Nga Dr. Sadri RAMABAJA
Rezultatet e PISA-s në Kosovë ishin relativisht tronditëse. Por, gjithsesi, të pritshme.
Ato nuk duhet të lexohen thjesht si një renditje ndërkombëtare e nxënësve 15-vjeçarë. PISA është, mbi të gjitha, një instrument diagnostik i sistemit arsimor. Ajo mat jo vetëm sasinë e njohurive të fituara, por aftësinë e nxënësit për t’i përdorur ato në lexim, matematikë dhe shkencë, pra për të kuptuar, interpretuar, analizuar dhe zgjidhur probleme.
Prandaj, rezultati i Kosovës nuk është vetëm një lajm i keq për arsimin. Ai është një sinjal për cilësinë e kapitalit njerëzor të vendit dhe për kapacitetin tonë për t’u përballur me ekonominë dhe shoqërinë e së ardhmes.
Në PISA 2025, Kosova mori 357 pikë në shkencë, 350 në matematikë dhe 340 në lexim. Veçanërisht shqetësues është niveli i ulët i nxënësve që arrijnë pragun bazë të kompetencës: rreth 21% në shkencë, 15% në matematikë dhe 16% në lexim.
Këto të dhëna nuk na lejojnë të kënaqemi me shpjegime të thjeshta. Përkundrazi, na imponojnë një pyetje themelore: Çfarë nuk po funksionon në sistemin tonë arsimor dhe çfarë duhet të ndryshojmë?
Jo vetëm problem i Kosovës
Këtu është me rëndësi të vendosim rezultatin e Kosovës në kontekstin më të gjerë ndërkombëtar.
Një analizë e fundit e The Economist vëren se rënia e performancës arsimore nuk është vetëm problem i vendeve në zhvillim. Edhe shumë sisteme të pasura po përballen me rënie të rezultateve në lexim, matematikë dhe shkencë. Në 23 vende të OECD-së që kanë marrë pjesë në të gjitha ciklet e PISA-s, performanca ka arritur kulmin rreth vitit 2012 dhe më pas ka ardhur duke rënë.
Ky konstatim është i rëndësishëm për Kosovën, por nuk duhet keqinterpretuar.
Fakti që edhe vendet e zhvilluara kanë probleme nuk e relativizon rezultatin tonë. Përkundrazi, e bën më të ndërlikuar analizën.
Disa vende po përpiqen të rikthejnë nivelet e tyre të mëparshme të performancës; Kosova ende përballet me problemin shumë më themelor të sigurimit të kompetencave bazë për një pjesë shumë të madhe të nxënësve.
Pra, Kosova nuk ka luksin të merret vetëm me “rikuperimin” e rezultateve. Ajo duhet të ndërtojë themelet e një sistemi më funksional.
Kriza e leximit duhet të na shqetësojë veçanërisht
Një nga tezat më interesante të analizës së The Economist lidhet me rënien e aftësisë për të lexuar dhe kuptuar tekste komplekse.
Andreas Schleicher, drejtues i arsimit në OECD, e lidh këtë ndër të tjera me përdorimin intensiv të telefonave inteligjentë dhe mediave sociale. Artikulli flet për një kategori të re nxënësish: “lexuesit e shpejtë”, të cilët i kalojnë tekstet me shpejtësi, por nuk arrijnë t’i kuptojnë si duhet.
Për Kosovën, kjo duhet të jetë një kambanë alarmi. Sepse leximi nuk është thjesht një lëndë shkollore. Leximi është infrastruktura e të gjitha të nxënit.
Nxënësi që nuk kupton një tekst kompleks e ka më të vështirë të zgjidhë një problem matematikor, të interpretojë një tekst shkencor, të analizojë një dokument historik apo të argumentojë një qëndrim.
Prandaj, një nga prioritetet e reformës duhet të jetë krijimi i një kulture kombëtare të leximit.
Jo thjesht më shumë libra në biblioteka, por më shumë lexim në klasë, më shumë shkrim argumentues, më shumë analizë teksti dhe më shumë kohë për përqendrim.
Problemi nuk është ekzistenca e teknologjisë. Problemi është mungesa e një pedagogjie që e kontrollon dhe e orienton përdorimin e saj. Kjo është veçanërisht e rëndësishme tani, kur inteligjenca artificiale po hyn me shpejtësi në procesin e të nxënit.
Nxënësi duhet të mësojë të përdorë IA-në për kërkim, krahasim, verifikim dhe analizë; jo për të shmangur procesin e të menduarit.
Në këtë kuptim, paralajmërimi i The Economist kundër përdorimit të pakontrolluar të softuerëve arsimorë është relevant edhe për Kosovën. Teknologjia nuk duhet të bëhet qëllim në vetvete.
Një shkollë moderne nuk është ajo që ka më shumë ekrane; është ajo që prodhon më shumë dije.
Mësuesi duhet të jetë në qendër të reformës
Këtu analiza ndërkombëtare përputhet me një nga propozimet e ministrit Hajrulla Çeku.
The Economist vëren se sistemet më të suksesshme aziatike kanë bërë një zgjedhje të rëndësishme: më pak fokus te numri i mësuesve dhe madhësia e klasave, dhe më shumë te cilësia, përzgjedhja, trajnimi dhe pagesa e mësuesve.
Ky është një mësim që Kosova duhet ta marrë seriozisht. Rrjedhimisht pyetja nuk duhet të jetë vetëm: Sa mësues kemi? Por: Sa mësues të shkëlqyer kemi?
Propozimi i Çekut për një provim shtetëror për hyrjen në profesionin e mësimdhënësit është, në këtë kuptim, një masë me potencial të rëndësishëm.
Por provimi nuk duhet të jetë fundi i reformës. Ai duhet të jetë porta hyrëse e një sistemi të ri profesional.
Duhet të pasojnë zhvillimi i vazhdueshëm profesional, mentorimi, vlerësimi i performancës, avancimi në karrierë dhe shpërblimi i ekselencës.
Mësuesi duhet të trajtohet si profesionist i specializuar dhe bartës i një përgjegjësie publike, jo thjesht si një vend pune në administratën publike.
Disiplina: kusht i të nxënit
Një tjetër element i analizës së The Economist që ka rëndësi të drejtpërdrejtë për Kosovën është disiplina në klasë.
Artikulli vëren se mësuesit në shumë sisteme po shpenzojnë gjithnjë e më shumë kohë duke ruajtur rendin, ndërsa disa sisteme kanë filluar të përballen me një dobësim të klimës së të nxënit.
Kjo nuk duhet interpretuar si thirrje për autoritarizëm.
Por duhet të pranojmë një parim të thjeshtë: Pa rend nuk ka përqendrim; pa përqendrim nuk ka të nxënë.
Prandaj, autoriteti pedagogjik i mësuesit duhet të mbrohet, ndërsa nxënësi duhet të ketë njëkohësisht të drejta dhe përgjegjësi.
Shkolla duhet të jetë hapësirë e lirisë së mendimit, por edhe e disiplinës së dijes.
Çeku dhe pyetja: “Çka bëjmë tash?”
Në këtë pikë bëhet veçanërisht me rëndësi qëndrimi i ministrit të Arsimit, Hajrulla Çeku.
Në vend që debati të mbetet te pyetja “kush e ka fajin?”, Çeku e ka orientuar diskutimin drejt pyetjes: “Çka bëjmë tash?”
Kjo është pyetja e duhur. Por ajo duhet të shoqërohet me një përgjigje po aq të qartë.
Nëse ministria synon provimin shtetëror për mësuesit, rishikimin e kurrikulës, mësimin tërëditor, forcimin e disiplinës, depolitizimin e punësimit dhe një marrëveshje shoqërore për arsimin, atëherë këto masa duhet të bëhen pjesë e një doktrine të vetme reformuese.
Përndryshe rrezikojmë të kemi një tjetër listë reformash administrative, pa ndryshuar realisht kulturën e të nxënit.
Jo çdo reformë “moderne” është reformë e mirë
Këtu na ndihmon shumë rasti i Anglisë i analizuar nga The Economist.
Artikulli e lidh përmirësimin e performancës angleze me kurrikula më të orientuara drejt njohurive, provime më kërkuese, inspektime më të forta dhe një kthim te metoda të mbështetura në evidencë, në vend të metodave thjesht “në modë”.
Ky nuk është model që duhet kopjuar mekanikisht. Por është një parim që duhet përvetësuar: reforma arsimore duhet të bazohet në evidencë.
Në Kosovë kemi parë shpesh reforma që kanë ndryshuar terminologjinë, kurrikulën, strukturën administrative apo pajisjet teknologjike.
Por pyetja duhet të jetë gjithmonë: A po mësojnë nxënësit më mirë?
Nëse jo, reforma duhet rishikuar.
Mësimi tërëditor: më shumë kohë, por edhe më shumë cilësi
Propozimi për mësim tërëditor mund të jetë i rëndësishëm, por duhet kuptuar drejt.
Më shumë orë në shkollë nuk nënkuptojnë automatikisht më shumë të nxënë.
Mësimi tërëditor duhet të përdoret për:
- lexim të thelluar;
- tutorim individual;
- laboratorë shkencorë;
- matematikë të aplikuar;
- aktivitete sportive e kulturore;
- punë krijuese;
- mbështetje për nxënësit me vështirësi;
- biblioteka dhe hapësira funksionale të të nxënit.
Pra, nuk duhet të zgjatet vetëm orari, por duhet të zgjerohet koha efektive e të nxënit.
Të mos kërkojmë fajtorin e vetëm
Një nga rreziqet e debatit publik është kërkimi i një fajtori të vetëm.
Fajin mund t’ia atribuojmë ministrisë, mësuesit, prindit, nxënësit, telefonit, pandemisë apo kurrikulës. Por sistemi arsimor është një ekosistem.
Rezultatet prodhohen nga ndërveprimi i: familjes + shkollës + mësuesit + kurrikulës + menaxhimit + kulturës shoqërore + politikave publike.
Prandaj, edhe përgjigjja duhet të jetë sistemore.
Arsimi si çështje e zhvillimit kombëtar
Në këtë pikë duhet të bëjmë një kapërcim konceptual.
PISA nuk është vetëm çështje e arsimit. Është çështje e zhvillimit kombëtar.
The Economist e lidh performancën arsimore me të ardhurat, shëndetin, jetëgjatësinë dhe rritjen ekonomike. Në nivel kombëtar, sipas analizës së cituar, performanca intelektuale e popullsisë lidhet ngushtë me rritjen ekonomike afatgjatë.
Për Kosovën kjo është veçanërisht e rëndësishme.
Një ekonomi që synon të kalojë nga një model i bazuar kryesisht në konsum dhe remitanca drejt produktivitetit, inovacionit dhe vlerës së shtuar, ka nevojë për kapital njerëzor shumë më cilësor.
Një shtet që synon institucione moderne ka nevojë për qytetarë që dinë të lexojnë, të argumentojnë, të analizojnë dhe të marrin vendime.
Një demokraci funksionale ka nevojë për qytetarë që dinë të dallojnë faktin nga manipulimi.
Prandaj reforma e arsimit është reformë e kapacitetit shtetëror.
PISA dhe inteligjenca artificiale: sfida e dekadës
Kjo sfidë bëhet edhe më e madhe me zhvillimin e IA-së.
Në një botë ku makinat mund të prodhojnë tekst, të përkthejnë, të llogarisin dhe të përmbledhin informacion, vlera e njeriut nuk do të matet vetëm me aftësinë për të memorizuar informacion.
Do të matet gjithnjë e më shumë me aftësinë për të kuptuar qartë; për mendimin kritik; për aftësitë për verifikim, gjykim, krijim, bashkëpunim; për të zgjidhur probleme të reja.
Prandaj, arsimimi i dobët në epokën e IA-së është më i rrezikshëm sesa ishte më parë. Edhe analiza e The Economist vëren se IA nuk duket se e zvogëlon vlerën e arsimit të lartë cilësor, ndërsa mund t’i godasë veçanërisht njerëzit me aftësi të ulëta.
Çfarë duhet të bëjmë?
Përgjigjja ndaj PISA-s nuk mund të jetë një masë e vetme.
Kosovës i duhet një Pakt Kombëtar për Arsimin 2035+, i cili duhet të përfshijë së paku:
- Program kombëtar për leximin dhe shkrimin funksional.
- Forcim të matematikës dhe shkencave.
- Reformim të profesionit të mësuesit.
- Provime dhe standarde të qarta profesionale.
- Vlerësim periodik dhe transparent të rezultateve.
- Program të posaçëm për nxënësit me rezultate të ulëta.
- Rikthim të disiplinës dhe autoritetit pedagogjik.
- Përdorim të mençur të teknologjisë dhe IA-së.
- Mësim tërëditor të orientuar drejt cilësisë, jo vetëm zgjatje të orarit.
- Depolitizim të menaxhimit dhe punësimit në arsim.
- Lidhje më të fortë ndërmjet arsimit, universiteteve dhe ekonomisë.
- Matje të rregullt të ndikimit të çdo reforme.
Mbi të gjitha, duhet të përcaktojmë objektiva të matshme për vitet 2030 dhe 2035.
PISA 2032 apo PISA 2035 nuk duhet të na zërë përsëri në befasi.
Përfundim: PISA duhet të bëhet pikë kthese
Prandaj, rezultatet e PISA-s nuk duhet të prodhojnë as panik, as dorëzim, as një tjetër betejë të zakonshme partiake.
Ato duhet të prodhojnë një kthesë strategjike.
Ministri Hajrulla Çeku ka shtruar pyetjen e duhur: “Çka bëjmë tash?”
Përgjigjja duhet të jetë: e bëjmë arsimin prioritet kombëtar. Jo vetëm duke shtuar buxhetin, por duke rritur efektivitetin e tij. Jo vetëm duke futur teknologji në klasë, por duke rikthyer leximin, dijen, përqendrimin dhe mendimin kritik. Jo vetëm duke kërkuar më shumë nga nxënësi, por duke kërkuar më shumë nga sistemi. Jo vetëm duke ndryshuar kurrikulën, por duke ndryshuar kulturën e të nxënit.
Dhe mbi të gjitha, duke e vendosur reformën e arsimit përtej cikleve të shkurtra politike.
PISA nuk na thotë se fëmijët e Kosovës nuk kanë potencial.
Na tregon se sistemi ynë nuk po arrin ta shndërrojë potencialin e tyre në kapital njerëzor me ritmin dhe cilësinë që kërkon koha.
Kjo është sfida e vërtetë.
Prandaj, PISA nuk duhet të jetë një ditë turpi në kalendarin e arsimit.
Duhet të jetë dita kur Kosova vendosi ta marrë seriozisht të ardhmen e saj.
