Recension i librit të Xhevat Hasanit, S’ka dhe s’mund të ketë komb kosovar (Prointegra, Zürich, 2025)
Abstrakt
Libri S’ka dhe s’mund të ketë komb kosovar i Xhevat Hasanit përfaqëson një ndërhyrje teorike dhe polemike në debatin mbi marrëdhënien midis shtetësisë së Kosovës dhe identitetit kombëtar. Duke polemizuar drejtpërdrejt me tezën e artikuluar nga Nexhmedin Spahiu mbi ekzistencën ose formimin e mundshëm të një “kombit kosovar”, autori argumenton se shteti i Kosovës nuk prodhon një identitet kombëtar të ri, por institucionalizon politikisht një komunitet kombëtar paraprakisht ekzistues — kombin shqiptar.
Ky recension e vendos veprën në dialog kritik me teoritë klasike dhe bashkëkohore të nacionalizmit (Anderson, Gellner, Smith), filozofinë politike hegeliane të njohjes dhe konceptin habermasian të patriotizmit kushtetues, duke vlerësuar kontributin dhe kufizimet analitike të saj në kuadrin e debatit akademik mbi shtetformimin dhe identitetin politik në shtetet post-konfliktuale.
Fjalë kyçe: kombi, shteti, identiteti politik, Kosova, nacionalizmi, patriotizmi kushtetues, shtetformimi.
1. Hyrje: Debati mbi kombin në kontekstin e shtetformimit
Çështja nëse shteti krijon kombin apo kombi krijon shtetin mbetet një nga dilemat themelore të teorisë politike moderne. Në kontekstin e Kosovës, kjo dilemë merr një dimension të veçantë për shkak të ndërthurjes së:
- procesit të shtetformimit post-konfliktual,
- ndërhyrjes ndërkombëtare,
- pluralizmit etnik institucional.
Libri i Hasanit hyn pikërisht në këtë debat duke kundërshtuar konceptin e “kombit kosovar” si kategori sociologjike dhe historike. Argumenti i tij kryesor është se shtetësia kosovare përbën një kategori juridiko-politike, ndërsa identiteti kombëtar shqiptar mbetet referenca historike dhe kulturore dominante.
2. Nocioni i kombit
Në fazat e hershme të përdorimit të këtij nocioni, pavarësisht hapësirës evropiane ku përdorej apo grupit që synonte të shënjonte, kuptimi i tij “vazhdonte të ishte krejt i ndryshëm nga kuptimi modern” (Anon., n.d., f. 15).
Fjala “komb” lidhet kryesisht me një popullsi që ndan kulturë, gjuhë, përbërje etnike dhe vazhdimësi historike të përbashkët. Kjo shprehet në ndjenjën e kolektivitetit dhe identitetit të përbashkët të shumicës së pjesëtarëve të saj.
Shteti-komb (nation-state), në kuptimin bazë, nënkupton një entitet sovran të sunduar nga një komb i vetëm. Një pjesë e studiuesve vazhdojnë ta konsiderojnë atë si një “sajim intelektual e mitik me forcë të madhe politike dhe bindëse” (Oxford Dictionary of Politics, 2002: 579). Në botën moderne, shtetet-kombe përbëjnë sistemin ndërkombëtar të entiteteve sovrane juridikisht të barabarta.
Në literaturën bashkëkohore, nocioni “komb” shpesh njësohet me shtetin, një zhvillim që mori shtysë nga Revolucioni Amerikan dhe ai Francez. Sipas formulës republikane franceze, kombi “duhej të ishte një dhe i pandashëm” (Hobsbawm, 1990:18). Kjo nënkuptonte identifikimin komb = shtet = popull sovran, duke e lidhur kombin drejtpërdrejt me territorin politik (Hobsbawm, 1990:19).
Karl Deutsch e përkufizon kombin si “një popull në posedim të një shteti”, duke theksuar mobilizimin politik dhe aftësinë komunikuese të përbashkët. Megjithatë, ky definicion është kritikuar për reduktimin e kombit në funksion shtetëror dhe për mospërputhjen me konceptin gjerman të “kombit kulturor”.
Ndërkaq, Max Weber e përkufizon kombin si një bashkësi ndjenjash që synon realizimin e vet në një shtet të vetin (Weber, 1948:179). Në këtë linjë, Pierson sugjeron dallimin analitik midis kombit, nacionalizmit dhe shtetit-komb.
Anthony Giddens e sheh kombin si një kolektiv të vendosur në territor të përcaktuar dhe të varur nga administratë unitare, ndërsa Greenfeld e lidh identitetin kombëtar me përkatësinë ndaj “popullit” të konceptuar si komb (Ramabaja, 2016:61).
Sipas John G. Stoessinger, kombi përbën njësi sovrane politike, popullsi me identitet kolektiv dhe komunitet territorial me institucione të përbashkëta politike (Hoti, 1995:29).
3. Kombi si komunitet i imagjinuar: dialog kritik me Anderson-in
Në teorinë e Benedict Anderson, kombet janë “komunitete të imagjinuara” që lindin përmes proceseve moderne të komunikimit dhe institucionalizimit politik (Anderson, 1983). Nga kjo perspektivë, shteti modern mund të prodhojë identitete të reja përmes arsimit, mediave dhe simbolikës publike.
Hasani e refuzon implicit këtë përfundim për rastin e Kosovës, duke argumentuar se identiteti shqiptar paraprin institucionet shtetërore kosovare. Kjo e vendos librin në një pozicion kritik ndaj konstruktivizmit modernist.
Autori anon më shumë drejt qasjes weberiane, sipas së cilës kombi është bashkësi ndjenjash që synon shprehjen e vet politike në shtet. Duke iu referuar edhe Husting-ut, ai thekson se kombi karakterizohet nga gjuhë, traditë letrare dhe aspiratë për vetëvendosje politike (Husting, 2003:15).
4. Modernizmi i Gellnerit dhe kufijtë e tij në rastin kosovar
Sipas Ernest Gellnerit (1983), nacionalizmi është produkt i modernitetit industrial dhe kërkon homogjenizim kulturor institucional. Në këtë kuptim, shtetet moderne mund të prodhojnë kombe të reja.
Hasani e kundërshton këtë model duke argumentuar se:
- Kosova nuk posedon projekt homogenizues kombformues;
- struktura kushtetuese është multietnike;
- identiteti shtetëror nuk synon zëvendësimin e identitetit shqiptar.
Kështu, ai sugjeron se modeli gellnerian nuk është universal.
5. Etnosimbolizmi i Anthony D. Smithiit dhe kontinuiteti historik
Argumenti i Hasanit afrohet me etnosimbolizmin e Anthony D. Smith (1991), sipas të cilit kombet moderne mbështeten mbi mite historike, kujtesë kolektive dhe vazhdimësi simbolike.
Në këtë lexim, shteti i Kosovës interpretohet si artikulim politik i një komuniteti historik shqiptar dhe jo si fillim i një identiteti të ri kolektiv.
6. Hegeli dhe problemi i njohjes politike
Një interpretim filozofik i debatit mbështetet në konceptin hegelian të njohjes reciproke (Phenomenology of Spirit, 1807). Identiteti politik realizohet përmes njohjes ndërsubjektive.
Nga kjo perspektivë:
- shteti i Kosovës institucionalizon njohjen politike të shqiptarëve të Kosovës;
- ideja e një kombi të ri paraqet përpjekje për redefinim të subjektivitetit politik pa bazë historike të mjaftueshme.
Hasani i cilëson veprat e Spahiut mbi “kombin kosovar” si pamflete politike që prodhojnë konfuzion identitar (Hasani, 2025:48). Ai argumenton se shteti i Kosovës ka çuar në rikonsolidimin e kombit shqiptar, jo në krijimin e një kombi të ri (Hasani, 2025:167).
Në këtë kontekst, autori pohon se lidhja historike e shqiptarëve të Shqipërisë dhe Kosovës përbën bazë legjitime për bashkim të mundshëm politik në të ardhmen (Hasani, 2025:379).
7. Patriotizmi kushtetues dhe perspektiva habermasiane
Në kontrast me Hasanin, Jürgen Habermas (1992) argumenton se identiteti politik mund të ndërtohet mbi vlera kushtetuese dhe jo mbi etnicitet.
Këtu qëndron pika më debatueshme e librit: identiteti qytetar kosovar trajtohet kryesisht si kategori administrative, ndërsa një lexim habermasian do ta konsideronte atë potencial për identitet post-etnik.
Në këtë interpretim, ideja e bashkimit strukturor shqiptar mund të shihet si përpjekje për rritje kapaciteti strategjik dhe adaptim ndaj rendit multipolar në transformim.
Autori përmend edhe shembujt historikë të Gjermanisë dhe Vietnamit, ku ndarja shtetërore nuk prodhoi kombe të reja.
8. Dimensioni polemik dhe metodologjik
Si tekst polemik, libri mbështetet më shumë në argumentim normativ dhe juridik sesa në analizë empirike sociologjike. Kjo i jep qartësi konceptuale, por kufizon:
- analizën e transformimeve identitare ndërbreznore,
- rolin e institucioneve arsimore dhe simbolike,
- matjen empirike të identitetit qytetar.
Megjithatë, polemika mbetet pjesë legjitime e traditës akademike kur ndërton argument teorik të koherent — gjë që vepra e Hasanit e arrin.
9. Kontributi në studimet mbi shtetet post-konfliktuale
Libri ka rëndësi për studimet mbi:
- shtetformimin në Ballkanin Perëndimor;
- marrëdhënien komb–shtet në rendin liberal ndërkombëtar;
- tensionin midis identitetit historik dhe projektit multietnik institucional.
Ai dokumenton një moment kritik të debatit intelektual kosovar mbi natyrën simbolike dhe politike të shtetit të ri.
10. Përfundim
S’ka dhe s’mund të ketë komb kosovar përfaqëson një ndërhyrje të rëndësishme teorike në debatin mbi identitetin politik të Kosovës. Duke iu afruar etnosimbolizmit të Smith dhe duke kundërshtuar konstruktivizmin modernist të Anderson dhe Gellner, Hasani riafirmon primatin e kontinuitetit historik kombëtar mbi projektet e identitetit të ri shtetëror.
Nga perspektiva filozofike, debati pasqyron tensionin hegelian midis identitetit historik dhe njohjes politike moderne, ndërsa nga këndvështrimi habermasian hap pyetjen mbi mundësinë e evolucionit të shtetësisë kosovare drejt patriotizmit kushtetues.
Si i tillë, libri nuk është vetëm polemikë intelektuale, por edhe dokument i një faze të rëndësishme reflektimi teorik mbi shtetin, kombin dhe sovranitetin në Evropën Juglindore të shekullit XXI.
Referenca
Anderson, B. (1983). Imagined Communities. London: Verso.
Gellner, E. (1983). Nations and Nationalism. Oxford: Blackwell.
Habermas, J. (1992). Citizenship and National Identity. Cambridge: MIT Press.
Hegel, G. W. F. (1807/1977). Phenomenology of Spirit. Oxford: Oxford University Press.
Smith, A. D. (1991). National Identity. Reno: University of Nevada Press.
Ramabaja, S. (2016). Federata Shqiptare – Kohezioni i shtetit-komb në BE. Ljubljanë: ALBANICA.
