Nga Dr. Sadri RAMABAJA
Ka momente kur një aktgjykim nuk mund të lexohet vetëm si dokument juridik. Ai duhet lexuar edhe si dokument i kohës, i politikës dhe i kujtesës historike. Aktgjykimi i sotëm i Dhomave të Specializuara të Kosovës në Hagë është një prej tyre.
Por pikërisht këtu duhet të fillojë, jo të përfundojë, debati serioz.
Pikat 5 dhe 7 të aktgjykimit, vendosin një kufi juridik themelor: objekt i gjykimit është përgjegjësia penale individuale e të akuzuarve dhe jo legjitimiteti i UÇK-së si organizatë apo lufta e saj për çlirim. Kjo nuk është një nuancë terminologjike. Është një ndarje themelore ndërmjet dy rrafsheve që në debatin publik shqiptar janë përzier shpesh në mënyrë të qëllimshme ose nga padija: përgjegjësisë së individit për një krim dhe karakterit politik e historik të një lufte.
Vetë Dhomat e Specializuara e kanë përcaktuar mandatin e këtij procesi mbi bazën e përgjegjësisë penale individuale.
Prandaj, një aktgjykim kundër individëve nuk mund të shndërrohet automatikisht në aktgjykim kundër UÇK-së, aq më pak në një verdikt historik mbi të drejtën e popullit të Kosovës për të luftuar kundër regjimit serb.
Por këtu shfaqet paradoksi i madh.
Juridikisht individuale, politikisht me pasoja kolektive
Është e drejtë të thuhet se përgjegjësia penale është individuale. Por është po aq e drejtë të thuhet se një proces i tillë prodhon pasoja politike e historiografike që shkojnë përtej individëve.
Pikërisht për këtë arsye, komunikimi publik nuk mund të mbetet te formula boshe: “Gjykata gjykon individë, jo UÇK-në.”
Kjo është juridikisht e saktë, por politikisht e pamjaftueshme.
Sepse pyetja që duhet bërë sot është: çfarë po gjykohet realisht, çfarë është provuar, çfarë nuk është provuar dhe çfarë përfundimesh nuk kemi të drejtë t’i nxjerrim nga ky aktgjykim?
Kjo kërkon shumë më tepër se tam-tamet folklorike të komunikimit politik.
Dhe këtu, fatkeqësisht, një pjesë e madhe e medias shqiptare po dështon.
Në vend të një leximi të ftohtë të dispozitivit dhe arsyetimit të Gjykatës, kemi parë shpesh dy ekstremet e njohura: nga njëra anë, glorifikimin mbrojtës të çdo figure të dalë nga lufta; nga ana tjetër, përpjekjen për ta shndërruar përgjegjësinë e disa individëve në një damkë mbi vetë luftën çlirimtare.
Të dyja janë metodologjikisht të gabuara.
Allaqi: aty ku përgjegjësia individuale bëhet çështje historike
Rasti i Behajdin Allaqit e bën këtë debat edhe më të mprehtë.
Në aktgjykimin e sotëm, Trupi Gjykues konstatoi përgjegjësi penale të Hashim Thaçit për krime konkrete dhe, sipas përmbledhjes së aktgjykimit, për pjesëmarrje personale në arrestimin, ndalimin, transferimin dhe vrasjen e Allaqit.
“Trupi Gjykues konstatoi se, përpara zhdukjes së tij, Behajdin Allaqi ishte vënë nën mbikëqyrjen e shërbimit të inteligjencës së UÇK-së. Hashim Thaçi dhe Kadri Veseli kishin kërkuar të informoheshin për praninë e tij në selinë e UÇK-së në Drenoc.”
Më tej, Gjykata konstatoi se më 11 qershor 1998, Allaqi shkoi në selinë e UÇK-së në Drenoc dhe se, pak më pas, arritën Hashim Thaçi dhe Kadri Veseli.
Sipas konstatimit gjyqësor: “They took Behajdin Allaqi in handcuffs.”
Pra: Thaçi dhe Veseli e morën Behajdin Allaqin në pranga. Gjykata më pas konstatoi se Allaqi nuk u pa më kurrë dhe se Trupi Gjykues ishte i bindur se ai ishte vrarë.
Ky është një konstatim gjyqësor që duhet trajtuar me gjithë peshën e tij juridike.
Dhe megjithatë: historia e brendshme e UÇK-së nuk mund të mbetet tabu
Kjo nuk do të thotë se duhet të mbyllim sytë para konfliktit të brendshëm politik që shoqëroi transformimin e strukturave të rezistencës shqiptare gjatë vitit 1998.
Përkundrazi.
Nëse synojmë një histori serioze të UÇK-së, duhet të jemi në gjendje të studiojmë edhe konfliktet politike, rivalitetet, përplasjet brenda LPK-së dhe UÇK-së, raportet ndërmjet strukturave politike dhe ushtarake, si dhe mënyrën se si u konsoliduan hierarkitë e reja të pushtetit gjatë luftës.
Kjo nuk e delegjitimon luftën. Përkundrazi, e çliron historinë e saj nga mitologjia.
Prandaj, pretendimi se një individ ka kryer një krim nuk duhet të mbrohet me argumentin se “lufta ishte e drejtë”. Një luftë mund të jetë e drejtë në qëllimin e saj politik dhe juridikisht të mund të ketë individë që kryejnë krime gjatë saj. Këto dy pohime nuk e përjashtojnë njëri-tjetrin.
Po kështu, fakti që individë mund të jenë shpallur fajtorë për krime nuk e shndërron automatikisht luftën në një projekt kriminal.
Ky është pikërisht dallimi që një shoqëri serioze duhet ta kuptojë.
Po krimet e regjimit serb?
Edhe këtu duhet të jemi të saktë.
Argumenti se krimet e forcave serbe nuk janë objekt i këtij procesi nuk do të thotë se ato nuk kanë ndodhur. Përkundrazi, dokumentacioni ndërkombëtar për krimet e kryera gjatë luftës së Kosovës është i gjerë dhe ekziston një histori e veçantë gjyqësore e tyre.
Por një proces penal nuk mund të përdoret për të gjykuar diçka që nuk është pjesë e juridiksionit dhe objektit të tij.
Problemi politik është tjetër: pse drejtësia ndërkombëtare nuk është perceptuar në mënyrë të barabartë nga shoqëria shqiptare?
Kjo pyetje nuk mund të zgjidhet me slogane.
Duhet parë historia e ndjekjeve penale, numri i rasteve, natyra e juridiksioneve dhe rezultatet konkrete të proceseve ndaj autorëve të krimeve kundër shqiptarëve të Kosovës.
Vetëm atëherë mund të flasim seriozisht për asimetri.
Prishtinë–Tiranë: koha për të dalë nga komunikimi infantil
Ajo që po mungon më së shumti është një strategji serioze e komunikimit publik.
Prishtina dhe Tirana nuk mund ta trajtojnë një proces të kësaj peshe me reagime spontane, me patriotizëm ceremonial ose me mburoja politike për individë.
Nuk mjafton të thuhet: “UÇK-ja është e pastër.”
Nuk mjafton as të thuhet: “Gjykata e dënoi një ish-drejtues të UÇK-së, prandaj lufta ishte kriminale.”
Të dyja janë reduktime primitive të një realiteti shumë më kompleks.
Ajo që nevojitet është një doktrinë e komunikimit historik dhe juridik: dokumenti mbi tryezë, prova përballë pretendimit, përgjegjësia individuale e ndarë nga karakteri i luftës, dhe faktet e luftës serbe të vendosura në të njëjtin horizont të kujtesës.
Në vend të kësaj, kemi shpesh një komunikim që ngjan me një kor folklorik: shumë zhurmë, shumë emocione, pak analizë.
Kjo nuk është mbrojtje e interesit kombëtar. Është dobësi strategjike.
Sovraniteti nuk mbrohet me mitologji
Edhe pretendimi për “sovranitet të shkëmbyer” meriton trajtim më serioz.
Kosova ka pranuar krijimin e Dhomave të Specializuara përmes një procesi kushtetues dhe ligjor të vetë institucioneve të saj. Fakti që gjykata ka selinë në Hagë dhe ka gjyqtarë e personel ndërkombëtarë është pjesë e modelit juridik të krijuar.
Prandaj, pyetja serioze nuk është thjesht: “A është gjykata jashtë Kosovës?”
Pyetja është: pse u krijua kjo strukturë, në çfarë rrethanash politike, me çfarë standardesh juridike dhe çfarë mësimesh duhet të nxjerrë shteti i Kosovës nga mënyra se si u krijua?
Kjo është pyetje sovraniteti.
Sovraniteti nuk mbrohet duke mohuar faktet. As duke u fshehur pas figurave politike.
Sovraniteti ndërtohet kur një shtet është në gjendje të përballet edhe me të kaluarën e vet, me dokumentet e veta, me gabimet e veta dhe me përgjegjësitë individuale të njerëzve të vet — pa lejuar që historia e një populli të reduktohet në historinë e disa individëve.
Mësimi i madh i 16 shtatorit
Ky aktgjykim duhet të na detyrojë të dalim nga dy iluzione.
I pari është iluzioni se çdo kritikë ndaj individëve që kanë drejtuar luftën është sulm ndaj vetë luftës.
I dyti është iluzioni se çdo përgjegjësi individuale e provuar në gjykatë mund të përdoret për ta kriminalizuar historinë e një populli.
Asnjëri nuk qëndron.
UÇK-ja, si fenomen historik dhe politik, si kryevlera politike që ka prodhuar kjo pjesë e tdheut që ne sot e quajmë Republika e Kosovës, duhet të studiohet me të njëjtin seriozitet me të cilin studiohen krimet e kryera në emër të saj nga individë të caktuar.
Dhe përgjegjësia penale duhet të mbetet pikërisht aty ku e ka vendosur Gjykata: te individi dhe te vepra konkrete e provuar.
Kjo është edhe mënyra më serioze për ta mbrojtur të vërtetën historike të Kosovës.
Jo me heshtje. As me folklor.
Jo me propagandë. Por me dokumente, prova, kritikë shkencore dhe guxim për ta parë historinë në sy.
Sepse një komb që ka luftuar për liri nuk ka nevojë të ketë frikë nga e vërteta.
Ka nevojë vetëm që e vërteta të mos zëvendësohet me propagandë — nga askush.
