëndimor. Përvoja e tri dekadave dëshmon se fuqia ekonomike, nëse nuk shoqërohet me kushtëzim politik, kapacitet parandalues dhe një vizion të qartë strategjik, mund të prodhojë një marrëdhënie asimetrike në të cilën përfituesi kryesor nuk është domosdoshmërisht aktori që synon transformimin. Serbia e ka shfrytëzuar pikërisht këtë hapësirë: ajo është integruar ekonomikisht në Evropë, pa e përfunduar domosdoshmërisht orientimin e saj politik dhe normativ drejt rendit evropian.
Prandaj, rikthimi i Gjermanisë në një rol më përcaktues në Evropë nuk mund të matet vetëm me vëllimin e investimeve, tregtinë apo kapacitetin e saj ekonomik. Ai duhet të shprehet në aftësinë për të lidhur interesat ekonomike me objektivat e sigurisë, demokracisë dhe rendit ndërkombëtar. Në raport me Serbinë, kjo nënkupton kalimin nga logjika e “ankorimit” te logjika e transformimit: përfitimet që burojnë nga afrimi me tregun dhe institucionet evropiane duhet të shoqërohen me detyrime të matshme në fushën e demokracisë, marrëdhënieve me fqinjët, politikës së jashtme dhe respektimit të rendit territorial evropian.
Në fund të fundit, testi i politikës së re evropiane ndaj Serbisë nuk do të jetë sa afër Beogradi mund të qëndrojë ekonomikisht me Berlinin, Parisin apo Brukselin, por nëse kjo afërsi prodhon një transformim real politik dhe strategjik. Evropa duhet të jetë në gjendje të dallojë qartë ndërmjet interesit afatshkurtër ekonomik dhe interesit të saj afatgjatë gjeopolitik. Nëse qëllimi është një Ballkan Perëndimor i qëndrueshëm dhe një Evropë më autonome strategjikisht, atëherë integrimi i Serbisë nuk mund të realizohet në kurriz të Kosovës dhe fqinjëve të saj. Kështu, “rikthimi në realitet” nënkupton pikërisht këtë ndryshim paradigmatik: nga menaxhimi i Serbisë si partner ekonomik drejt transformimit të saj si aktor evropian, me kushtëzim, reciprocitet dhe parandalim të besueshëm.
14. Përfundim: nga “ndryshimi përmes ndërvarësisë” te “transformimi përmes kushtëzimit”
Problemi themelor i politikës evropiane ndaj Serbisë nuk ishte se Evropa kishte investuar shumë në bashkëpunimin ekonomik. Problemi ishte se ajo shpesh priste prej bashkëpunimit ekonomik rezultate politike që ai, i vetëm, nuk mund t’i prodhonte.
Ndërvarësia nuk është e barabartë me konvergjencën. Tregtia nuk është demokraci. Investimi nuk është reformë institucionale. Dhe integrimi ekonomik nuk është domosdoshmërisht integrim gjeopolitik.
Kjo është e vërteta që politika evropiane duhet ta përvetësojë pas tri dekadash përvoje.
Në rastin e Serbisë, sfida nuk është ta izolojë vendin, por ta integrojë atë në një mënyrë që e bën të pamundur përdorimin e integrimit evropian si burim legjitimiteti për një projekt revizionist.
Prandaj, objektivi strategjik duhet të jetë transformimi i Serbisë, jo thjesht ankorimi i saj.
Një Serbi demokratike dhe evropiane është në interesin e Gjermanisë, BE-së dhe të gjithë Evropës Juglindore. Por kjo nuk mund të arrihet përmes tolerimit të politikave hegjemoniste, përmes marrëveshjeve ekonomike të shkëputura nga kushtëzimi politik apo përmes një dialogu që prodhon vetëm menaxhim të përkohshëm të krizave.
Nevojitet një paradigmë e re.
Ajo duhet të bashkojë fuqinë ekonomike, kushtëzimin politik, integrimin evropian, autonominë strategjike dhe parandalimin e besueshëm.
Në këtë kuptim, Ukraina është vërtet testi lakmus: mënyra se si Evropa e trajton agresionin rus do të përcaktojë jo vetëm të ardhmen e rendit evropian në Lindje, por edhe kredibilitetin e saj në Ballkan.
Dhe pikërisht këtu qëndron sfida e Gjermanisë: nëse dëshiron të rikthehet si fuqi përcaktuese e Evropës, ajo duhet të kalojë nga menaxhimi ekonomik i ndërvarësisë te udhëheqja strategjike e transformimit evropian.
