Një figurë e lartë në industrinë e mbrojtjes ukrainase i tha New Scientist se dy vjet më parë u zhvillua një provë që përfshinte dronë plotësisht autonomë, të vendosur për të shkatërruar çdo gjë në një zonë të caktuar, me viktima të konfirmuara.
Nga Matthew Sparkes [New Scientist]
10 qershor 2026
Dronë plotësisht autonomë, pa mbikëqyrje njerëzore, kanë vrarë ushtarë në fushën e betejës për herë të parë. Kjo, sipas një figure të lartë në industrinë e mbrojtjes ukrainase, shënon një moment vendimtar në luftë.
Testi i vetëm përfshinte 10 dronë “Terminator”, të kontrolluar nga inteligjenca artificiale, në vijën e frontit të luftës në Ukrainë. Ushtarë rusë u vranë.
«E provuam», thotë prodhuesi i dronëve Alexander Kokhanovskyy, i cili furnizoi teknologjinë dhe foli për New Scientist në një konferencë për shtyp të organizuar nga ambasada ukrainase. «Është një provë. Ne nuk e zbatuam kurrë [më gjerësisht]».
Testi u zhvillua dy vjet më parë dhe përfshinte dronë kuadkopterë që ishin programuar të fluturonin drejt vijës së frontit, të përshkonin midis 3 dhe 5 kilometrave për rreth 10 minuta dhe më pas të aktivizonin “modalitetin Terminator”, në të cilin një model i inteligjencës artificiale kërkon dhe identifikon objektivat.
«Ne thjesht e lëshojmë dhe e dimë që gjithçka do të jetë e vdekur çdo gjë që gjendet në atë zonë të veçantë do të jetë e vdekur», thotë Kokhanovskyy. «Nuk ka asnjë lidhje me dronin, nuk mund ta shihni videon, asgjë… Çdo gjë që shikon do të shkatërrohet».
Duke mos pasur asnjë mënyrë për të treguar se çfarë kishin parë ose shënjestruar dronët automatikë, dronë të pilotuar nga njeriu u dërguan në zonë pas provës për të kontrolluar manualisht rezultatet. Viktimat përfshinin “disa ushtarë dhe një kamion”, thotë Kokhanovskyy. Edhe pse nuk ka regjistrim të drejtpërdrejtë të dronëve automatikë që sulmuan këto objektiva, u arrit në përfundimin se dronët i kishin vrarë ata.
Kokhanovskyy thotë se ai nuk ishte personalisht në provë, por ajo u krye nga një njësi ushtarake e paidentifikuar pranë qyteteve Bakhmut dhe Chasiv Yar, si pjesë e një kundërofensive ukrainase. Ministria e Mbrojtjes e Ukrainës nuk iu përgjigj pyetjeve në lidhje me provën ose statusin aktual ligjor të përdorimit të armëve plotësisht autonome.
Përdorimi i inteligjencës artificiale është i zakonshëm në ushtritë në mbarë botën, duke ndihmuar në përzgjedhjen e objektivave nga sasi të mëdha të dhënash dhe duke automatizuar funksione të caktuara të armëve, por njerëzit janë gjithmonë të përfshirë në proces në një fazë të caktuar. Deklarata e Kokhanovskyy përbën dëshminë më të drejtpërdrejtë deri më tani se një vdekje në betejë mund të jetë shkaktuar vetëm nga inteligjenca artificiale.
Qeveria ukrainase aktualisht ndalon përdorimin e inteligjencës artificiale në fazën përfundimtare të identifikimit të objektivave, sipas burimeve të kompanive të mbrojtjes që folën në konferencën për shtyp të ambasadës, megjithëse inteligjenca artificiale përdoret në shumë faza të tjera të procesit. Kokhanovskyy thotë se qeveria është në dijeni të aftësive në rritje të inteligjencës artificiale dhe është në bisedime me kompanitë e mbrojtjes mbi ndryshimin e mundshëm të rregullave.
Raportet në vitin 2023 sugjeronin se dronët sulmues ukrainas të pajisur me inteligjencë artificiale po gjenin dhe sulmonin objektiva pa ndihmën e njeriut, por kryesisht automjete si tanke, jo këmbësori. Në atë kohë nuk u konfirmuan viktima njerëzore.
Ndërkohë që nuk ekziston një ndalim zyrtar ndërkombëtar për armët autonome vdekjeprurëse, Sekretari i Përgjithshëm i Kombeve të Bashkuara, António Guterres, ka bërë thirrje për ndalimin e tyre, duke deklaruar se “nuk ka vend për sisteme vdekjeprurëse autonome të armëve në botën tonë”.
OKB-ja ka shprehur shqetësime se këto armë mund të shkelin ligjin ndërkombëtar humanitar dhe të drejtat e njeriut, duke hequr gjykimin njerëzor nga lufta. Ekziston gjithashtu rreziku që sistemet autonome të bëjnë gabime, duke sulmuar forca të së njëjtës anë ose civilë.
Shumica e ushtrive po zhvillojnë sisteme që automatizojnë të paktën një pjesë të procesit të sulmit ndaj objektivave. SHBA-të kanë softuer që analizon sasi të mëdha të dhënash dhe sugjeron objektiva në fushën e betejës, të cilët më pas mund të goditen nga dronët, por në teori kërkohet konfirmim njerëzor. Ka gjithashtu pretendime se SHBA-të po zhvillojnë dronë fluturues “Goalkeeper” dhe dronë detarë “Whiplash”, të aftë të identifikojnë dhe shkatërrojnë objektiva.
Një raport i OKB-së i vitit 2021 sugjeroi se një kuadkopter Kargu-2, i prodhuar nga një firmë turke, mund të jetë përdorur për të sulmuar në mënyrë autonome njerëz në Libi. Raporti nuk dha detaje të plota mbi burimin e pretendimeve dhe as nëse kishte viktima, por sugjeroi se forcat e Qeverisë së Pajtimit Kombëtar (GNA) kishin përdorur dronët kundër forcave të Haftarit.
Majori Danylo Polozhukhno, një figurë e lartë në Regjimentin e 21-të të Sistemeve Pa Pilot të Korpusit të 3-të të Ushtrisë së Ukrainës, i cili nuk ishte i përfshirë në test, i tha New Scientist se ushtarët e tij përdorin sisteme gjysmë-autonome, por gjithmonë me përfshirjen e njeriut.
Jo, inteligjenca artificiale nuk do të na vrasë të gjithëve, pavarësisht asaj që thotë ky libër i ri.
“Këto sisteme dhe platforma dronësh janë të afta të kapin dhe gjurmojnë automatikisht objektivat, si dhe të drejtohen në mënyrë autonome gjatë metrave të fundit të afrimit, gjë që ndihmon në thjeshtimin e punës së operatorëve. Megjithatë, ne nuk përdorim sisteme plotësisht autonome që zgjedhin dhe sulmojnë objektiva pa përfshirjen e ndonjë operatori”, thotë Polozhukhno. “Ukraina i përmbahet ligjit ndërkombëtar humanitar dhe e merr seriozisht përgjegjësinë e saj për mbrojtjen e të drejtave të të gjithë luftëtarëve.”
Mariarosaria Taddeo në Universitetin e Oksfordit thotë se vrasja me inteligjencë artificiale i heq dinjitetin ushtarit dhe përgjegjësinë sulmuesit, ndaj duhet të ndalohet. “Nuk është vetëm problematike, është e tmerrshme”, thotë ajo. “A duam të jemi një shoqëri që lejon vrasjen e njerëzve pa përfshirje njerëzore?”
Anthony King në Universitetin e Exeterit thotë se, ndonëse sulmet plotësisht autonome janë teknikisht të mundshme, ato mund të mos jenë aq vendimtare sa mendohet shpesh.
“Është e mundur që qeveritë ta lejojnë këtë nëse u jep avantazh ushtarak”, thotë ai. “Megjithatë, shumë pak nga miliona dronët e përdorur në luftën në Ukrainë kanë qenë plotësisht autonomë.”
“Nuk është vetëm çështje etike e mbajtjes së njerëzve të përfshirë,” shton King, “por edhe çështje e efektivitetit ushtarak.”
Kokhanovskyy thotë se projekti “Terminator” nuk ka përparuar që nga testi për shkak të rregullave në Ukrainë. Ai tani është drejtor ekzekutiv i prodhuesit të dronëve “Aero Center”, një firmë ukrainase që punon me dronë interceptues autonomë. Këta janë të projektuar për të shkatërruar dronët kamikazë rusë Shahed përpara se të arrijnë qytete me civilë ose infrastrukturë kritike.
Sistemi ALITA i kompanisë do të përbëhet nga 16 platforma lëshimi, të pajisura me 64 dronë. Ai pritet të jetë gati deri në tetor dhe do të jetë i aftë të vëzhgojë dronët që vijnë, të niset automatikisht dhe të udhëtojë drejt objektivit me 450 kilometra në orë.
Por rregullat aktuale në Ukrainë ndalojnë funksionimin plotësisht autonom dhe kërkojnë verifikim njerëzor në fazat përfundimtare të ndërhyrjes. Edhe kështu, e gjithë bateria prej 64 dronësh do të kërkojë vetëm dy operatorë njerëzorë, duke reduktuar ndjeshëm personelin.
“Çdo hap i këtij procesi mund të jetë manual ose automatik. Nuk na lejohet ta bëjmë fazën përfundimtare automatikisht”, thotë Kokhanovskyy, i cili beson se rregullat duhet të ndryshojnë. “Do të doja shumë.”
Dronët janë një pamje e zakonshme në fushat e betejës në Ukrainë, por zakonisht kontrollohen nga pilotë njerëzorë. [Përktheu: Dan GASHI]
