Nga Dr. Stefan Meister [Interntionale Politik]
Pas dekadash të refuzimit për ta parë realitetin, Gjermania po kërkon një strategji të re për marrëdhëniet me Kremlinin. Si mund të nxitet ndryshimi në Rusi dhe të bëhet i mundur, në një të ardhme të largët, riintegrimi i këtij vendi në Evropë?
A mund të nxitet një ndryshim demokratik në Rusi përmes një strategjie të ndërvarësisë ekonomike dhe shkëmbimit shoqëror? Kjo pyetje e përcaktoi politikën gjermane ndaj Lindjes për më shumë se 20 vjet, që nga përfundimi i Luftës së Ftohtë. Ndërvarësia reciproke ekonomike shihej si instrument për integrimin në Evropë dhe si projekt paqeje; Rusia konsiderohej një partner qendror për politikën ndaj të gjithë fqinjësisë lindore. Interesat e Moskës merreshin parasysh në të gjitha diskutimet me shtetet post-sovjetike.
Është e qartë se ky eksperiment dështoi më së voni me fillimin e luftës së agresionit rus në shkurt 2022; mbetet e paqartë se përse qeveri të ndryshme federale gjermane iu përmbajtën për kaq gjatë një politike që dukshëm nuk funksiononte.
Përtej të gjitha paralajmërimeve
Dhe kjo na çon te pyetja se sa i aftë është sistemi politik gjerman për të nxjerrë mësime nga përvoja. Sepse që me aneksimin e Krimesë dhe luftën në Donbas, që nga viti 2014, çdokush mund ta kishte parë se Rusia nuk ishte e interesuar për një qasje bashkëpunuese me vendet fqinje. Por elitat gjermane i shtynte dëshira për marrëdhënie të mira me Moskën dhe për gaz të lirë. Për këtë ishin të gatshme t’i bënin lëshime Kremlinit dhe të mbështesnin ndërtimin e dy linjave të tjera të gazsjellësit nga Rusia përmes Detit Baltik drejt Gjermanisë: Nord Stream 2.
Politika ndaj Rusisë ishte, nën të gjithë kancelarët që nga përfundimi i Luftës së Ftohtë, çështje e nivelit më të lartë politik dhe shumë e personalizuar. Kur nga ministritë vinin paralajmërime për varësinë në rritje nga energjia, ato shpërfilleshin në nivelin vendimmarrës. Edhe vlerësimet kritike të ministrive mbi karakterin e regjimit rus dhe realitetin e sigurisë u lanë mënjanë në nivelet e larta të udhëheqjes, deri në momentin kur kjo nuk ishte më e mundur.
“Ndryshimi përmes tregtisë” nuk pati sukses as me Kinën, as me Rusinë. Ai shërbeu mbi të gjitha për ekonominë gjermane si një etiketë për të vazhduar biznesin e mirë në vendet e qeverisura nga regjime autoritare. Elitat ruse nuk ishin kurrë të interesuara për konkurrencë politike, shtetin e së drejtës apo zgjedhje të lira dhe të ndershme, por për ruajtjen e pushtetit dhe pasurimin e vetvetes.
Dhe kështu, qeveria federale gjermane e legjitimoi për një kohë të gjatë politikën revizioniste të Vladimir Putinit dhe pranoi zonat e ndikimit të kërkuara nga Kremlini, si në Gjeorgji në vitin 2008, ashtu edhe në Ukrainë që nga viti 2014. Putini nxori përfundimet e veta nga oportunizmi gjerman: pavarësisht se çfarë ndërmerr Kremlini në fqinjësinë e përbashkët me BE-në, Gjermania gjithmonë do ta vendosë gazin e lirë rus përpara sovranitetit të shteteve ose sanksioneve efektive. Në Moskë, kjo u pa si politikë ekonomike e orientuar thjesht nga interesat, ndërsa Berlini për një kohë të gjatë ishte partneri ideal brenda BE-së. Në Evropën Lindore, kjo politikë çoi në një humbje gjithëpërfshirëse të besueshmërisë së Gjermanisë.
Në fillim të vitit të pestë të luftës në Ukrainë, nuk mund të shmanget edhe përgjegjësia e qeverisë federale nën Angela Merkel për faktin që Rusia e nisi këtë luftë. Sikur Kremlini të kishte besuar se Gjermania do të mbështeste sanksione substanciale të BE-së kundër Rusisë, se mund të shndërrohej në një prej furnizuesve më të rëndësishëm të Ukrainës me armë dhe mjete financiare dhe se do të ishte në gjendje të shkëputej plotësisht nga furnizimi me gaz rus, atëherë ndoshta do të kishte menduar nëse një luftë e madhe në Ukrainë nuk do të ishte tepër e kushtueshme. Në vend të kësaj, pas vitit 2014, qeveria federale vazhdoi politikën e saj të appeasement-it përmes dy marrëveshjeve të Minskut dhe pranoi në mënyrë të tërthortë narrativën e Rusisë se Moska nuk ishte palë ndërluftuese.
Tjetërsimi dhe radikalizimi i sistemit të Putinit dhe i vetë presidentit rus deri në vitin 2022 u shoqëruan me një refuzim të realitetit nga ana e Gjermanisë, të pakuptueshëm për shumëkënd. Moska ushtroi ndikim të konsiderueshëm mbi politikën gjermane ndaj Rusisë dhe Evropës Lindore, edhe përmes pagesave ndaj ish-politikanëve të rangut të lartë gjermanë ose formateve dypalëshe si Dialogu i Shën Petersburgut. Në thelb, ajo që përjetuam ishte “ndryshimi përmes ndërlidhjes” në drejtim të kundërt: personalizim, rrjete marrëdhëniesh informale dhe transferim normash në formën e korrupsionit.
Tepër vonë, tepër me ngurrim
Kjo ndryshoi rrënjësisht me luftën e agresionit të Moskës dhe fjalimin e kancelarit Olaf Scholz për Zeitenwende në shkurt 2022: qeveria federale pranoi për herë të parë se Rusia ishte, në mos kërcënimi më i madh, një ndër kërcënimet më të mëdha të sigurisë për Gjermaninë dhe Evropën. “Siguria me” Rusinë u zëvendësua nga “siguria kundër” Rusisë. Mbështetja për Ukrainën u bë fokusi i politikës gjermane ndaj Evropës Lindore. Varësitë ekonomike dhe energjetike – vetëm pak para luftës, gazi rus përbënte mbi 60 për qind të përzierjes energjetike gjermane – u reduktuan sistematikisht dhe në një kohë shumë të shkurtër.
Fatkeqësisht, të njëjtat përfundime nuk u nxorën në lidhje me varësitë nga SHBA-ja (siguria, tregtia) dhe Kina (tregtia, teknologjia). Në këtë aspekt, Gjermania nuk mëson nga historia, ose, nëse mëson, e bën këtë shumë ngadalë dhe vetëm nën presion. Vetëm politika brutale e shantazhit e Donald Trumpit çoi në një ndryshim të qëndrimit, për shembull në lidhje me shpenzimet gjermane për mbrojtjen.
Nëse pas përfundimit të Luftës së Ftohtë Gjermania kishte përcaktuar në masë të madhe politikën evropiane ndaj Rusisë dhe Evropës Lindore, ajo e humbi këtë rol që përpara fillimit të luftës së agresionit rus. Adresuesi i kërkesave të Kremlinit për një riorganizim të sigurisë evropiane në dhjetor 2021 ishte Uashingtoni, jo Berlini. Fakti që Moska nuk e sheh Berlinin si partner të barabartë në dialog ka shumë të bëjë me dobësinë ekonomike, të sigurisë dhe të lidershipit të Gjermanisë në Evropë.
Nëse Gjermania humb rolin e përcaktuesit të ritmit të politikës evropiane ndaj Rusisë dhe Evropës Lindore, kjo e dobëson BE-në në tërësi.
Prandaj, kërkesat për iniciativa diplomatike kanë më shumë karakter alibie sesa pasqyrojnë peshën reale politike të Gjermanisë. Qeveria federale duhet ta ripërcaktojë politikën e saj ndaj Rusisë dhe Evropës Lindore, krahas rolit të saj në Evropë dhe në botë. Për Moskën, Uashingtoni mbetet partneri më i rëndësishëm negociues për sigurinë e Evropës dhe të ardhmen e Ukrainës; Berlini deri tani nuk ka arritur të bëhet një aktor relevant në politikën e sigurisë, edhe pse është mbështetësi më i rëndësishëm evropian i Ukrainës. Politika evropiane e sanksioneve mbetet e rëndësishme për rritjen e kostove të luftës për Rusinë. Megjithatë, politika gjermane dhe evropiane e izolimit ia kufizon Evropës edhe mundësitë për të ushtruar ndikim mbi politikën e brendshme ruse.
Në Berlin u kuptua vetëm vonë se propaganda ruse e kishte identifikuar Gjermaninë si një prej armiqve të saj kryesorë. Gjermania, si vendi më i madh dhe financiarisht më i fuqishëm në Evropë, siguron stabilitet dhe luan rol vendimtar në mbështetjen e Ukrainës. E megjithatë, Gjermania mbetet e cenueshme ndaj ndikimit rus, pasi në vend nuk ekziston një konsensus politik dhe shoqëror mbi mënyrën se si duhet trajtuar Moska.
Megjithatë, kancelari Friedrich Merz, ndryshe nga paraardhësi i tij Olaf Scholz, shfaq vullnetin për ta udhëhequr Evropën realisht. Gjermania ka pezulluar kufizimin kushtetues të borxhit dhe po investon miliarda në infrastrukturë dhe mbrojtje. Financimi i Ukrainës është prioritet për Merzin. E megjithatë, kancelari nuk është në gjendje të imponojë qëndrimin gjerman në çështje kyçe, si përdorimi në Bruksel i pasurive ruse. Qeveria federale është ngujuar në menaxhimin e përditshëm të krizave të brendshme dhe të jashtme. Por nëse Gjermania humb rolin e përcaktuesit të ritmit të politikës evropiane ndaj Rusisë dhe Evropës Lindore, kjo e dobëson BE-në në tërësi.
Oferta për elitat dhe vendet fqinje
Përveç një politike afatshkurtër ndaj Rusisë, e cila për shkak të rrethanave është më tepër reaktive, nevojitet një strategji afatmesme dhe afatgjatë që të nxisë ndryshimin në Rusi dhe të mundësojë, në një të ardhme të largët, riintegrimin e vendit në Evropë. Meqenëse udhëheqja aktuale ruse e ka përcaktuar Gjermaninë dhe BE-në si kundërshtarë dhe dëshiron ta ndajë Evropën në zona ndikimi, vetëm një ndryshim themelor politik dhe ndryshim i regjimit në Rusi mund të çojë në një afrim të qëndrueshëm. Zbatimi i së drejtës ndërkombëtare, respektimi i sovranitetit të shteteve dhe i kufijve të tyre duhet të jenë themelet e një rendi evropian të sigurisë. Përndryshe, Rusia mbetet një kërcënim i përhershëm për Evropën dhe parandalimi mbetet mjeti qendror i zgjedhur.
Një ndryshim i vërtetë në Rusi mund të vijë vetëm nga brenda. Por ai mund të nxitet nga jashtë – përmes rritjes së presionit dhe duke mundësuar daljen e burimeve jashtë vendit. Për këtë nevojiten oferta për ato pjesë të elitës ruse që nuk e mbështesin luftën. Nëse, ndërkaq, kufizohet dhënia e vizave humanitare, pengohet dalja e kapitalit nga Rusia dhe në ndjekjen e sipërmarrësve rusë nuk bëhet dallim, atëherë kjo më shumë e forcon politikën izoluese të Kremlinit.
Në politikën e jashtme, evropianët duhet ta sfidojnë Rusinë pikërisht aty ku Kremlini ka interesa të veçanta. Kjo vlen sidomos për Evropën Lindore, Kaukazin e Jugut dhe Azinë Qendrore – rajone që Rusia i ka përcaktuar si sferë të ndikimit të saj. Shtetet e këtyre rajoneve po distancohen gjithnjë e më shumë nga Moska dhe po përpiqen ta balancojnë Rusinë përmes bashkëpunimit me vende të tjera.
Kjo i ofron BE-së dhe Gjermanisë një mundësi për të investuar më shumë atje, për shembull në zhvillimin e infrastrukturës. BE-ja duhet të krijojë mundësi të reja udhëtimi, të nxisë ndërlidhjen me Evropën dhe ta lehtësojë punësimin në BE. Krahas kësaj, duhet mbështetur një bashkëpunim më i fuqishëm rajonal në rajonin e Detit të Zi, Kaukazin e Jugut dhe Azinë Qendrore; duhet të zgjerohen lidhjet rajonale në energji elektrike, energji, transport dhe internet, si dhe të merret përsipër një rol më i madh në tejkalimin e konflikteve.
Ndërlidhja brenda rajoneve dhe rrugët alternative tregtare ndihmojnë në diversifikimin e marrëdhënieve ekonomike dhe kufizojnë mundësitë e ndikimit të Moskës. Meqenëse Rusia ka humbur atraktivitetin për shkak të luftës dhe në shtetet post-sovjetike shihet si rrezik për sigurinë, Moska po investon gjithnjë e më shumë në ndikimin mbi zhvillimet e brendshme, për shembull përmes manipulimit të zgjedhjeve. Vetëm për zgjedhjet presidenciale në Moldavi në vitin 2024, Rusia ka shpenzuar 200 milionë euro për manipulime, ndërsa për zgjedhjet parlamentare të vitit 2025 thuhet se kanë qenë më shumë se 300 milionë euro. Nevojitet një bashkëpunim më i fuqishëm me këto shtete, për të mësuar nga përvojat e tyre dhe për të luftuar së bashku ndikimin rus.
Për më tepër, Rusia është e angazhuar kryesisht në Lindjen e Mesme dhe në Afrikë, veçanërisht në Siri, Libi dhe Afrikën Qendrore. Bazat ushtarake ruse në Siri janë me rëndësi qendrore për operacionet e saj në Afrikë. Pas rrëzimit të diktatorit sirian Bashar al-Assad, Moska, pavarësisht negociatave intensive, deri tani nuk ka qenë në gjendje t’i sigurojë këto baza në mënyrë të përhershme. Prandaj, Gjermania dhe BE-ja duhet t’i lidhin ofertat e tyre për rindërtimin dhe modernizimin e infrastrukturës dhe të organeve të sigurisë me kërkesën që Rusia t’i braktisë bazat e saj ushtarake dhe të humbasë rolin e saj si partner sigurie.
Në Afrikë tashmë po bëhet e qartë se grupi mercenar Wagner dhe organizata pasuese e tij, Africa Corps, në radhë të parë përhapin terror në vend që të sigurojnë më shumë siguri. Këtu nevojitet një prani më gjithëpërfshirëse e shteteve dhe misioneve të BE-së, si dhe duhet siguruar që vendet e prekura të kenë përfitime afatgjata nga një bashkëpunim më i thelluar ekonomik dhe infrastrukturor.
Ukraina është shteti kyç për sigurinë evropiane dhe për vetëpërcaktimin e Rusisë si fuqi perandorake. Në të njëjtën kohë, Putini e sheh luftën në Ukrainë si një konflikt të madh me Perëndimin, përfundimi i të cilit do të përcaktojë rolin e Rusisë në sigurinë evropiane dhe në nivel global. Kështu, lufta merr një dimension ekzistencial për Kremlinin, i cili ndikon në llogaritjen e kostove dhe përfitimeve të tij. Përfundimi i luftës ka ndikime të mëdha edhe mbi dinamikat e politikës së brendshme ruse. Prandaj, objektivi qendror i politikës evropiane duhet të jetë ruajtja e Ukrainës si shtet dhe integrimi i saj në BE dhe në strukturat evropiane të sigurisë. Nëse Rusia dështon në Ukrainë, kjo e dobëson regjimin e Putinit në planin e brendshëm.
Ukraina si test lakmusi
Aktualisht ekziston një tendencë, si në administratën Trump, ashtu edhe në disa pjesë të politikës evropiane, për ta keqkuptuar sërish Rusinë e Putinit. Kjo luftë është edhe lufta jonë. Ukraina i fiton Gjermanisë dhe Evropës kohë për të ndërtuar kapacitetet e veta ushtarake, të cilat mund ta frenojnë Rusinë pa SHBA-në. Kremlini do të bëjë lëshime në Ukrainë vetëm nëse detyrohet ta bëjë këtë. Putini është i gatshëm të pranojë edhe në afat të gjatë kosto të larta financiare dhe njerëzore për të riformësuar rendin evropian të sigurisë dhe për ta vënë Ukrainën nën kontroll. Nëse ia del, rreziku i luftës rritet edhe për fqinjët e tjerë. Për më tepër, shoqëria, ekonomia dhe politika ruse po ndryshojnë nën ndikimin e luftës; interesi për t’i dhënë fund asaj në mënyrë të qëndrueshme zvogëlohet sa më gjatë që ajo vazhdon. Lufta është shndërruar në një burim qendror legjitimiteti për sistemin e Putinit.
Prandaj, ofertat për t’i dorëzuar Rusisë pjesë të Ukrainës janë të pamjaftueshme. Udhëheqja ruse nuk është e gatshme për asnjë kompromis, edhe sepse nuk sheh ndonjë nevojë për të bërë lëshime. Aktualisht, kostot e vazhdimit të luftës duket se janë më të ulëta për Kremlinin sesa kostot e përfundimit të saj. Gjermania dhe BE-ja kanë pak instrumente për të ndikuar mbi llogaritjen ruse të kostove dhe përfitimeve, përveçse përmes rrjedhës së luftës në Ukrainë.
Lufta kundër Ukrainës është shndërruar në një burim qendror legjitimiteti për sistemin e Putinit.
Përçarja e partneritetit transatlantik dhe mosmarrëveshjet midis shteteve evropiane për mënyrën e trajtimit të Rusisë e dobësojnë aftësinë vepruese të Evropës. Pikërisht ndaj kësaj reagon Putini me gatishmërinë e tij taktike për negociata; Evropa dhe Ukraina duhet të shkëputen nga SHBA-ja dhe të paraqiten si palët që nuk duan përfundimin e luftës.
Meqenëse e ardhmja e Ukrainës është një çështje kyçe edhe për mënyrën e trajtimit të Rusisë, nuk ka alternativë tjetër përveç integrimit të vendit në strukturat e BE-së dhe NATO-s. Vetëm në këtë mënyrë Kremlinit mund t’i bëhet e qartë se nuk do ta rifitojë kontrollin mbi Kievin. Si alternativë ndaj integrimit në NATO mund të ekzistojnë garanci sigurie nga shtetet evropiane dhe SHBA-ja, por edhe këto duhet të kenë aftësi parandaluese të ngjashme me ato të NATO-s. Është e domosdoshme të ndërtohen në Evropë kapacitete që realisht mund ta frenojnë Rusinë, pasi Moska e merr seriozisht Evropën vetëm kur ajo vepron nga një pozicion force.
Ndryshimi i rendit global, me dobësimin e së drejtës ndërkombëtare, me regjime të reja negociatash transaksionale dhe me zhvillimin e formateve alternative shumëpalëshe si BRICS+, krijon për Moskën një mjedis ndaj të cilit ajo është më e përgatitur sesa Gjermania dhe BE-ja. Kjo nuk e ndryshon faktin se Rusia është një fuqi në rënie dhe se gjendja e saj po përkeqësohet më tej për shkak të luftës në Ukrainë. Gjermania do të jetë në gjendje të mbijetojë në konkurrencën për pushtet dhe ndikim vetëm nëse forcon aftësinë e saj vepruese dhe atë të Evropës.
Ukraina është testi lakmus për mënyrën se si trajtohet Rusia dhe për aftësinë e Gjermanisë për të formësuar zhvillimet.
