Recension për librin “Organizimi politik në trojet shqiptare” të Prof. Dr. Ksenofon Krisafit, Shtëpia Botuese Universitare “UET Press”, Tiranë, 2014, 294 faqe
Nga Dr. Sadri RAMABAJA
1. Hyrje
Vepra “Organizimi politik në trojet shqiptare” e profesor Ksenofon Krisafit përfaqëson një ndër ndërmarrjet më të plota studimore në historiografinë juridiko-politike shqiptare, duke synuar të rindërtojë evolucionin institucional dhe politik të shqiptarëve në një hark të gjatë kohor historik, nga antikiteti deri në zhvillimet bashkëkohore. Botuar nga UET Press në vitin 2014, libri përbën një sintezë të rrallë ndërdisiplinore midis historisë politike, së drejtës publike dhe analizës së marrëdhënieve ndërkombëtare.
Bazuar në leximin kritik të historisë në rrafshin ndërkombëtar, çështja shqiptare pas çlirimit të Kosovës (1999), por sidomos pas pavarësimit të saj (2008), konsiderohet si e zgjidhur. Por ndërkohë, këtë lexim kritik të historisë dhe këtë vlerësim po e vënë në pikëpyetje si qarqe të veçanta akademike evropiane, ashtu edhe ato diplomatike që e njohin këtë çështje më në themel.
Ndër qarqet akademike shqiptare pohimi i këtij fakti nuk ka munguar, por kanë munguar në masë të ndjeshme idetë se si do të duhej të zgjidhej kjo çështje tashmë, pasi ishte bërë një hap kolosal me çlirimin e Kosovës.
Njëri nga ata që me përkushtim të veçantë i ishte kthyer kësaj teme në shkrimet me karakter hulumtues, ndoshta zë nga më të veçantët, është gjithsesi autori i këtij libri, Prof. Ksenofon Krisafi.
2. Metodologjia: ndërthurja e historisë me të drejtën
Krisafi vjen në këtë studim me një bagazh të konsoliduar akademik dhe diplomatik në fushën e së drejtës ndërkombëtare publike dhe diplomacisë, çka ndikon drejtpërdrejt në mënyrën se si konceptohet objekti i analizës: organizimi politik nuk trajtohet thjesht si fenomen historiografik, por si proces juridik-institucional i ndërtimit të sovranitetit.
Një nga vlerat më të spikatura të librit është metodologjia ndërdisiplinore. Qasja metodologjike e autorit ndërthur:
- analizën historike dokumentare,
- interpretimin juridiko-kushtetues,
- perspektivën e së drejtës ndërkombëtare,
- dhe analizën e zhvillimeve diplomatike që kanë ndikuar formimin politik shqiptar.
Studimet e përfshira në libër karakterizohen si kërkime të mirëfillta juridiko-ndërkombëtare dhe
kushtetuese, të mbështetura në një dokumentacion të gjerë historik dhe normativ.
Kjo metodë i lejon autorit të identifikojë elemente juridike në zhvillimet historike shqiptare dhe të rindërtojë evolucionin institucional të iliro-shqiptarëve në një horizont dymijëvjeçar.
Në këtë mënyrë, historia politike shqiptare çlirohet nga interpretimet romantike apo etnografike dhe vendoset në një analizë të së drejtës dhe institucioneve.
3. Teza qendrore e veprës
Teza themelore e Krisafit është se organizimi politik i shqiptarëve nuk është fenomen i vonshëm i shekullit XIX apo produkt ekskluziv i shtetformimit modern, por një proces historik i vazhdueshëm institucional, i cili shfaqet në forma të ndryshme politike përgjatë dy mijëvjeçarëve.
Autori argumenton se:
- strukturat politike ilire dhe arbërore nuk mund të reduktohen në modele primitive apo pirate, siç është paraqitur shpesh në historiografinë tradicionale;
- shqiptarët kanë prodhuar forma të organizimit politik të krahasueshme me qytetërimet mesdhetare bashkëkohëse;
- ndërprerjet historike nuk kanë zhdukur kontinuitetin juridik dhe institucional shqiptar.
Kjo qasje përbën një zhvendosje metodologjike të rëndësishme: historia politike nuk trajtohet më si seri shtetesh të ndërprera, por si proces institucional me vazhdimësi strukturore.
Në këtë kuptim, Krisafi i afrohet paradigmës së longue durée të historiografisë strukturore, duke e interpretuar organizimin politik si fenomen civilizues dhe jo thjesht si produkt të sovranitetit modern.
Kjo tezë përbën një ndër kontributet më të rëndësishme të librit, pasi sfidon narrativat reduksioniste mbi mungesën e traditës shtetformuese shqiptare.
4. Sfidimi i narrativave reduksioniste
Një nga kontributet më të rëndësishme teorike të veprës është dekonstruktimi i narrativës së “mungesës së traditës shtetformuese shqiptare”, narrativë e përhapur në historiografinë klasike ballkanike.
Krisafi argumenton se:
- organizimi politik nuk identifikohet domosdoshmërisht me shtetin territorial modern;
- ekzistenca e normave juridike, autonomive lokale dhe mekanizmave të vetëqeverisjes përbën formë të organizimit politik;
- identiteti institucional shqiptar ka mbijetuar përmes adaptimit dhe jo përmes ndërprerjes.
Kjo perspektivë e zhvendos debatin nga pyetja “kur u krijua shteti shqiptar?” drejt pyetjes më të thellë: si mbijetojnë institucionet politike në mungesë të shtetit sovran?
5. Shteti‑komb – organizim politik modern dhe Federata Shqiptare
Debati mbi formën optimale të organizimit politik shqiptar përbën një nga çështjet më të qëndrueshme të mendimit politik në hapësirën shqiptare. Nga përpjekjet për shtetformim në shekullin XIX deri te proceset aktuale të integrimit evropian, dilema themelore mbetet raporti ndërmjet shtetit‑komb klasik dhe formave të reja të sovranitetit të ndarë.
Në këtë kontekst, studimi i Prof. Ksenofon Krisafit, “Organizimi politik në trojet shqiptare”, përfaqëson një analizë sistematike historiko‑juridike të evolucionit institucional shqiptar, ndërkaq disertacioni im “Federata Shqiptare – Kohezioni i shtetit‑komb në BE” e zhvendos debatin nga dimensioni historik drejt një projekti normativ dhe strategjik për të ardhmen.
Këto dy vepra nuk qëndrojnë në kundërshti; përkundrazi, ato përbëjnë dy nivele të së njëjtës pyetje teorike: si transformohet shteti‑komb shqiptar në kushtet e integrimit evropian dhe të rendit post‑Westphalian?
Teza doktrinare e kësaj ndërthurjeje të mendimit politik shqiptar tashmë të etabluar është: Federata Shqiptare nuk është alternativë ndaj shtetit‑komb, por faza e tij e pjekurisë politike.
5.1 Nga analiza historike te projekti normativ: Federata Shqiptare
Disertacioni “Federata Shqiptare – Kohezioni i shtetit‑komb në BE” e merr si pikënisje pikërisht fragmentimin historik që trajton gjerësisht Profesor Krisafi dhe e interpreton atë jo si dobësi, por si potencial federalizues.1
Për dallim nga Profesor Krisafi, i cili analizon si është organizuar politika shqiptare, në disertacionin tim, përveç tjerash, gjatë përvijimit të tezës qendrore kam parashtruar pyetjen:
si duhet të organizohet ajo në epokën e integrimit evropian?
Duke e paraqitur Federatën Shqiptare si mekanizëm kohezioni kombëtar, respektivisht model kompatibil me acquis communautaire dhe formë të sovranitetit funksional brenda Bashkimit Evropian, është përvijuar teza qendrore se në këtë mënyrë të ristrukturimit të shtetit modern shqiptar shteti‑komb nuk zhduket, por rikonfigurohet.
Rrjedhimisht mund të konkludojmë se pa analizën historike të Krisafit, projekti federal do të rrezikonte të dukej abstrakt, ndërkaq pa perspektivën e organizimit federal, historia institucionale do të mbetej retrospektive.
5.2 Nacionalizmit progresiv dhe Federata Shqiptare
Në traditën e mendimit politik evropian, nacionalizmi nuk ka qenë domosdoshmërisht reaksionar; në fazën e tij liberale ai lidhej me sovranitetin popullor, barazinë qytetare dhe progresin politik — elemente që buruan nga nacionalizmi demokratik i Revolucionit Francez dhe ideja e vullnetit të përgjithshëm të qytetarëve.
Kjo e bën të mundur konceptimin e nacionalizmit progresiv si nacionalizëm qytetar, inkluziv dhe kompatibil me integrimin supranacional — pra një bazë teorike e përshtatshme për modelin federal shqiptar brenda arkitekturës evropiane.2
Në fazën e zgjimit kombëtar ndër shqiptarë qe kultivuar ndjenja e nacionalizmit progresiv – kjo
vërehej sidomos në mesin e tri komuniteteve më specifike që ishin pretare të nacionalizmit modern shqiptar – tek komuniteti katolik, ai ortodoks dhe sufitë (në mesin e shqiptarëve të përkaëtsisë islame) – që në një mënyrë a tjetër ishte disi i ngjashëm me nacionalizmin gjerman të filleve të tij, të formuluar në mënyrë më ekzemplare të mundshme nga Johann Gottlieb Fichte. Edhe tek Fichte nacionalizmi ishte në esencë progresiv, dominonte filozofia immediate e organizimit kundër armikut të jashtëm – tek gjermanët i identifikuar qartë me Francën dhe francezët – që në themel kishte idenë e coptimit të hapësirës gjermane, ndërkaq në rastin tone, ky naciionalizëm progresiv përqëndrohej në emancipimin politik të etnisë mbi rrezikun që paraqitnin idetë megalomane të shovinistëve fqinjë, para së gjithash Naçërtania e Serbisë dhe megalo Idea e Greqisë, për at coptuar Shqipërinë. Që të dy këto forma të nacionalizmit progresiv i theksonin elementet e përbashkësisë, si gjuhën, lashtësinë, historinë, kulturën dhe arsimin.
Por për dallim nga nacionalizmi polak, ai kroat, arab etj, që me kalimin e kohës ishin përmbytur nga elementi i theksuar religjioz, nacionalizmi progresiv shqiptar i kultivuar fillimisht ndër rilindasit tanë, me të drejtë nuk kishte konsideruar religjionin si element bazik për ngjizjen e vetëdijes nacionale, përkundrazi ishte përqëndruar tek elementët përbashkues: tek gjuha dhe kultura, tek tradita – para tek elementi etnopsikologjik dhe fryma progressive politike që po vinte nga Perendimi, duke i garantuar mbijetës reale naciopnalizmit progresiv edhe sot.
Kjo mbijetesë gjen vend në programet politike të forcave të ndryshme që bëjnë jetë aktive në skenën politike shqiptare, në kërkesat e tyre për një bashkim dhe srukturim qoftë në formë të federates apo konfederates, siç shprehet professor Kristafi në studimin “E ardhmja politike e shqiptarëve në vështrim juridiko-ndërkombëtar”, që vije në fund të librit.
Kushdo që mirret me studimin a projektimin e të ardhmes politike të shqiptarëve, potencon që në hyrje ët këtij studimi professor Krisafi, duhet të mbajë parasysh edhe zhvillimet historike në trojet shqiptare në fillimet e shekullit të kaluar, sidomos kryengritjet e mëdha të viteve 1910-1912, vendimin e Kuvendit Kombëtar të Vlorës për qëllimet e shtetit të pavarur shqiptar, si dhe vendimet e Konferencës së Ambasadorëve të Londërs, të viteve 1912-1913, bashkë me ngjarjet që rrodhën pas saj.3
Pavarësisht hapit historik që është bërë më 17 shkurt 2008 me shpalljen e pavarësisë së Republikës së Kosovës, çështja kombëtare shqiptare, konstaton me të drejtë professor Krisafi, mbetet ende e pazgjedhur.
Sipas Historisë së Shqipërisë, botim i Institutit të Historisë të Akademisë së Shkencave të Republikës së Shqipërisë, territoret e banuara në shumicë nga popullsi shqiptare para vendosjes së kufijve shtetëror të Shqipërisë më 1913 zinin një sipërfaqe prej 52 mijë km2. Në këtë kohë, në këto territore banonin 1.550.000 njerëz, prej të cilëve rreth 1.330.000 ishin shqiptar etnik. Në Shqipërinë e njohur si shtet nga Konferenca e Londërs u përfshinë vetëm 28000 km2 dhe një popullësi rreth 740.000 banorë. Kufijtë e miratuar nga Konferenca e Ambasadorëve të Londrës lane jashtë shtetit shqiptar trojet shqiptare të Kosovës, të Dibrës, të Maqedonisë së sotme Perendimore, të Çamërisë etj.4
6. Struktura analitike dhe dimensioni kronologjik
Libri ndërton një trajektore historike të organizimit politik në disa etapa:
- Periudha ilire dhe antike – analizë e formave proto‑shtetërore dhe strukturave politike lokale.
- Mesjeta arbërore – evoluimi i principatave dhe raporti me rendin feudal evropian.
- Periudha osmane – transformimi institucional dhe mbijetesa e autonomive lokale.
- Rilindja Kombëtare – artikulimi politik i identitetit kombëtar.
- Shteti shqiptar modern dhe sfidat ndërkombëtare – dimensioni juridik i sovranitetit dhe diplomacisë shqiptare.
Kjo ndarje i jep veprës karakterin e një historie institucionale të gjatë, duke shmangur fragmentarizimin kronologjik që shpesh karakterizon historiografinë shqiptare.
7. Kontributi teorik dhe epistemologjik
Rëndësia akademike e librit qëndron në tri risi kryesore:
a) Juridizimi i historisë politike
Krisafi interpreton historinë përmes kategorive të së drejtës ndërkombëtare dhe kushtetuese, duke e kthyer analizën historike në analizë normative.
b) Dekonstruktimi i narrativave periferike
Autori kundërshton perceptimin e shqiptarëve si subjekt pasiv historik, duke evidentuar agjencinë politike dhe diplomatike në periudha të ndryshme.
c) Ndërlidhja histori–diplomaci
Eksperienca diplomatike e autorit reflektohet në interpretimin e çështjeve territoriale dhe të sovranitetit, duke i dhënë veprës një dimension praktik‑politik.
8. Vlerësimi kritik
Megjithëse libri përfaqëson një studim të konsoliduar, disa elemente mund të diskutohen duke u riparë me sy kritik:
- prania e fortë e perspektivës juridike ndonjëherë redukton analizën sociologjike të proceseve politike;
- interpretimi në linjën e kontinuitetit mund të kërkonte dialog më të thellë me historiografinë kritike bashkëkohore evropiane;
- dimensioni krahasues ndërkombëtar mund të zgjerohej më tej për të vendosur rastin shqiptar në modele më të gjera të shtetformimit ballkanik.
Megjithatë, këto nuk e zbehin vlerën themelore të veprës si studim referencial.
9. Rëndësia në studimet shqiptare
“Organizimi politik në trojet shqiptare” duhet parë si një tërësi, si një tekst referimi për historinë e shtetit dhe të së drejtës shqiptare; një urë ndërmjet historiografisë dhe shkencave juridike dhe, në masë të ndjeshme, edhe si një kontribut në debatet mbi legjitimitetin historik të shtetësisë shqiptare.
Libri vendos një standard metodologjik që i afrohet traditës evropiane të historisë institucionale dhe juridike, duke e pozicionuar studimin shqiptar në një kornizë më të gjerë akademike.
Duke qenë autori specialist i teorisë juridike dhe njëkohësisht edhe njohës i jashtëzakonshëm i historisë politike, libri i tij me titull “Organizimi politik në trojet shqiptare”, Profesor Krisafi i përkushtohet pikërisht ideve se si do të duhej të zgjidhej çështja shqiptare tashmë, pas krijimit të Republikës së dytë; prandaj ky impenjim vjen krejt i natyrshëm, me prurje të reja, duke sugjeruar edhe zgjidhje të mundshme.
Ndërkaq, në studimet e fundit të përfshira brenda këtij libri — si ai me titull “Raporti midis të drejtës së brendshme dhe të drejtës ndërkombëtare sipas Kushtetutës së Kosovës” dhe ai që për mua ishte më specifik, “E ardhmja politike e shqiptarëve në vështrim juridiko‑ndërkombëtar” — janë kontribute të veçanta në fushën e mendimit juridiko‑politik, që i hapin rrugë organizimit të ri politik brenda hapësirës shqiptare, tashmë pas çlirimit të Kosovës.
Librit i paraprin një parathënie e gjatë, shkruar nga akademik Marenglen Verli, si një uverturë e shkëlqyeshme e tij. Në kuadër të librit janë përfshirë studimet që autori i kishte publikuar gjithandej në revista të ndryshme dhe me peshë, brenda hapësirës kombëtare, por edhe jashtë.
Objekt i hulumtimeve dhe studimeve të tij janë strukturat politike dhe shtetërore që u ngritën gjatë historisë në siujdhesën Ilire dhe më pas në hapësirën shqiptare.
Si një studiues kritik, natyrisht pas një hulumtimi të gjerë të materies, ai nuk ngurron të sjellë mendimin e tij, duke u përballur jo rrallë me lagje të tëra ekspertësh të huaj që e cilësonin shtetin e ilirëve si shtet të piratëve.
10. Përfundim: Nga historia drejt projektimit strategjik
Vepra e Prof. Dr. Ksenofon Krisafit përbën një sintezë të rëndësishme shkencore që rikoncepton historinë politike shqiptare si proces të vazhdueshëm institucional dhe juridik. Duke ndërthurur kompetencën e historianit me atë të juristit dhe diplomatit, autori arrin të ndërtojë një narrativë analitike që shkon përtej historiografisë tradicionale dhe kontribuon në kuptimin teorik të shtetformimit shqiptar.
Në këtë kuptim, libri nuk është vetëm një studim historik, por edhe një reflektim mbi legjitimitetin politik dhe juridik të ekzistencës shtetërore shqiptare në kohën moderne.
Leximi kritik i veprës së Profesor Ksenofon Krisafit sugjeron një tezë të rëndësishme për mendimin politik shqiptar: Historia e organizimit politik shqiptar nuk çon drejt tejkalimit të shtetit‑komb, por drejt transformimit të tij.
Në këtë kuptim, studimi i Krisafit shpjegon origjinën, ndërkaq Federata Shqiptare mbetet destinacioni politik. Shteti‑komb shqiptar, i lindur në një epokë rivalitetesh imperiale, mund të gjejë stabilitet afatgjatë vetëm përmes një forme federative kohezive që harmonizon identitetin kombëtar me arkitekturën politike të Bashkimit Evropian.
1. https://zeri.info/kultura/429662/platforma-politike-qe-na-ka-munguar-libri-federata-shqiptare-ndash-kohezioni-i-shtetit-komb-ne-be/?utm_source=chatgpt.com
2. https://ishgj.net/analize/nacionalizmi-modern-shqiptar-dhe-federata-shqiptare/?utm_source=chatgpt.com
3 . Ksenofon Krisafi, Organizimi politik në trojet shqiptare, UET Press, Tiranë, 2012, f. 229
4. Historia e popullit shqiptar, III, Akademia e Shkencave/Toena, 2007, f.30
