Mungesa e sanksioneve do të thotë që industria ruse e plehrave ka pasur një luftë shumë të mirë. Kjo duhet të ndryshojë.
Nga Dr. Alan Riley [Europe’s Edge ]
Publikuar më 22 shtator 2026
Prodhuesit rusë të plehrave kimike i kanë shpëtuar kryesisht sanksioneve, pavarësisht rëndësisë së tyre për të ardhurat, sigurimin e materialeve luftarake dhe ndikimin strategjik. Nuk ka sanksione për produktet që hyjnë në SHBA dhe Bashkimi Evropian (BE) vendosi kufizime vetëm në mesin e vitit 2025.
Si rezultat, industria ruse e plehrave ka gëzuar një treg eksporti në lulëzim në BE dhe SHBA që nga pushtimi në shkallë të plotë i Ukrainës. Në të njëjtën kohë, manipulimi i furnizimit evropian me gaz nga Kremlini ka shkatërruar prodhuesit e BE-së, duke rritur mundësitë për eksportuesit.
Dhe pronarët e këtyre bizneseve, si Dmitry Mazepin i Ultrachem dhe Andrey Melnichenko i Eurochem , nuk janë biznesmenë neutralë. Ata janë të afërt me udhëheqjen ruse, janë sanksionuar personalisht nga BE-ja dhe sigurojnë eksplozivë jetikë për luftën.
Industria e plehrave kimike në Rusi është bërë një kërcënim i madh ekonomik dhe ushtarak për sigurinë, të cilin aleatët perëndimorë duhet ta trajtojnë.
Në kohën e pushtimit në shkallë të plotë, as BE-ja dhe as SHBA-ja nuk donin të vendosnin sanksione ndaj plehrave kimike ruse nga frika e rritjes së çmimeve të ushqimeve brenda vendit dhe në vendet në zhvillim. Ndërsa kjo politikë dukej e arsyeshme, ajo anashkaloi aftësinë e Moskës për të manipuluar tregun në avantazhin e saj.
Në prag të pushtimit dhe më pas në luftë, Moska po tërhiqte gradualisht gazin natyror nga tregjet evropiane, duke i detyruar çmimet të arrinin një shifër astronomike prej 340 eurosh (390 dollarë) për megavat orë në gusht 2022.
Edhe pse qeveritë e BE-së shpenzuan më shumë se 500 miliardë euro në subvencione dhe mbështetje për të mbrojtur konsumatorët dhe industrinë, rritja e çmimeve pati një ndikim të madh në prodhimin e plehrave të kontinentit. Gazi natyror është lënda e parë kryesore për amoniakun, dhe amoniaku përbën 70%-90% të kostos së prodhimit të plehrave të azotit.
Meqenëse nuk kishte sanksione mbi importet e plehrave kimike ruse dhe kishte shumë gaz natyror rezervë, eksportet e saj të plehrave kimike u rritën ndjeshëm. Të gjitha kategoritë kryesore të plehrave të azotit u rritën ndjeshëm në BE pas vitit 2022, me një rritje prej 27% të plehrave të azotit, një dyfishim të plehrave të përziera të azotit dhe Rusia u bë furnizuesi kryesor i amoniakut për bllokun.
Një pjesë e konsiderueshme e industrisë së plehrave kimike në Evropë falimentoi përgjithmonë dhe afërsisht 70% e prodhimit të kontinentit u ndërpre përkohësisht nga rritja e çmimit të gazit midis viteve 2021 dhe 2023.
Në vitin 2025, BE-ja përfundimisht vendosi një tarifë në rritje progresive për plehrat ruse, dhe në vitin 2026 eksportet e amoniakut në BE u kufizuan gjithashtu.
Masa më e rëndësishme e BE-së që ndikon në importet e plehrave, megjithatë, nuk është regjimi i sanksioneve, por Mekanizmi i Rregullimit të Kufirit të Karbonit (CBAM). Ai hyri në fuqi të plotë në janar dhe godet të gjitha llojet e plehrave të azotit me tarifa në rritje, sepse ato vijnë nga lëndët djegëse fosile.
Ndërkohë që BE-ja ka vendosur me vonesë kufizime për plehrat ruse, SHBA-të nuk kanë një regjim sanksionesh në fuqi. Në vitin 2022, zyra e sanksioneve të Thesarit, OFAC, madje lëshoi një njoftim duke i siguruar importuesit se produkti rus nuk do të sanksionohej.
Bollëku i vërtetë ndodhi kur Uashingtoni vendosi tarifa të gjera mbi partnerët tregtarë të SHBA-së në prill 2025. Ndërsa tarifat e Presidentit Trump goditën eksportuesit kryesorë të plehrave në SHBA, këto nuk u aplikuan ndaj plehrave ruse.
Kjo ndodhi sepse SHBA-të e kishin ndëshkuar tashmë Rusinë duke i hequr statusin e Kombit Më të Favorizuar (MFN). Megjithatë, ndërsa MFN ishte një sanksion tregtar ndaj Rusisë, ajo la produkte si plehrat dhe amoniaku të hynin në SHBA pa tarifa.
Rusia papritmas pati një avantazh të konsiderueshëm konkurrues ndaj eksportuesve të tjerë, duke rezultuar në një rritje të madhe të eksportit të plehrave në SHBA. Kjo zgjati deri në shkurt, kur Uashingtoni hoqi tarifat për pothuajse të gjitha importet e plehrave.
Megjithatë, SHBA-të i mbajtën tarifat kundër plehut kanadez të potasit, që do të thotë se industria ruse e potasit ka ende një avantazh të konsiderueshëm.
Dhe ekziston një lidhje e drejtpërdrejtë midis industrisë ruse të plehrave dhe luftës. Fabrikat e plehrave prodhojnë acidet industriale dhe ndërmjetësit e azotit të nevojshëm për të bërë eksplozivë të fortë.
Një seri hetimesh nga Reuters, Bloomberg dhe OJQ-ja ukrainase Nako, në raportet e saj “Crops and Bombs” , identifikuan shkallën e jashtëzakonshme të operacionit të shndërrimit të plehrave në eksplozivë. Industria aktualisht po zgjerohet për të prodhuar më shumë eksplozivë, duke mbështetur aftësinë e Rusisë për të zhvilluar luftë.
Dy furnizuesit më të rëndësishëm të eksplozivëve për ushtrinë ruse duket se janë Uralchem dhe Eurochem, të dyja të kontrolluara nga njerëz pranë Kremlinit.
Sipas Gjykatës së Përgjithshme të BE-së, Mazepin i Uralchem është në “rrethin e ngushtë” të Vladimir Putinit, dhe kjo afërsi me pushtetin u theksua kur ai përdori makinerinë shtetërore për të marrë përsipër Togliattiazot, një tjetër prodhues të madh të plehrave, në një bastisje klasike të korporatave post-sovjetike.
Melnichenko, i cili kontrollon EuroChem, është gjithashtu i afërt me udhëheqjen ruse dhe mori pjesë në një takim të liderëve të biznesit në Kremlin në ditën e parë të pushtimit në shkallë të plotë. Ai gjithashtu përdori një artikull në Economist për të bërë thirrje për mirëkuptim perëndimor të interesave të Moskës.
Ndërsa furnizimet janë të rëndësishme, Perëndimi nuk mund ta lejojë Rusinë të përdorë sektorin e saj të plehrave për të rritur të ardhurat dhe për të ndihmuar përpjekjet e luftës së Moskës duke forcuar kapacitetin e saj për të prodhuar eksplozivë.
Lufta SHBA/Izrael kundër Iranit ka treguar gjithashtu se nëse furnizuesit e plehrave bllokohen, vendet e tjera do të ndërhyjnë për të mbushur boshllëkun . Ndërsa dërgesat e uresë përmes Ngushticës së Hormuzit ranë me 85% si rezultat i luftës, Egjipti dhe Nigeria pothuajse dyfishuan eksportet, duke lënë një mungesë prej vetëm 6%, raportoi FT. [TP1]
SHBA-të janë në një pozicion të mirë për të zëvendësuar Rusinë. Ato kanë shumë gaz natyror të lirë dhe mund të bëhen shtylla kyçe e një strategjie ruse për shtypjen e plehrave, duke ruajtur aksesin në tregje, duke mbajtur çmimet e ulëta dhe duke e larguar gradualisht Rusinë nga tregu.[Përktheu: Dan GASHI]
Shënim: Profesori Alan Riley është profesor vizitor në Kolegjin e Evropës, Natolin, Varshavë. Ai ka botuar së fundmi një punim të rëndësishëm me Institutin Kërkimor Ukrainas të Harvardit mbi sektorin rus të plehrave kimike me titull “ Mbyllja e Shtigjeve të Sanksioneve të Plehrave”.
Europe’s Edge është revista online e CEPA-s që mbulon tema kritike mbi politikën e jashtme në të gjithë Evropën dhe Amerikën e Veriut. Të gjitha mendimet e shprehura në Europe’s Edge janë vetëm ato të autorit dhe mund të mos përfaqësojnë ato të institucioneve që përfaqësojnë ose të Qendrës për Analizën e Politikave Evropiane. CEPA mban një politikë të rreptë pavarësie intelektuale në të gjitha projektet dhe botimet e saj.
