Nga Dan GASHI / Njujork
Sulmet me dronë dhe raketa ndaj infrastrukturës saudite të naftës nxorën në pah dobësitë e mbrojtjes së vendit. Pavarësisht miliardave të shpenzuara për armatim, Riadi mbetej i cenueshëm. Për udhëheqjen saudite, këto goditje e bënë më urgjente nevojën për të forcuar aviacionin dhe aftësinë për të penguar sulme të tjera.
Gjatë konflikteve të viteve të fundit, dronët relativisht të lirë të rebelëve Huthi vunë në vështirësi sisteme shumë më të kushtueshme të mbrojtjes ajrore. Përvoja tregoi se bateritë raketore Patriot, nuk mjaftonin për të mbrojtur të gjitha objektivat strategjike të Arabisë Saudite.
Në ndërkohë erdhën raportimet për një marrëveshje të madhe armatimi me Shtetet e Bashkuara. Sipas Hindustan Times, më 17 shtator 2026 Departamenti amerikan i Shtetit miratoi një shitje të propozuar me vlerë 24,3 miliardë dollarë për Arabinë Saudite. ANI News raportoi se paketa parashikonte 48 avionë luftarakë F-35A Lightning II dhe 49 motorë Pratt & Whitney.
Pesha e një marrëveshjeje të tillë shkon përtej vlerës së saj financiare. Ajo prek marrëdhëniet e Uashingtonit me Riadin, sigurinë e Izraelit dhe përpjekjet e Kinës për të zgjeruar ndikimin në Gjirin Persik. Në deklaratën e cituar nga ANI News, Departamenti i Shtetit e paraqiti shitjen si mbështetje për stabilitetin rajonal dhe tha se ajo nuk do të ndryshonte ekuilibrin ushtarak në zonë. Megjithatë, furnizimi i Arabisë Saudite me F-35 do të ngrinte pikëpyetje për të gjithë aktorët kryesorë të rajonit.
Por blerja e avionit F-35 është vetëm një pjesë e angazhimit. Përdorimi afatgjatë kërkon mirëmbajtje, pjesë këmbimi, përditësime të programeve dhe mbështetje teknike. Siç vëren Asia Times, këto nevoja e mbajnë blerësin të lidhur ngushtë me Shtetet e Bashkuara.
Sistemet logjistike të Lockheed Martin shërbejnë për të ndjekur gjendjen teknike të avionëve dhe nevojat e tyre për mirëmbajtje. Kjo varësi i jep Uashingtonit ndikim mbi aftësinë e një vendi për ta mbajtur flotën në gatishmëri. Ndërprerja e furnizimeve ose e mbështetjes teknike mund ta kufizojë përdorimin e avionëve me kalimin e kohës.
Për Riadin, ky është një kompromis i vështirë. Arabia Saudite kërkon pajisje më të përparuara, por njëkohësisht synon më shumë liri në politikën e jashtme dhe të sigurisë. Asia Times citon Vali Nasrin për rënien e besimit të monarkive të Gjirit te garancitë amerikane të sigurisë. Në këtë klimë, afrimi me partnerë të tjerë është bërë pjesë e përpjekjes së tyre për të mos u mbështetur vetëm te Uashingtoni.
Vitet e fundit, Riadi ka zgjeruar bashkëpunimin me Kinën dhe ka ruajtur koordinimin me Rusinë për prodhimin e naftës përmes OPEC+. Afrimi me BRICS-in, marrëveshjet tregtare me Pekinin dhe bashkëpunimi në teknologji e armatim i kanë shtuar shqetësimet amerikane për drejtimin e politikës saudite.
Oferta e F-35 mund të lexohet edhe si përpjekje për ta mbajtur Arabinë Saudite të lidhur me industrinë amerikane të mbrojtjes. Sipas Army Recognition, paketa përfshin pajisje kriptografike KIV-78, sisteme të sigurta komunikimi dhe mbështetje për të dhënat e luftës elektronike. Përfshirja e tyre do ta thellonte bashkëpunimin teknik mes dy vendeve dhe do ta bënte më të vështirë kalimin e shpejtë të Riadit te furnizues të tjerë.
Për Izraelin, shqetësimi kryesor është ruajtja e epërsisë ushtarake në rajon. Flota e tij F-35I Adir i jep aftësi të rëndësishme për zbulim dhe goditje. Pajisja e një vendi tjetër të Lindjes së Mesme me të njëjtën platformë bazë do të ndikonte në llogaritjet e tij të sigurisë, edhe nëse avionët do të kishin konfigurime të ndryshme.
Sipas The Jerusalem Post, zyrtarët izraelitë kanë kërkuar që furnizimi i Arabisë Saudite me F-35 të lidhet me normalizimin e marrëdhënieve mes dy vendeve. Për qeverinë izraelite, një marrëveshje e tillë do të duhej të sillte edhe një përfitim të qartë diplomatik. Ecja përpara me shitjen pa këtë kusht do të krijonte një pikë tjetër mosmarrëveshjeje me Uashingtonin.
Debati lidhet edhe me detyrimin ligjor amerikan për të ruajtur avantazhin ushtarak cilësor të Izraelit, të njohur si QME. Çështja është se si do të ndikonte paketa saudite te ky avantazh dhe çfarë masash do të merrnin Shtetet e Bashkuara për ta ruajtur atë.
Në këtë kuadër duhen parë edhe kundërshtimet e mbështetësve të Izraelit në Uashington. Kufizimi i disa aftësive të avionëve sauditë mund të zbusë një pjesë të shqetësimeve, por nuk e mbyll debatin. Për Izraelin ka rëndësi edhe mënyra se si mund të zhvillohen kapacitetet e flotës saudite në të ardhmen.
Një tjetër pengesë është marrëdhënia e Arabisë Saudite me Kinën. Sipas Asia Times, disa ligjvënës amerikanë janë të shqetësuar se bashkëpunimi i ngushtë mes Riadit dhe Pekinit mund të rrezikojë sigurinë e teknologjisë së F-35. Prania e kompanive dhe specialistëve kinezë në infrastrukturën saudite e ndërlikon këtë çështje.
Përvoja e Emirateve të Bashkuara Arabe tregon sa të vështira mund të bëhen negociata të tilla. Në bisedimet për furnizimin e tyre me F-35, lidhjet teknologjike me Kinën, përfshirë përdorimin e pajisjeve Huawei, u kthyen në një burim të rëndësishëm tensioni me Uashingtonin.
Në rastin saudit, shqetësimi amerikan lidhet me mundësinë e qasjes së paautorizuar në të dhëna dhe sisteme të ndjeshme. Bashkëpunimi i Riadit me Kinën për dronë dhe raketa balistike shton nevojën për garanci mbi mbrojtjen e teknologjisë amerikane. Kushtet e sigurisë mund të rezultojnë po aq të rëndësishme për marrëveshjen sa çmimi dhe afatet e dorëzimit.
Shitjet e mëdha të armëve për Arabinë Saudite kanë shkaktuar përplasje politike në Uashington edhe më parë. Në vitin 1981, propozimi i administratës Reagan për t’i shitur Riadit avionë radarë AWACS ngjalli kundërshtime të forta. Në vitin 2019, pati një tjetër përballje mes Kongresit dhe presidentit për shitjet e armëve në rajon.
Sipas Army Recognition, marrëveshja e raportuar për F-35 i nënshtrohet një periudhe shqyrtimi prej 30 ditësh në Kongres. Nëse ligjvënësit ndërmarrin hapa për ta bllokuar, përplasja mund të vazhdojë me një veto presidenciale dhe përpjekjet për ta rrëzuar atë. Miratimi fillestar, pra, nuk i zgjidh të gjitha pengesat politike.
Për Mohammed bin Salmanin, forcimi i aviacionit lidhet me ambicien për t’i dhënë Arabisë Saudite një rol më të madh rajonal. Megjithatë, pajisja me teknologji më të përparuar nuk sjell vetvetiu pavarësi ushtarake. Sa më komplekse të jenë sistemet, aq më shumë rëndësi marrin marrëdhëniet me vendin që i prodhon dhe i mirëmban.
Uashingtoni kërkon të ruajë ndikimin e tij në Gjirin Persik, Riadi kërkon siguri dhe hapësirë për të zgjedhur partnerët, ndërsa Izraeli këmbëngul në ruajtjen e epërsisë së vet ushtarake. Lidhjet saudite me Kinën i bëjnë këto negociata edhe më të ndërlikuara.
Nëse marrëveshja bllokohet, Arabia Saudite mund të shqyrtojë më seriozisht alternativa kineze ose ruse, ndonëse një kalim i tillë do të kishte vështirësi teknike dhe politike. Nëse ajo zbatohet, bashkëpunimi ushtarak me Shtetet e Bashkuara do të thellohet për shumë vite. Për Riadin, çështja do të mbetet nëse përfitimet në siguri e justifikojnë varësinë që vjen me to.
