[Funerali i Ratko Mlladiqit]
Nga Dr. Sadri RAMABAJA
Varrimi i Ratko Mladiqit në Beograd, më 7 shtator 2026, nuk mund të lexohet thjesht si një ceremoni mortore. Në rrafshin politik, ai u shndërrua në një akt simbolik me rëndësi të veçantë për mënyrën se si Serbia e sotme e përkufizon raportin e saj me të kaluarën, me fqinjët dhe me projektin evropian. Prania e pjesëtarëve të ushtrisë serbe, ceremonia me elemente të nderimit ushtarak, pjesëmarrja e ministrave të qeverisë dhe e përfaqësuesve të Republikës Srpska, si dhe roli i Kishës Ortodokse Serbe, e tejkalojnë dukshëm dimensionin privat të një varrimi.
Këtu qëndron edhe paradoksi themelor: shteti serb deklaroi paraprakisht se Mladiqi nuk do të nderohej zyrtarisht, por në praktikë institucionet shtetërore u shfaqën në ceremoninë e tij përmes ushtrisë, ministrave, orkestrës dhe protokollit ceremonial. Pra, edhe nëse mungon një akt formal që ta përcaktojë varrimin si ceremoni shtetërore, simbolika shtetërore ishte e pranishme në mënyrë të pamohueshme.
Kjo e zhvendos debatin nga pyetja se kush mori pjesë në varrim tek një pyetje më e rëndësishme: çfarë mesazhi politik prodhon një shtet kur institucionet e tij shfaqen me nderime pranë varrit të një personi të dënuar përfundimisht për gjenocid? Kjo pyetje bëhet veçanërisht relevante për një shtet që vazhdon të jetë kandidat për anëtarësim në Bashkimin Evropian. Vetë BE-ja e ka lidhur qartë glorifikimin e kriminelëve të luftës, mohimin e gjenocidit dhe revizionizmin me cenimin e vlerave themelore evropiane.
Nga kujtesa historike te instrumentalizimi politik
Në këtë pikë duhet bërë një dallim metodologjik i domosdoshëm. Nuk është serioze që Serbia e vitit 2026 të identifikohet mekanikisht me Serbinë e Millosheviqit. Raporti i forcave në rajon ka ndryshuar rrënjësisht. Kroacia dhe Mali i Zi janë pjesë e NATO-s, Kosova është shtet më vete, ndërsa Bosnjë-Hercegovina nuk mund të trajtohet më si hapësirë e hapur për riformatim territorial sipas hartave të viteve ’90.
Por kjo nuk do të thotë se të gjitha strukturat politike dhe format e mendimit që prodhuan konfliktet e asaj kohe janë zhdukur. Pikërisht këtu qëndron rëndësia e analizës së politikës së kujtesës.
Në fund të viteve ’80, kujtesa historike serbe u shndërrua gradualisht në program politik. Fjalimi i Millosheviqit në Fushë-Kosovë më 1987 dhe mitologjizimi politik i Gazimestanit më 1989 krijuan një narrativë ku serbët paraqiteshin si subjekt historikisht i rrezikuar dhe Serbia si aktori që duhej t’i mbronte ata. Me shpërbërjen e Jugosllavisë, kjo narrativë mori edhe dimension territorial.
Në këtë kuptim, Mladiqi nuk ishte një figurë e izoluar. Ai ishte produkt i një strukture shtetërore, ushtarake dhe ideologjike. Lidhjet institucionale të Ushtrisë së Republikës Srpska me strukturat ushtarake të Beogradit, përfshirë administrimin e pagave, pensioneve dhe gradimeve të një pjese të oficerëve, tregojnë se kufiri ndërmjet aktorëve lokalë dhe qendrës politike serbe ishte shumë më kompleks sesa sugjeronte diskursi diplomatik i kohës.
Prandaj, çështja e sotme nuk është thjesht nëse Serbia e pranon apo jo një individ të caktuar. Çështja është nëse ajo ka kryer një distancim të plotë institucional dhe politik nga sistemi i ideve që e bëri të mundur veprimin e tij.
Srebrenica si provë e raportit me të kaluarën
Kjo pyetje bëhet edhe më e mprehtë përballë faktit se Mladiqi u shpall fajtor për gjenocid, krime kundër njerëzimit dhe krime lufte dhe u dënua me burgim të përjetshëm, vendim që u la në fuqi në vitin 2021. Në vitin 2007, Gjykata Ndërkombëtare e Drejtësisë kishte konstatuar se Serbia kishte shkelur detyrimet e saj sipas Konventës së Gjenocidit, veçanërisht duke mos bërë gjithçka që ishte në fuqinë e saj për të parandaluar gjenocidin dhe duke dështuar në bashkëpunimin me Tribunalin, përfshirë arrestimin e Mladiqit.
Për këtë arsye, glorifikimi i tij nuk mund të konsiderohet vetëm çështje e një grupi nostalgjikësh. Ai prek drejtpërdrejt marrëdhënien ndërmjet kujtesës, përgjegjësisë dhe legjitimitetit shtetëror.
Më shqetësues është mekanizmi përmes të cilit figura e autorit të krimeve zhvendoset gradualisht në pozitën e viktimës. Mladiqi paraqitet si plak, i sëmurë dhe i burgosur, ndërsa viktimat e Srebrenicës, Sarajevës dhe Prijedorit shtyhen në periferinë e rrëfimit. Kjo është një formë e sofistikuar e revizionizmit: nuk ka nevojë domosdoshmërisht të mohojë faktin historik; mjafton të ndryshojë qendrën morale të rrëfimit.
Në këtë kuptim, formula e viktimizimit bëhet mekanizëm politik: ne kemi vuajtur, prandaj veprimet tona duhet të gjykohen fillimisht përmes vuajtjes sonë. Por një shoqëri demokratike nuk mund ta ndërtojë përgjegjësinë historike mbi një ekuacion të tillë. Vuajtja e një komuniteti nuk e anulon vuajtjen që ai mund t’ua ketë shkaktuar të tjerëve.
Nga “Serbia e Madhe” te “Bota Serbe”
Një nga çështjet më interesante që ngre kjo ngjarje është transformimi i gjuhës politike. Koncepti i dikurshëm i “Serbisë së Madhe” nuk është identik me konceptin bashkëkohor të “Botës Serbe”. Megjithatë, ekziston një vazhdimësi problematike në pyetjen që qëndron pas tyre: ku ndodhet qendra politike e serbëve që jetojnë jashtë kufijve të Republikës së Serbisë?
Në një rend demokratik evropian, lidhjet kulturore, gjuhësore dhe historike ndërmjet komuniteteve që jetojnë në shtete të ndryshme janë legjitime. Por ato shndërrohen në problem gjeopolitik në momentin kur lidhja kulturore kalon në pretendim për autoritet politik, strukturor ose të sigurisë mbi qytetarët e një shteti tjetër.
Incidenti i Bajës [Banjskës], më 24 shtator 2023, e bëri këtë problem veçanërisht të dukshëm në Kosovë. Sulmi i armatosur ndaj Policisë së Kosovës, vrasja e rreshterit Afrim Bunjaku dhe pranimi publik i përgjegjësisë organizative nga Milan Radoiçiqi e rikthyen në diskursin politik pyetjen mbi raportin ndërmjet strukturave të armatosura, aktorëve politikë serbë dhe Beogradit.
Kjo nuk do të thotë se Banja ishte përsëritje e Srebrenicës. Nuk ishte. Por historia politike nuk duhet përdorur vetëm për të kërkuar përsëritje identike të ngjarjeve; ajo duhet të përdoret edhe për të identifikuar modelet e organizimit, mekanizmat e ndikimit dhe raportet ndërmjet qendrës politike dhe strukturave periferike.
Sfida nuk është vetëm serbe; është edhe evropiane
Në fund, varrimi i Mladiqit e vendos përballë një prove jo vetëm Serbinë, por edhe Bashkimin Evropian.
BE-ja reagoi duke deklaruar se glorifikimi i kriminelëve të luftës nuk përputhet me vlerat evropiane. Por një politikë e jashtme serioze nuk mund të mjaftohet me deklarata normative. Nëse kriteret e anëtarësimit janë realisht politike dhe jo vetëm teknike, atëherë edhe sjelljet që prekin demokracinë, sundimin e ligjit, marrëdhëniet me fqinjët dhe kulturën e kujtesës duhet të kenë peshë në procesin e integrimit. Serbia është kandidate për anëtarësim që nga viti 2012 dhe negociatat i ka hapur në vitin 2014.
Kjo nuk nënkupton izolimin e Serbisë dhe as ndëshkimin e shoqërisë serbe si tërësi. Përkundrazi, një politikë evropiane më efektive duhet të dallojë qartë midis shoqërisë, opozitës demokratike dhe strukturave shtetërore që normalizojnë ose instrumentalizojnë trashëgiminë e nacionalizmit të viteve ’90. Vetë fakti se brenda Serbisë pati qytetarë dhe organizata që e kundërshtuan glorifikimin e Mladiqit tregon se konflikti nuk është midis “serbëve” dhe pjesës tjetër të Evropës, por edhe brenda vetë shoqërisë serbe mbi kuptimin e së kaluarës.
Një funeral që shtron një pyetje strategjike
Në fund të fundit, problemi nuk është se si u varros Ratko Mladiqi. Këtë e pamë. Problemi është çfarë kuptimi politik iu dha varrimit të tij.
Nëse një shtet e varros trupin e një krimineli të dënuar për gjenocid, por njëkohësisht nuk arrin të distancohet qartë nga miti politik që e rrethon atë, atëherë kemi të bëjmë me një problem të politikës së kujtesës dhe të kulturës strategjike, jo thjesht me një incident ceremonial.
Serbia e vitit 2026 nuk është Serbia e vitit 1992. Por demokratizimi nuk matet vetëm me ndryshimin e fjalorit politik të elitave. Ai matet edhe me aftësinë e institucioneve për të çmontuar narrativat, simbolet dhe praktikat politike që legjitimojnë dhunën e së kaluarës.
Prandaj, varrimi i Mladiqit mund të lexohet si një test i rëndësishëm: jo për të ardhmen e një individi tashmë të vdekur, por për marrëdhënien e Serbisë me historinë e saj.
Prandj pyetja më e rëndësishme mbetet kjo: a është varrosur vetëm Mladiqi, apo po varroset përfundimisht edhe ideja politike që e bëri të mundur Mladiqin?
Nëse përgjigjja e dytë mbetet e paqartë, atëherë problemi nuk është vetëm historia. Është e ardhmja e rendit politik në Ballkan.
