Nga Dr. Sadri RAMABAJA
Procesi gjyqësor në Hagë ndaj Hashim Thaçit, Kadri Veselit, Rexhep Selimit dhe Jakup Krasniqit ka hyrë në fazën e tij përfundimtare. Më 16 shtator pritet shpallja e aktgjykimit të shkallës së parë. Por, përtej rezultatit juridik ndaj katër individëve, ky proces ka prodhuar një debat shumë më të gjerë: çfarë po gjykohet në të vërtetë në Hagë – përgjegjësia individuale e të akuzuarve apo, në mënyrë të tërthortë, vetë narrativa historike mbi Ushtrinë Çlirimtare të Kosovës dhe luftën e saj për çlirim?
Një përgjigje të rëndësishme për këtë pyetje e jep profesori i së drejtës në Universitetin e Indianës, Timothy Waters, ekspert i drejtësisë penale ndërkombëtare, i cili ka punuar edhe në çështjen e Slobodan Millosheviqit. Në intervistën e tij për Radion Evropa e Lirë, Waters thekson se, teknikisht, në gjykim janë katër individë; por në praktikë, proceset e tilla rrallë mbeten vetëm brenda kufijve të përgjegjësisë individuale. Sipas tij, teoria juridike mbi të cilën është ndërtuar aktakuza mund të prodhojë një narrativë shumë më të gjerë, e cila prek edhe mënyrën se si interpretohet UÇK-ja si lëvizje politike dhe ushtarake.
Kjo është pjesa që meriton vëmendje të veçantë.
Waters nuk pretendon se UÇK-ja është formalisht në bankën e të akuzuarve. Përkundrazi, ai e bën të qartë se juridikisht gjykohen individët. Por ai njëkohësisht pranon se teoria e “Ndërmarrjes së përbashkët kriminale” ka një shtrirje potencialisht shumë më të gjerë sesa katër personat e akuzuar. Pikërisht këtu lind tensioni midis përgjegjësisë penale individuale dhe interpretimit historik të një lufte.
Nëse një gjykatë dënon një individ për një krim të caktuar, kjo nuk do të thotë automatikisht se një ushtri, një lëvizje politike apo një luftë çlirimtare në tërësi shpallet kriminale. Kjo është një ndarje themelore që duhet ruajtur me çdo kusht.
Por problemi qëndron te efekti politik dhe narrativ i një aktgjykimi.
Vetë Waters e pranon se një vendim fajësie mund të interpretohet në Serbi si dëshmi e “paligjshmërisë së UÇK-së në përgjithësi”, ndërsa në Kosovë mund të refuzohet si i padrejtë ose jolegjitim. Ai shkon edhe më tej: sipas tij, një nga pritjet historike ndaj gjykatave ndërkombëtare – që ato të prodhonin narrativa të reja që do të ndihmonin pajtimin – ka dështuar.
Kjo është një vërejtje e jashtëzakonshme që nuk mund të injorohet.
Sepse drejtësia nuk mund të zëvendësojë historinë.
Një gjykatë mund të përcaktojë nëse një individ është penalisht përgjegjës për një vepër të caktuar. Ajo mund të analizojë urdhra, komunikime, marrëdhënie komanduese, prova materiale dhe dëshmi. Por asnjë aktgjykim nuk mund ta ndryshojë faktin historik se çfarë ishte Kosova nën regjimin e Slobodan Millosheviqit dhe pse një pjesë e mirë e popullsisë shqiptare u drejtua drejt rezistencës së armatosur.
Në këtë pikë, deklarata e Salih Mustafës – Komandant Calit – në Hagë merr një peshë të veçantë historike dhe morale.
Mustafa, kur u paraqit para Dhomave të Specializuara, nuk e mohoi nevojën që krimet eventuale të hetohen dhe individët përgjegjës të përgjigjen. Ai deklaroi pafajësinë e tij. Por, në të njëjtën kohë, bëri një dallim fundamental ndërmjet përgjegjësisë së individit dhe karakterit të luftës së UÇK-së.
Konkluzioni e tij mbetet me tërë fuqinë e tij, lapidar:
“Lufta për liri dhe pavarësi e UÇK-së ka qenë e drejtë, e pashmangshme dhe e domosdoshme.”
Në këtë pikë, deklarata e Salih Mustafës – Komandant Calit – dhe fjala e Rexhep Selimit në Hagë marrin një peshë të veçantë historike dhe morale. Të dyja, ndonëse të artikuluara nga pozita të ndryshme brenda procesit gjyqësor, e rikthejnë vëmendjen te pyetja themelore: çfarë ishte në të vërtetë UÇK-ja dhe çfarë i shtyu njerëzit e zakonshëm të merrnin armët?
Rexhep Selimi e formulon këtë përvojë nga pozita e drejtpërdrejtë e njërit prej themeluesve dhe drejtuesve të UÇK-së. Ai kujton se kishte qenë pjesë e një ushtrie vullnetare të përbërë nga civilë, mësues, studentë, bujq, punëtorë dhe prindër – njerëz që, sipas tij, u detyruan të merrnin armët sepse nuk kishin rrugë tjetër.
Ky dimension është i rëndësishëm për të kuptuar sociologjinë politike të luftës së Kosovës. UÇK-ja nuk ishte një ushtri klasike shtetërore, e ngritur mbi një aparat ekzistues ushtarak. Ajo u formua në rrethana të jashtëzakonshme, në kushtet e një konflikti ku një pjesë e madhe e shoqërisë shqiptare të Kosovës ishte përballur me represionin shtetëror dhe me dështimin e rrugëve institucionale për zgjidhjen e çështjes së saj.
Selimi prek edhe një paradoks që meriton të mbetet në vëmendjen e historisë. Në parashtrimet e Prokurorisë, ai ishte cilësuar si person i afërt me Adem Jasharin, si organizator që gëzonte respekt dhe si një prej figurave qendrore të UÇK-së. Për Selimin, këto nuk mund të shndërrohen vetvetiu në akuza. Të qenit bashkëluftëtar i Adem Jasharit dhe një prej themeluesve të UÇK-së, në këndvështrimin e tij, përbën nder dhe përgjegjësi historike, jo provë të fajësisë penale.
Këtu shfaqet përsëri ndarja themelore që duhet të ruhet në çdo analizë serioze të procesit të Hagës: një pozitë e rëndësishme në një lëvizje çlirimtare nuk është, në vetvete, provë e kryerjes së një krimi. Përgjegjësia penale kërkon individualizim, lidhje konkrete me veprën dhe provë sipas standardit juridik përkatës.
Po aq domethënës është argumenti i Selimit për armët. Ai nuk e mohon se i ka bartur ato. Përkundrazi, e pranon dhe e vendos këtë fakt në kontekstin e luftës: armët, sipas tij, ishin mjet mbijetese. Shumë prej bashkëluftëtarëve të tij, kujton ai, kishin humbur jetën duke siguruar armët që do t’u mundësonin të tjerëve të rezistonin.
Kjo pikë lidhet drejtpërdrejt me tezën e Salih Mustafës se lufta e UÇK-së për liri dhe pavarësi ishte e drejtë, e pashmangshme dhe e domosdoshme. Të dyja deklaratat, në thelb, e vendosin rezistencën e armatosur brenda një konteksti të caktuar historik: armët nuk paraqiten si qëllim në vetvete, por si instrument i një populli që pretendonte se kishte shteruar rrugët e tjera të rezistencës.
Selimi rikujton gjithashtu se UÇK-ja kërkoi ndihmë nga vendet mike, përfshirë Shtetet e Bashkuara të Amerikës. Kjo është e rëndësishme sepse e vendos luftën e Kosovës jo vetëm në dimensionin e saj vendor, por edhe në kontekstin e përpjekjes së shqiptarëve të Kosovës për të fituar mbështetje ndërkombëtare ndaj regjimit të Beogradit.
Në thelb, mesazhi i tij është i qartë: UÇK-ja nuk ishte parti politike dhe nuk kishte qëllim tjetër përveç lirisë. Kjo nuk përjashton nevojën që çdo krim i pretenduar gjatë luftës të hetohet dhe, nëse provohet, përgjegjësit të përgjigjen individualisht. Por njëkohësisht nuk lejon që ekzistenca e pretendimeve për krime individuale të përdoret si argument për të kriminalizuar apriori një organizatë të tërë dhe, aq më pak, një luftë të tërë.
Pikërisht këtu dy zëra – Salih Mustafa dhe Rexhep Selimi – takohen në një pikë themelore: përgjegjësia për një krim duhet të jetë individuale; ndërsa karakteri i një lufte duhet të vlerësohet në kontekstin historik që e prodhoi atë.
Kjo është ndoshta një nga çështjet më të rëndësishme që duhet të mbetet në qendër të debatit edhe pas aktgjykimit të Hagës.
Këto deklarata nuk duhen lexuar si një mohim i parimit të përgjegjësisë individuale. Përkundrazi, ajo vendos një vijë ndarëse midis dy çështjeve që shpesh rrezikojnë të ngatërrohen: a mund të ketë pasur individë shqiptarë që kanë kryer krime gjatë luftës? Dhe a ishte lufta e UÇK-së në vetvete një luftë kriminale, siç pretendohet nga palët që po të kishin fuqi do ta përmbysnin edhe rrjedhën e historisë?
Këto hipoteza nuk janë e njëjta pyetje.
E para është çështje e së drejtës penale dhe kërkon prova konkrete.
E dyta është çështje historike, politike dhe e së drejtës së popujve për vetëvendosje.
Mustafa e shpjegoi arsyen e luftës në kontekstin e regjimit të Millosheviqit dhe të dhunës sistematike që kishte përjetuar Kosova. Ai theksoi se shqiptarët e Kosovës nuk kishin mbetur përballë një zgjedhjeje normale politike, por përballë alternativës midis nënshtrimit dhe rezistencës. Në deklaratën e tij, ai kërkoi gjithashtu që drejtësia të mos kufizohej vetëm te krimet e pretenduara ndaj shqiptarëve, por të përfshinte edhe krimet e kryera ndaj civilëve shqiptarë gjatë luftës.
Këtu qëndron një nga paradokset më të mëdha të procesit të Hagës.
Një gjykatë e krijuar për të vendosur përgjegjësi individuale mund të përfundojë duke ndikuar fuqishëm në mënyrën se si një shoqëri e lexon historinë e vet. Waters e pranon këtë problem kur flet për atë që e quan funksionin “narrativ” të gjykatave ndërkombëtare. Sipas tij, këto gjykata nuk merren vetëm me përgjegjësinë juridike; në praktikë ato prodhojnë edhe një interpretim të konfliktit.
Prandaj, procesi i Hagës duhet të lexohet me dy nivele të ndara.
Niveli i parë është juridik: a janë provuar përtej standardit të kërkuar të provës akuzat konkrete ndaj katër të pandehurve?
Niveli i dytë është historik: çfarë ishte lufta e Kosovës dhe cili ishte karakteri i UÇK-së?
Një përgjigje juridike ndaj nivelit të parë nuk duhet të shndërrohet automatikisht në përgjigje për nivelin e dytë.
Edhe nëse një individ shpallet fajtor për një krim konkret, kjo nuk e transformon retrospektivisht karakterin e një lufte të tërë. Po kështu, edhe një vendim pafajësie nuk do të thotë se çdo akt i kryer gjatë luftës ishte i ligjshëm. Kjo është pikërisht arsyeja pse shoqëritë demokratike duhet të jenë në gjendje të bëjnë dallimin ndërmjet krimit individual dhe legjitimitetit të qëllimit të luftës.
Historia e Kosovës nuk fillon me aktakuzën e Hagës.
Ajo ka një kronologji të vetën: pushtimin ushtarak të saj nga ana e Serbisë në vjeshtën e vitit 1912, diskriminimin sistematik, trajtimin e Kosovës për më shumë se tetë dekada si koloni, heqjen e autonomisë që garantonte kushtetuta e viti 1974, represionin policor e ushtarak, shkeljen e të drejtave themelore, dëbimet masive, dhunime seksuale të mijëra femrave, masakrat dhe fushatën e dhunës së aparatit shtetëror serb. Rezistenca e armatosur e UÇK-së ishte produkt i këtij realiteti historik, jo shkaku i tij.
Kjo nuk e vendos UÇK-në mbi ligjin.
Por as nuk lejon që ligji të përdoret për ta përmbysur marrëdhënien shkak-pasojë të historisë.
Dhe pikërisht këtu qëndron rëndësia e deklaratës së Komandant Calit.
Ajo mund të lexohet si një formulim i thjeshtë i bindjes së një ish-luftëtari. Por në një plan më të gjerë, ajo është edhe një tezë mbi karakterin e konfliktit: UÇK-ja nuk e krijoi nevojën për luftë; lufta lindi nga një realitet politik ku shqiptarëve të Kosovës u ishte mohuar në mënyrë sistematike e drejta për liri, barazi dhe vetëvendosje.
Kjo është arsyeja pse procesi i Hagës nuk mund të mbyllet me një aktgjykim.
Edhe pas aktgjykimit do të mbetet pyetja historike: çfarë ishte Kosova e viteve ’90 dhe pse lindi UÇK-ja?
Përgjigjja ndaj kësaj pyetjeje nuk mund t’i delegohet një gjykate, sado e rëndësishme të jetë ajo. Ajo duhet kërkuar në arkiva, në dëshmi, në dokumente, në kujtesën e viktimave, në historinë e regjimit të Millosheviqit dhe në studimin kritik të vetë luftës.
Në këtë kuptim, deklarata e Salih Mustafës dhe analiza e Timothy Waters takohen në një pikë thelbësore: përgjegjësia penale individuale duhet të jetë individuale, ndërsa historia duhet të mbetet objekt i hulumtimit historik dhe jo produkt i një verdikti gjyqësor.
Haga mund të gjykojë katër individë. Nuk mund të gjykojë një popull. Ajo nuk mund të dënojë idenë e lirisë. Dhe, mbi të gjitha, nuk mund ta rishkruajë historinë e Kosovës.
Kjo është arsyeja pse procesi i Hagës nuk mund të mbyllet me një aktgjykim. Edhe pas aktgjykimit do të mbetet pyetja historike: çfarë ishte Kosova e viteve 1981-1999 dhe pse lindi UÇK-ja?
Përgjigjja ndaj kësaj pyetjeje nuk mund t’i delegohet një gjykate, sado e rëndësishme të jetë ajo. Ajo duhet kërkuar në arkiva, në dëshmi, në dokumente, në kujtesën e viktimave, në historinë e regjimit të Millosheviqit dhe në studimin kritik të vetë luftës.
Haga mund të gjykojë katër individë, si e ka dënuar edhe Salih Mustafën. Por nuk mund të gjykojë një popull. Ajo nuk mund të dënojë idenë e lirisë. Dhe, mbi të gjitha, nuk mund ta rishkruajë historinë e Kosovës.
Kjo ndërthurje mes drejtësisë, kujtesës dhe historisë u shfaq edhe sot në hapësirën publike të Kosovës. Qeveria e Kosovës, në përfundim të Marshit të Lirisë, falënderoi organizatorët dhe pjesëmarrësit për bashkëpunimin me organet e sigurisë dhe për përmbylljen me dinjitet të marshit. Ky qëndrim institucional është domethënës: kujtesa e luftës dhe e atyre që ranë për liri mund të shprehet fuqishëm në demokraci, por pikërisht për këtë arsye ajo duhet të shoqërohet me rend, dinjitet dhe respekt për institucionet.
Marshi i Lirisë nuk është një proces gjyqësor dhe nuk mund të jetë zëvendësim për drejtësinë. Por ai është shprehje e kujtesës kolektive të një shoqërie që e lidh lirinë e sotme me sakrificën e brezit të luftës. Në këtë kuptim, ai i shton një dimension bashkëkohor pyetjes që shtrohet në Hagë: si duhet ta kujtojë një shoqëri demokratike luftën që i dha fund një regjimi shtypës, pa e relativizuar asnjëherë përgjegjësinë individuale për krimet që mund të jenë kryer gjatë saj?
Përgjigjja nuk mund të jetë as glorifikimi pa kritikë, as kriminalizimi kolektiv. Ajo duhet të jetë kujtesë e përgjegjshme, drejtësi individuale dhe histori e mbështetur në fakte.
Në këtë kuptim, edhe pas aktgjykimit të Hagës, beteja për të vërtetën historike do të vazhdojë.
Pavarësisht verdiktit të Gjykatës, UÇK-ja mbetet një prej shtyllave themelore të historisë politike të Kosovës së çliruar. Ajo ishte produkt i organizimit politik e shoqëror të disa brezave dhe shprehje e një përpjekjeje kolektive për liri. Për këtë arsye, historia e saj është domosdoshmërisht më e madhe se çdo individ, parti apo proces gjyqësor.
Lufta e UÇK-së mund të studiohet, kritikohet dhe analizohet në çdo aspekt të saj. Individët mund dhe duhet të përgjigjen për krimet e provuara. Por karakteri çlirimtar i luftës duhet të gjykohet nga historia në tërësinë e saj – nga shkaku që e prodhoi, nga regjimi kundër të cilit u zhvillua dhe nga rezultati politik që solli: çlirimin e Kosovës.
