Recension për librin Zjarr dhe Acar – 1968-2018 [kujtime reflektime] të autorit Ibrahim Kelmendi, Botues ARTINI, Prishtinë 2025 , 343
Nga Dr. Sadri RAMABAJA
Abstrakt
Ky recension akademik analizon veprën memoriale Zjarr dhe Acar të autorit Ibrahim Kelmendi, duke e trajtuar atë si tekst hibrid midis autobiografisë politike, dëshmisë historike dhe reflektimit ideologjik mbi lëvizjen ilegale shqiptare dhe transformimet e saj në periudhën para dhe pas luftës së Kosovës. Duke përdorur qasje nga studimet e kujtesës kolektive, historiografia kritike dhe teoria e narrativës politike, analiza shqyrton mënyrën se si autori ndërton legjitimitetin historik, prodhon subjektivitet politik dhe negocion konfliktet brenda elitave revolucionare. Artikulli argumenton se vepra përfaqëson një burim primar të rëndësishëm për studimin e kulturës politike shqiptare, por njëkohësisht kërkon lexim kritik për shkak të natyrës së saj polemike dhe pozicionimit autobiografik.
Fjalë kyçe: kujtesë kolektive, autobiografi politike, histori orale, UÇK, narrativa revolucionare, tranzicion post-konflikt.
1. Hyrje
Literatura memoriale që buron nga aktorët e drejtpërdrejtë politikë, pjesëmarrës dhe kreatorë ngjarjesh e lëvizjesh politike, përbën një kategori të veçantë burimesh historike: ajo nuk synon neutralitetin historiografik, por prodhimin e kuptimit politik të së kaluarës. Në këtë kontekst, libri Zjarr dhe Acar paraqitet si vazhdimësi narrative e një projekti autobiografik që synon rikonstruktimin e historisë së rezistencës shqiptare përmes përvojës personale.
Teksti duhet lexuar jo vetëm si kujtim individual, por si përpjekje për:
- rivendosjen e hierarkive morale brenda historisë së rezistencës,
- reinterpretimin e konflikteve ideologjike brenda lëvizjes kombëtare,
- dhe artikulimin e një versioni alternativ të historisë politike të viteve ’80–’90.
2. Korniza teorike
Analiza mbështetet në tre fusha teorike kryesore:
2.1 Kujtesa kolektive dhe politika e kujtimit
Sipas Maurice Halbwachs, kujtesa individuale ekziston gjithmonë brenda kornizave sociale të kujtesës¹. Teksti i Kelmendit funksionon si akt i ndërhyrjes në kujtesën kolektive shqiptare, duke sfiduar narrativat dominuese institucionale.
Jan Assmann dallon midis kujtesës komunikative dhe asaj kulturore²; libri operon pikërisht në këtë zonë tranzicioni, duke synuar transformimin e përvojës personale në arkiv kulturor.
2.2 Autobiografia si akt politik
Philippe Lejeune argumenton se autobiografia krijon një “pakt autobiografik” midis autorit dhe lexuesit³. Në këtë rast, pakti nuk është vetëm narrativ, por politik: autori kërkon besueshmëri historike dhe legjitimitet moral.
2.3 Narrativa dhe pushteti
Paul Ricoeur thekson se rrëfimi organizon kohën historike dhe prodhon identitet⁴. Në Zjarr dhe Acar 2, rrëfimi strukturon konfliktet politike në formë dramatike: idealizëm kundrejt oportunizmit, sakrificë kundrejt kompromisit.
3. Struktura narrative dhe metodologjia e kujtesës
Vepra karakterizohet nga një strukturë episodike, ku:
- kujtimet personale ndërthuren me analiza politike,
- dokumenti historik alternohet me reflektimin subjektiv,
- polemika ndërtohet si mekanizëm interpretimi historik.
Kjo metodë e afron tekstin me traditën e historisë orale, ku dëshmia nuk është vetëm fakt, por interpretim i përjetuar.
Narrativa ndjek tre boshtet kryesore:
- ilegaliteti politik dhe diaspora,
- formimi ideologjik i rezistencës,
- zhgënjimet e periudhës post-luftë.
4. Legjitimiteti revolucionar dhe konflikti i brendshëm
Një nga temat qendrore është konflikti intra-elitar. Autori përpiqet të rindërtojë vijën e ndarjes midis:
- revolucionarëve autentikë,
- elitave të institucionalizuara pas luftës.
Ky proces mund të interpretohet përmes konceptit të Pierre Bourdieu për “kapitalin simbolik”⁵: beteja për interpretimin e së kaluarës është njëkohësisht betejë për pushtet në të tashmen.
Libri, në këtë kuptim, nuk është vetëm retrospektiv — ai është ndërhyrje në fushën aktuale politike.
5. Dimensioni polemik: burim apo kufizim?
Karakteri polemik i veprës prodhon një dualitet epistemologjik, duke na sjellë vlera ekskluzive, siç janë dëshmitë e dorës së parë, pastaj detaje mbi rrjetet ilegale dhe një lloj perspektive burimor, si produkt i reflektimit të thellë të vet aktorit politik.
Por ky lloj shkrimi ka gjithësesi e kufizimet e natyrshme, meqë autorët nuk mund t’i shmangen selektivitetin në narracion dhe subjektivitetit interpretues, që zkonisht vie si rezultat i mungesës së distancës historiografike.
Siç paralajmëron Hayden White, çdo narrativ historik përmban strukturë retorike⁶; rrjedhimisht, teksti duhet lexuar me sy tejet kritik, jo literalist.
Me syrin e lexuesit tejet kritik lexova këtë libër, ndoshta edhe për arsye të rrethanave objektive, meqë një pjesë të kësaj historie politike e kam përjetuar edhe vet, duke qenë njëri nga themeluesit e celulave të para të LPRK-së në Kosovë [1982-1984], tok me Nuhi Berishën dhe Ahmet Isufin, e më pas bartës i aktivitetit të rimëkëmbjes së saj për një periudhë të shkurtër pas daljes nga burgu [maj 1986-mars 1987], por edhe duke qenë pjesë e strukturës së Degës së LPRK-së jashtë, si i arratisur politik dhe i angazhuar në cilësinë e anëtarit të redaksisë së Zërit të Kosovës dhe automatikisht edhe i Këshillit të Përgjithshëm të [mars 1987-mars 2000].
6. Vepra në kontekstin e literaturës shqiptare të kujtesës
6.1 Modeli polemik i disidencës: Fatos Lubonja
Në traditën shqiptare, literatura memoriale shpesh ka funksion legjitimues kombëtar. Por ajo që e bën të veçantë librin Zjarr dhe Acar dallon nga ky lloi i shkrimit sepse autori përmes këtij libri nuk synon konsensus, por debat historik.
Kjo e vendos veprën më afër modeleve të kujtesës konfliktuale të Europës Lindore pas komunizmit, ku ish-aktorët rivalizojnë për narrativën dominante të historisë.
Ky model i polemikës që bën Kelemndi mund të krahasohet në literaturën shqipe me atë të Fatos Lubonjës, sidomos me librin e tij Ridënimi dhe Ese mbi kujtesën e komunizmit.
Ngjashëm si Lubonja që nuk ndërton narrativë pajtuese mbi të kaluarën komuniste shqiptare; përkundrazi, ngjashëm disi bën edhe Kelmendi duke e përdorë kujtesën personale si instrument demistifikimi jo vetëm individësh por edhe organizata të veçanta që ishin pjeës e lëvizjes sonë të quajtur me një emër si Lëvizje ilegale.
Ngjashmëria metodologjike me Kelmendin qëndron në faktin se kujtesa individuale shndërrohet në akt kritik ndaj narrativës dominante.
Ndërkaq dallimi është në faktin se Lubonja operon kundër shtetit ideologjik komunist, ndërsa Kelmendi polemizon brenda historisë së rezistencës kombëtare dhe elitave post-luftë.
6.2 Modeli i rivalitetit brenda narrativës kombëtare: Rexhep Qosja
Janë një varg veprash të Profesor Qosjes që i përkasin zhanrit të publicistikës politike dhe ese historike mbi Kosovën dhe identitetin shqiptar.
Qosja shpesh ndërton një kundër-narrativë ndaj interpretimeve dominante politike shqiptare, sidomos mbi rolin e elitave politike, orientimin kombëtar dhe historinë ideologjike të rezistencës.
Ngjashmëria kryesore mes këtyre dy autorëve [Qosja-Kelmendi] qëndron në faktin se që të dytë historinë nuk e trajtojnë duke kërkuar konsensusin kombëtar, kudo dhe kurdo, por si fushë konflikti interpretues.
Kjo e afron me modelin e “kujtesës agonistike” (Chantal Mouffe): identiteti politik ndërtohet përmes debatit, jo unitetit artificial.
6.3 Modeli i kujtesës konkurruese të luftës: literatura e ish-aktorëve të UÇK-së
Në hapësirën kosovare ekziston një mini-traditë memoiristike, ku aktorë të ndryshëm përpiqen të artikulojnë versionin e tyre të historisë së luftës. Edhe pse jo gjithmonë me densitet teorik, disa tekste ndjekin logjikën e rivalitetit narrativ.
Shembull tipologjik janë disa libra përmes të cilëve duket qartë se kishte synime që të korrigjohet roli i individëve ose strukturave brenda luftës; polemika mbi origjinën, hierarkinë dhe legjitimitetin e rezistencës.
Këtu qëndron afërsia më e madhe me Zjarr dhe Acar: kujtesa bëhet arenë konkurrimi për kapital simbolik historik, siç do të shprehej Bourdieu.
7. Kontributi shkencor
7. 1 Libri si demitizim i luftës
Libri i Kelemendit Zjarr dhe Acar ka rëndësi në tri nivele:
- Historik – burim primar mbi organizimet ilegale shqiptare.
- Sociologjik – dokumentim i formimit të elitave politike.
- Politologjik – analizë implicite e tranzicionit nga lëvizje revolucionare në shtetësi.
Ai kontribuon në studimin e transformimit të kapitalit revolucionar në kapital institucional.
Ky libër po ti ishte nënshtruar një redaktimi të mirëfilltë, përveç mënjanimit të gabimeve të natyrës teknike dhe mbarshtrimit të lëndës duke e ndarë në pjeës e kapituj veç e veç, por edhe mënjanimit të dilemave dhe pandehmave që autori i ka bartur për kohë të gjatë në mbamendjen e tij dhe na i sjell këtu, sidomos për personalitete që ai i njeh fare pak ose aspak, do të mund të cilësohej lehtësisht si një kontribut i lloit të vet të stivimit në mbamendjen e kombit të vet të vërtetës historike.
Zjarr dhe Acar posedon material burimor me vlerë të lartë, por forma aktuale narrative e kufizon potencialin e tij si tekst referencial historik. Në këtë kuptim, përgjigjja ime do të ishte: po, në parim, kjo është e meta e tij, por vetëm nëse saktësojmë se çfarë nënkuptojmë me “të vërtetë historike”.
Libri “Zjarr dhe Acar” i Ibrahim Kelmendi mund të lexohet jo vetëm si një rrëfim autobiografik apo polemik historik, por si një ndërhyrje e drejtpërdrejtë në kujtesën kolektive shqiptare dhe në mënyrën se si është ndërtuar narrativa publike për Ushtria Çlirimtare e Kosovës (UÇK).
Një nga efektet më të forta të librit është tentativa për të çmitizuar figura dhe struktura që pas luftës janë ngritur në nivel pothuaj sakral në diskursin publik.
Kelmendi sfidon versionin heroik linear të historisë së UÇK-së; ai problematizon rolet e individëve të caktuar; sugjeron ekzistencën e rivaliteteve, manipulimeve dhe komplotimeve të brendshme dhe zhvendos fokusin nga narrativa e unitetit drejt asaj të konfliktit të brendshëm politik.
Kjo e bën librin të funksionojë si tekst anti-mitologjik, një fenomen i zakonshëm në shoqëritë pas luftës.
Tek shkruan për komunikatat 45 dhe 46, të lëshuara më 9 e 16 mars 1998, Kelmendi sjell konkluzionin: “Gjatë marsit të vitit 1998 nuk ekzistonte Shtab Qendror.” [Kelmendi: 2026, f.165] Dhe vazhdon tutje në faqen pasuese në këtë linjë mendimi: “Qysh kur i kam pa faksimilet e komunikatave nr.45 dhe 46, të datave 9 e 16 mars 1998, që nuk i përmendin fare Epopenë në Prekaz, kam pyetur kë kam mundur ta pyes, kush është autori i këtyre komunikatave, pse nuk është përmend Epopeja e Jasharëve, pse janë lëshuar në emër të Shtabit Qendror, meqë ishte inekzistent në atë kohë? Fatkeqësisht, edhe gjatë procesit gjyqësor në hagë po mohohet autorësia e komunikatave.” [Kelmendi: 2026, f.166]
7.2 Dilema themelore: e vërteta historike apo stabiliteti moral?
Libri hap një tension klasik që filozofia politike e njeh mirë: A duhet një shoqëri të mbrojë mitet themeluese apo të përballet me të vërtetat e pakëndshme?
Në plan më të thellë, libri na vije si simptomë dhe katalizator i krizës së gjatë të elitave politike në Kosovën që përfshin dekadën e fundit të shek.20, kur Serbia pati instaluar apart
hejdin, por edhe pothuajse dy dekadat e pasluftës.
Kjo krizë nuk është vetëm politike — është krizë legjitimiteti, kujtese dhe morali publik.
Debati që ngre libri nuk është vetëm historik, por civilizues:
- A jemi komunitet që kërkon të vërtetën edhe kur dhemb?
- Apo komunitet që preferon narrativën stabilizuese?
Në këtë kuptim, “Zjarr dhe Acar” është më pak një libër për UÇK-në dhe më shumë një pasqyrë për moralin publik shqiptar pas vitit 1999.
Problemi kryesor nuk është konflikti mes versioneve të historisë, por mungesa e një elite që respekton trashëgiminë e luftës, por e ndan atë nga menaxhimi i përditshëm i shtetit.
Kosova ende nuk ka prodhuar plotësisht një elitë post-heroike — një klasë politike që mbështetet te kompetenca institucionale, etika publike dhe llogaridhënia demokratike.
8. Përfundime
Zjarr dhe Acar duhet lexuar si: tekst memorial, dokument politik dhe akt interpretimi historik. Vlera e tij nuk qëndron në neutralitet, por pikërisht në subjektivitetin e artikuluar. Ai hap një fushë debati mbi: kujtimin, legjitimitetin dhe pronësinë narrative të historisë së rezistencës shqiptare.
Modeli më i afërt krahasues në literaturën shqiptare nuk është një autor i vetëm, por një linjë kritike minoritare që përfshin:
- disidencën analitike (Lubonja),
- polemikën intelektuale (Qosja),
- dhe kujtesën konkurruese të ish-aktorëve politikë.
Në këtë kuptim, libri Zjarr dhe Acar përfaqëson një hap të mëtejshëm: jo vetëm kujtesë kritike, por luftë për interpretimin e historisë së rezistencës — pra kalimin nga memorialistika legjitimuese në historiografi agonistike shqiptare.
Për studiuesit e historisë së Kosovës dhe kulturës politike shqiptare, vepra përbën burim të pazëvendësueshëm — me kusht që të trajtohet përmes metodave kritike të historiografisë bashkëkohore.
Referenca
- Halbwachs, Maurice (1992). On Collective Memory. Chicago: University of Chicago Press.
- Assmann, Jan (2011). Cultural Memory and Early Civilization. Cambridge University Press.
- Lejeune, Philippe (1989). On Autobiography. Minneapolis: University of Minnesota Press.
- Ricoeur, Paul (1984–1988). Time and Narrative. Chicago: University of Chicago Press.
- Bourdieu, Pierre (1991). Language and Symbolic Power. Harvard University Press.
- White, Hayden (1973). Metahistory. Baltimore: Johns Hopkins University Press.
- Ramabaja, Sadri [2020]. “Liria pa heronj: Republika në kthetrat e olhokratëve”, Onufri, Tiranë
