Shtetformimi i Kosovës ndërmjet dy paradigmave: Evolucioni institucional jugosllav apo revolucioni i rezistencës kombëtare?

Dr. Sadri Ramabaja

Abstrakt

Studimi analizon dy paradigmat kryesore që konkurrojnë në shpjegimin e procesit të shtetformimit të Kosovës. Paradigma e parë, e cilësuar në këtë punim si paradigma institucionale-autonomiste, e interpreton pavarësinë e Kosovës si rezultat të një evolucioni kushtetues dhe institucional të filluar brenda federatës jugosllave, me pikë referimi Konferencën e Bujanit (1943–1944), Kushtetutën jugosllave të vitit 1974 dhe konsolidimin e institucioneve autonome të Kosovës. Paradigma e dytë, e quajtur paradigma e rezistencës kombëtare, e sheh shtetin e Kosovës si produkt të një procesi revolucionar të udhëhequr nga lëvizja kombëtare shqiptare, që kulmoi me luftën e Ushtrisë Çlirimtare të Kosovës dhe ndërhyrjen e NATO-s.

Punimi argumenton se historiografia dhe debati publik pas vitit 1999 kanë privilegjuar paradigmën institucionale, duke lënë në plan të dytë traditën politike të organizimit ilegal shqiptar dhe korpusin teorik të mendimit politik të zhvilluar jashtë institucioneve të autonomisë. Duke u mbështetur në teoritë bashkëkohore të nacionalizmit dhe të shtetformimit, si dhe në një analizë krahasuese me rastet e Sllovenisë, Kroacisë, shteteve baltike dhe Maqedonisë së Veriut, studimi synon të propozojë një model më gjithëpërfshirës për interpretimin e lindjes së shtetit të Kosovës.

Fjalët çelës: shtetformimi, Kosova, nacionalizmi, identiteti politik, historiografia, autonomia, rezistenca kombëtare, UÇK, teoria e kombit.

1. Hyrje

Pak procese shtetformuese në Evropën e fund shekullit XX kanë prodhuar një debat historiografik dhe politik aq të ndërlikuar sa ai i Kosovës. Edhe pse pavarësia e Kosovës është njohur nga shumica e demokracive perëndimore dhe konsiderohet një realitet juridik e politik i pakthyeshëm, vazhdon të mos ekzistojë një konsensus akademik mbi natyrën e procesit që çoi në lindjen e këtij shteti.

Në pamje të parë, ky mund të duket një debat thjesht historik. Në të vërtetë, ai prek çështje shumë më të thella: mënyrën se si ndërtohen identitetet kolektive, mënyrën se si legjitimohet pushteti politik dhe mënyrën se si prodhohet kujtesa historike.

Në literaturën politike dhe historiografike të dy dekadave të fundit dallohen dy rrëfime themelore.

Rrëfimi i parë e paraqet shtetin e Kosovës si rezultat të një procesi të gjatë institucional që fillon me zgjerimin gradual të autonomisë së Kosovës brenda Jugosllavisë socialiste. Në këtë interpretim, krijimi i universitetit, administratës, akademisë, institucioneve kulturore dhe elitës politike shqiptare përbëjnë fazat vendimtare të një procesi evolutiv që kulmon me shpalljen e pavarësisë më 17 shkurt 2008.

Rrëfimi i dytë mbështetet mbi një logjikë krejt tjetër historike. Ai argumenton se shteti i Kosovës nuk është vazhdimësi e autonomisë jugosllave, por rezultat i dështimit përfundimtar të saj. Sipas kësaj qasjeje, shfuqizimi i autonomisë në vitin 1989 nuk ndërpreu një proces shtetformues tashmë të konsoliduar; përkundrazi, ai shënoi fundin e paradigmës autonomiste dhe fillimin e një etape të re historike, në të cilën bartëse e projektit politik u bë lëvizja kombëtare shqiptare.

Ky dallim nuk është thjesht terminologjik. Ai përfaqëson dy mënyra të ndryshme të konceptimit të historisë moderne të Kosovës.

Paradigma e parë i jep përparësi evolucionit institucional; paradigma e dytë revolucionit politik.

Paradigma e parë e sheh shtetin si produkt të zhvillimit të institucioneve; paradigma e dytë si rezultat të konfliktit politik dhe të luftës për vetëvendosje.

Paradigma e parë e vendos në qendër elitën politike të formuar gjatë periudhës së autonomisë; paradigma e dytë e konsideron bartëse të procesit lëvizjen ilegale shqiptare dhe strukturat që kulmuan me Ushtrinë Çlirimtare të Kosovës.

Pikërisht këtu lind problemi themelor i këtij studimi.

Në vend që të trajtojë njërën paradigmë si të vetmen të vlefshme, ky punim synon të analizojë mënyrën se si janë ndërtuar të dyja narrativat, cilat janë bazat teorike të secilës dhe në ç’masë ato arrijnë të shpjegojnë procesin real të shtetformimit.

Qasja e zgjedhur nuk është polemike. Ajo është analitike dhe krahasuese.

Objektivi nuk është të mohohet rëndësia e institucioneve të autonomisë, por të shqyrtohet nëse ato mjaftojnë për të shpjeguar lindjen e shtetit të Kosovës.

Po aq e rëndësishme është të analizohet nëse rezistenca politike, organizimi ilegal dhe lufta çlirimtare mund të trajtohen vetëm si katalizatorë të një procesi që tashmë kishte marrë formë, apo nëse ato përbëjnë vetë momentin konstituiv të shtetit.

Në këtë kuptim, studimi synon të ndërthurë historinë politike me teorinë e nacionalizmit, sociologjinë historike dhe studimet mbi shtetformimin. Duke vendosur rastin e Kosovës në dialog me literaturën ndërkombëtare dhe me përvojat krahasuese të shteteve të tjera të dala nga shpërbërja e federatave shumëkombëshe, synohet të ndërtohet një model interpretues që shkon përtej alternativës së thjeshtë ndërmjet evolucionit institucional dhe revolucionit politik.

Në këtë mënyrë, debati mbi shtetformimin e Kosovës trajtohet jo vetëm si çështje e historisë shqiptare, por edhe si kontribut në diskutimin më të gjerë teorik mbi marrëdhëniet ndërmjet kombit, shtetit dhe proceseve të transformimit politik në Evropën bashkëkohore.

2. Problemi kërkimor dhe hipotezat

Ky studim niset nga pyetja themelore:
A mund të shpjegohet lindja e shtetit të Kosovës vetëm si vazhdimësi e evolucionit institucional të autonomisë jugosllave, apo procesi i shtetformimit duhet kuptuar si rezultat i ndërthurjes së rezistencës kombëtare, luftës çlirimtare dhe transformimeve ndërkombëtare të rendit pas Luftës së Ftohtë?

Nga kjo pyetje burojnë katër hipoteza pune.

Hipoteza e parë është se historiografia dominuese pas vitit 1999 ka privilegjuar paradigmën institucionale-autonomiste në dëm të paradigmës së rezistencës kombëtare.

Hipoteza e dytë është se organizatat ilegale shqiptare dhe mendimi politik i zhvilluar jashtë institucioneve të autonomisë kanë luajtur një rol shumë më të madh në procesin e shtetformimit sesa pasqyrohet zakonisht në literaturën ekzistuese.

Hipoteza e tretë është se lufta e UÇK-së nuk përfaqëson një episod periferik të procesit të pavarësimit, por momentin konstituiv të transformimit të çështjes së Kosovës nga një problem i autonomisë në një problem të së drejtës për vetëvendosje dhe shtetësi.

Hipoteza e katërt është se rasti i Kosovës, nëse analizohet krahas rasteve të Sllovenisë, Kroacisë, shteteve baltike dhe Maqedonisë së Veriut, dëshmon se proceset e shtetformimit nuk mund të reduktohen as në evolucion institucional dhe as në mobilizim revolucionar; ato janë rezultat i ndërveprimit ndërmjet faktorëve të brendshëm dhe ndërkombëtarë, por pesha relative e këtyre faktorëve ndryshon sipas kontekstit historik.

II. Korniza teorike: kombi, identiteti politik dhe shtetformimi në teoritë bashkëkohore të nacionalizmit

2.1. Nga kombi si komunitet politik te kombi si konstrukt historik

Çështja e kombit ka qenë një nga temat më të debatuara në shkencat sociale gjatë shekullit XX dhe fillimit të shekullit XXI. Megjithëse shteti-komb konsiderohet forma dominante e organizimit politik të modernitetit, nuk ekziston një përkufizim i vetëm i pranuar universalisht mbi atë se çfarë është kombi, kur lind ai dhe cilët janë faktorët që e mbajnë të qëndrueshëm.

Debati teorik mbi kombin është zhvilluar kryesisht ndërmjet dy qasjeve të mëdha: qasjes moderniste, e cila e sheh kombin si produkt të proceseve moderne politike, ekonomike dhe kulturore, dhe qasjes etnosimboliste, e cila thekson vazhdimësinë historike të kujtesës, simboleve dhe identiteteve kolektive.

Për analizën e shtetformimit të Kosovës, ky debat është veçanërisht i rëndësishëm, sepse përplasja rreth identitetit kosovar dhe raportit të tij me identitetin shqiptar lidhet drejtpërdrejt me pyetjen themelore: a krijon shteti domosdoshmërisht një komb të ri, apo shteti mund të ndërtohet mbi një identitet kombëtar tashmë ekzistues?

Kjo pyetje nuk është specifike vetëm për Kosovën. Ajo është shfaqur në shumë procese shtetformuese moderne, veçanërisht në hapësirat ku një komunitet etnik ose kulturor është ndarë ndërmjet disa shteteve ose ku shtetet e reja janë krijuar nga shpërbërja e federatave shumëkombëshe.

2.2. Benedict Anderson: kombi si komunitet i imagjinuar

Një nga kontributet më të rëndësishme në teorinë moderne të nacionalizmit është vepra e Benedict Anderson, Komunitete të imagjinuara [Imagined Communities -1983].

Sipas Andersonit, kombi është një “komunitet i imagjinuar”, jo në kuptimin e një shpikjeje artificiale ose të pavërtetësisë, por në kuptimin se pjesëtarët e një kombi, edhe pse shumica nuk takohen kurrë me njëri-tjetrin, krijojnë një ndjenjë të përkatësisë së përbashkët përmes gjuhës, kujtesës, simboleve dhe institucioneve.

Ky koncept është i rëndësishëm për analizën e Kosovës sepse tregon se identitetet kombëtare nuk krijohen vetëm përmes institucioneve shtetërore. Ato formohen përmes proceseve të gjata sociale, kulturore dhe politike.

Nga perspektiva e Andersonit, krijimi i një shteti të ri nuk do të thotë automatikisht krijimi i një kombi të ri. Shteti mund të prodhojë forma të reja të identitetit qytetar, por për ta shndërruar këtë në një identitet kombëtar kërkohet një proces shumë më i gjatë i ndërtimit simbolik dhe emocional.

Ky argument është i rëndësishëm për debatin mbi Kosovën. Nëse pranohet qasja e Andersonit, atëherë pyetja nuk është vetëm nëse ekziston një shtet kosovar, por nëse ekziston një komunitet historik, kulturor dhe simbolik që e dallon veten si komb më vete.

Në këtë kuptim, duhet bërë dallimi ndërmjet:

• identitetit shtetëror;
• identitetit qytetar;
• identitetit kombëtar.

Një qytetar i Kosovës mund të ketë identitet shtetëror kosovar pa e zëvendësuar domosdoshmërisht identitetin kombëtar shqiptar. Kjo dukuri nuk është e pazakontë në Evropë.

2.3. Ernest Gellner: nacionalizmi dhe prodhimi modern i kombit

Një tjetër autor themelor i teorisë moderne të nacionalizmit është Ernest Gellner.

Në veprën Kombet dhe Nacionalizmi [Nations and Nationalism” -1983], Gellner argumenton se nacionalizmi është kryesisht produkt i modernitetit industrial. Sipas tij, shoqëritë moderne kanë nevojë për homogjenizim kulturor, arsim masiv dhe komunikim standard, procese që krijojnë bazën për formimin e kombeve moderne.

Për Gellnerin, shpesh nuk është kombi ai që krijon nacionalizmin, por nacionalizmi ai që krijon kombin politik modern.
Megjithatë, aplikimi mekanik i kësaj teorie në rastin e Kosovës do të ishte i pamjaftueshëm.

Kosova nuk përfaqëson një rast ku një shtet i ri ka krijuar nga zero një identitet të ri kolektiv. Përkundrazi, ajo është një hapësirë ku kanë ekzistuar struktura identitare shqiptare të formuara para krijimit të shtetit modern kosovar.
Këtë proces shqiptarët e kanë mbyllur përmes Rilindjes Kombëtare dhe në përpjekjen e Lidhjes së Prizrenit për të krijuar shtetin modern shqiptar.

Në këtë aspekt, teoria e Gellnerit ndihmon për të kuptuar rolin e institucioneve: shkollës, administratës, universiteteve dhe mediave në formësimin e identitetit politik. Por ajo nuk mjafton për të shpjeguar vazhdimësinë historike të identitetit shqiptar në Kosovë.

2.4. Anthony D. Smith: etnosimbolizmi dhe kujtesa historike

Kundër reduktimit modernist të kombit është zhvilluar qasja etnosimboliste, e përfaqësuar veçanërisht nga Anthony D. Smith.

Sipas Smithit, kombet moderne nuk krijohen në boshllëk historik. Ato mbështeten mbi “etninë” më të hershme, mbi kujtesa kolektive, mite, simbole dhe tradita që përshtaten me kushtet moderne.

Në këtë kuptim, Smithi ofron një instrument të fuqishëm analitik për rastin shqiptar.

Identiteti shqiptar në Kosovë nuk u krijua pas vitit 1974 dhe as pas vitit 2008. Ai lidhet me një histori më të gjatë të gjuhës, kulturës, kujtesës dhe organizimit politik.

Nga perspektiva smithiane, shteti i Kosovës mund të shihet si një formë e re politike mbi një identitet kolektiv ekzistues, jo domosdoshmërisht si themelues i një kombi të ri.

Kjo nuk do të thotë se identitetet politike nuk ndryshojnë. Ato ndryshojnë vazhdimisht. Por ndryshimi i identitetit shtetëror nuk është i barabartë me krijimin automatik të një identiteti kombëtar të ri.

2.5. Miroslav Hroch: fazat e mobilizimit kombëtar

Një kontribut tjetër i rëndësishëm vjen nga historiani çek Miroslav Hroch.
Në studimet e tij mbi lëvizjet kombëtare evropiane, Hroch identifikon tri faza të zhvillimit të nacionalizmit:

• Faza A: zbulimi dhe studimi i kulturës, historisë dhe gjuhës nga intelektualët;
• Faza B: mobilizimi kombëtar dhe përhapja e ideve tek shtresat më të gjera shoqërore;
• Faza C: transformimi i lëvizjes kombëtare në një projekt politik masiv.

[Për më shumë rreth këtyre fazave shih: librin: Dr. Sadri Ramabaja: Federata Shqiptare: Shteti-komb në BE, 2016]

Ky model është veçanërisht i dobishëm për të analizuar historinë politike shqiptare.

Nga Rilindja Kombëtare Shqiptare, te organizatat politike të shekullit XX, deri te LPK-ja dhe UÇK-ja, mund të identifikohen elemente të një procesi të gjatë mobilizimi kombëtar.

Në këtë kuptim, shtetformimi i Kosovës nuk paraqitet si një akt i izoluar i vitit 2008, por si faza e fundit e një procesi më të gjatë të politizimit të identitetit kolektiv shqiptar.

2.6. Përmbledhje teorike

Nga analiza e këtyre autorëve dalin disa përfundime të rëndësishme për rastin e Kosovës.

Së pari, krijimi i një shteti nuk është i barabartë me krijimin e një kombi.

Së dyti, institucionet shtetërore kanë rol të madh në formësimin e identiteteve politike, por ato veprojnë mbi terrene historike dhe kulturore ekzistuese.

Së treti, proceset kombëtare duhet të analizohen si ndërveprim ndërmjet kujtesës historike, mobilizimit politik dhe ndërtimit institucional.

Kjo kornizë teorike krijon bazën për analizën e dy paradigmave të shtetformimit të Kosovës: asaj autonomiste dhe asaj të rezistencës kombëtare.

Në kapitullin vijues do të analizohet pikërisht mënyra se si këto dy paradigma janë formuar historikisht, cilat janë burimet e tyre politike dhe cilat janë kufizimet shpjeguese të secilës.

III. Nga Konferenca e Bujanit te Kushtetuta e vitit 1974:

Lindja e paradigmës autonomiste dhe formimi i elitës institucionale shqiptare në Kosovë

3.1. Konferenca e Bujanit dhe dilema e interpretimit historik

Në çdo analizë serioze mbi shtetformimin e Kosovës, Konferenca e Bujanit (31 dhjetor 1943 – 2 janar 1944) zë një vend të veçantë, jo vetëm për shkak të përmbajtjes së rezolutës së miratuar aty, por edhe për shkak të mënyrës se si ajo është interpretuar në narrativat konkurruese politike dhe historiografike.

Për një pjesë të historiografisë shqiptare, Bujani përfaqëson një moment të rëndësishëm të artikulimit politik të së drejtës së shqiptarëve të Kosovës për vetëvendosje. Rezoluta e Konferencës, e cila theksonte se populli shqiptar i Kosovës do të vendoste vetë për fatin e tij pas përfundimit të luftës, është interpretuar si një shprehje e aspiratës politike për barazi dhe riorganizim territorial në frymën e parimit të vetëvendosjes.

Ndërkaq, në narrativën autonomiste të zhvilluar më vonë, Bujani shpesh vendoset si pikënisje e një procesi që do të çonte gradualisht drejt afirmimit të Kosovës si subjekt politik brenda federatës jugosllave.

Megjithatë, problemi themelor qëndron në faktin se Bujani nuk prodhoi një akt juridik të zbatueshëm shtetformues. Vendimet e mëvonshme të strukturave jugosllave komuniste pas vitit 1945 e përcaktuan një status tjetër për Kosovën: jo si republikë më vete dhe as si subjekt i barabartë federal, por si njësi autonome brenda Republikës së Serbisë.

Këtu shfaqet një dallim themelor ndërmjet dy mënyrave të leximit:

• leximit politik, sipas të cilit Bujani shpreh një aspiratë historike për vetëvendosje;
• leximit institucional, sipas të cilit zhvillimi real kushtetues pas vitit 1945 përcaktoi një rrugë tjetër, atë të autonomisë.

Ky dallim do të shoqërojë gjithë historinë politike të Kosovës gjatë gjysmës së dytë të shekullit XX.

3.2. Kushtetuta e vitit 1974 dhe kulmi i autonomizmit institucional

Kushtetuta jugosllave e vitit 1974 përbën pikën më të lartë të autonomisë së Kosovës brenda sistemit federativ jugosllav.

Me këtë kushtetutë, Kosova fitoi kompetenca të gjera në fushën legjislative, ekzekutive, arsimore, kulturore dhe ekonomike. Ajo krijoi institucione që në praktikë e afronin Kosovën me statusin e një njësie federale.

U krijuan: Kuvendi i Kosovës; Qeveria e Kosovës; Gjykata Kushtetuese; Universiteti i Prishtinës; institucione kulturore dhe shkencore [Universiteti, Akademia…]

Kjo periudhë ishte vendimtare për formimin e një elite të re politike, administrative dhe intelektuale shqiptare.

Nga perspektiva e teorisë së shtetformimit, kjo periudhë përfaqëson një fazë të rëndësishme të kapacitetit institucional. Shtetet nuk lindin vetëm nga shpalljet politike; ato kërkojnë administratë, institucione, elitë drejtuese dhe kulturë politike.

Në këtë aspekt, nuk mund të mohohet se autonomia e viteve 1974–1989 krijoi një bazë të rëndësishme institucionale për zhvillimin e mëvonshëm politik të Kosovës.

Megjithatë, pyetja që mbetet është:

A ishte kjo autonomi një fazë drejt shtetësisë, apo ishte destinacioni përfundimtar i projektuar brenda Jugosllavisë?

Përgjigjja ndaj kësaj pyetjeje ndan dy paradigmat kryesore.

3.3. Formimi i inteligjencës autonomiste

Një pasojë e drejtpërdrejtë e zhvillimeve institucionale të viteve 1970 ishte krijimi i një shtrese të re intelektuale dhe politike shqiptare.

Universiteti i Prishtinës, institucionet kulturore dhe administrata autonome krijuan një gjeneratë të re profesionistësh, studiuesish dhe funksionarësh që e shihnin zhvillimin e Kosovës përmes zgjerimit të institucioneve ekzistuese. Ishte kjo e ashtuquajtura elitë kulturore e politike e autonomistëve të vetkënaqur.

Kjo elitë megjithatë nuk ishte homogjene. Brenda saj kishte qëndrime të ndryshme:

• një pjesë kërkonte avancimin e autonomisë brenda Jugosllavisë;
• një pjesë kërkonte status republike;
• një pjesë tjetër zhvillonte ide jashtë kornizës jugosllave.

Megjithatë, ajo që i bashkonte shumë prej përfaqësuesve të kësaj shtrese ishte bindja se institucionet ekzistuese përbënin arenën kryesore të transformimit politik.

Kjo krijoi atë që në këtë studim quhet paradigma autonomiste: ideja se emancipimi politik shqiptar në Kosovë do të realizohej përmes zgjerimit gradual të hapësirës institucionale.

Në aspektin teorik, kjo paradigmë përputhet me një qasje evolucioniste të shtetformimit, ku institucionet shihen si pararendëse të sovranitetit.

3.4 Kufijtë e paradigmës autonomiste

Megjithëse autonomia e vitit 1974 ishte një arritje historike, ajo kishte kufizime strukturore.

Së pari, Kosova vazhdonte të ishte juridikisht pjesë e Serbisë.
Së dyti, kompetencat e saj varen nga ekuilibri politik brenda federatës jugosllave.
Së treti, ekzistenca e saj varej nga vullneti i strukturave federale dhe republikane.

Kjo u dëshmua në mënyrë dramatike në fund të viteve 1980, kur ngritja e nacionalizmit serb dhe ardhja e Slobodan Millosheviqit në pushtet çuan në heqjen e autonomisë së Kosovës.

Ngjarjet e vitit 1989 treguan një dobësi themelore të modelit autonomist: ai nuk kishte mekanizma të mjaftueshëm për të garantuar vetëqëndrueshmërinë politike të Kosovës jashtë vullnetit të qendrës serbe.
Në këtë pikë fillon transformimi i madh i skenës politike shqiptare.

Dështimi i autonomisë nuk solli vetëm krizë institucionale; ai krijoi kushtet për kalimin nga paradigma institucionale te paradigma e rezistencës.
Megjithatë, kjo trashëgimi nuk mund të barazohet automatikisht me shtetformimin.
Autonomia krijoi kapacitete institucionale, por nuk krijoi sovranitet.
Ajo prodhoi një elitë politike, por nuk zgjidhi çështjen themelore të statusit.
Ajo krijoi një hapësirë politike shqiptare, por brenda një rendi që vazhdonte ta nënshtronte Kosovën ndaj Serbisë.

Pikërisht ky kufi i paradigmës autonomiste shpjegon lindjen e një paradigme tjetër: asaj të rezistencës kombëtare, e cila do të zhvillohet nga organizatat ilegale shqiptare, do të marrë formë politike gjatë viteve 1981–1998 dhe do të kulmojë me luftën e UÇK-së.

Në kapitullin vijues do të analizohet kjo paradigmë: nga demonstratat e vitit 1981 te LPK-ja dhe konsolidimi i projektit politik të UÇK-së.

IV. Nga Revolucioni i vitit 1981 te UÇK-ja:

Lindja e paradigmës së rezistencës kombëtare shqiptare në Kosovë

4.1. Viti 1981 si pikë kthese në historinë politike të Kosovës

Në historinë moderne politike të Kosovës, viti 1981 përbën një moment të kthesës strategjike. Demonstratat e marsit dhe prillit të atij viti nuk mund të kuptohen vetëm si shpërthim social, ekonomik ose si reagim ndaj kushteve të jetesës së studentëve. Ato përfaqësojnë një moment kur kontradiktat e brendshme të sistemit jugosllav u shfaqën hapur në formën e një kërkese politike masive.

Në planin sipërfaqësor, protesta filloi rreth kushteve në mensën e studentëve të Universitetit të Prishtinës. Por shumë shpejt ajo mori karakter politik, duke u shndërruar në një lëvizje masive me kërkesa që lidhen me pozitën kushtetuese të Kosovës dhe me statusin politik të shqiptarëve brenda federatës jugosllave.

Kërkesa “Kosova Republikë” ishte veçanërisht domethënëse, sepse ajo nuk kërkonte thjesht përmirësim të autonomisë ekzistuese, por rihartim të pozitës së Kosovës në strukturën federale.

Në këtë kuptim, viti 1981 shënon daljen në sipërfaqe të një kontradikte themelore:

Kosova kishte fituar një shkallë të konsiderueshme autonomie institucionale, por një pjesë e rëndësishme e shoqërisë shqiptare e konsideronte këtë status të pamjaftueshëm përballë realitetit demografik, kulturor dhe politik.

Ky dallim ndërmjet autonomisë institucionale dhe vetëvendosjes politike do të bëhej boshti i gjithë zhvillimeve të mëvonshme.

4.2. Viti 1981 në dritën e teorisë së mobilizimit kombëtar të Miroslav Hroch-it

Për ta kuptuar rëndësinë e vitit 1981, mund të përdoret modeli teorik i Miroslav Hroch-it mbi fazat e zhvillimit të lëvizjeve kombëtare.

Sipas Hroch-it, lëvizjet kombëtare kalojnë zakonisht në tri faza:

Faza e parë karakterizohet nga zbulimi dhe kultivimi i identitetit kulturor nga intelektualët.

Faza e dytë shënohet nga organizimi politik dhe përhapja e ideve kombëtare në shoqëri.

Faza e tretë paraqet momentin kur lëvizja kombëtare bëhet një forcë masive politike.

Në këtë këndvështrim, viti 1981 mund të interpretohet si kalimi nga një fazë e mobilizimit elitar në një fazë të mobilizimit masiv.

Shqiptarët e Kosovës nuk po artikulonin më vetëm kërkesa kulturore ose administrative. Ata po shprehnin një pretendim politik mbi statusin e tyre kolektiv.

Kjo e bënte vitin 1981 të ndryshëm nga protestat e mëparshme.

Ai nuk ishte vetëm kundërshtim ndaj një politike të caktuar; ishte sfidë ndaj vetë arkitekturës kushtetuese jugosllave.

4.3 Demonstratat e vitit 1981 si moment i subjektivizimit politik të Kosovës

Pikëpamja e shprehura të elitës politike e kulturore të identifikuar me pushtetin utonomist, ishin dhe mbesin të kufizuara në paradigmën autonomiste, sipas së cilës demonstratat e vitit 1981 “nuk kishte asnjë shkas që të organizoheshin demonstratat. Demonstratat organizohen qoftë afër, qoftë gjatë ndryshimeve kushtetuese apo partiake…” [Surroi në sqarimin plotësues: https://www.koha.net/arberi/surroi-per-keqinterpretimin-e-deklarates-lidhur-me-demonstratat-e-1981-s?utm_source=projectagora&utm_medium=contentdiscovery], duket se e redukton natyrën e protestës politike në një reagim ndaj një ngjarjeje të menjëhershme institucionale.

Në rendin e mendimit politik, por edhe në planin më të gjerë historik e metafizik, protesta është vetvetiu një formë e zhvillimit politik sui generis, një akt përmes të cilit një subjekt kolektiv artikulon aspiratat e veta, edhe atëherë kur institucionet ekzistuese nuk ofrojnë hapësirë për realizimin e tyre.

Demonstratat e Pranverës së vitit 1981 në Kosovë përbënin shumë më tepër se një reagim ndaj rrethanave të ditës. Ato prodhuan dhe promovuan parullën bosht “Kosova Republikë”, e cila gradualisht u shndërrua në një ide politike mobilizuese dhe, më pas, në platformën kryesore të lëvizjes kombëtare shqiptare në Kosovë. Për afro dy dekada, deri në daljen në skenë të UÇK-së, kjo ide përbënte horizontin politik të rezistencës shqiptare kundër statusit kolonial dhe vartësisë nga Beogradi.

Pikërisht këtu qëndron rëndësia historike e vitit 1981. Demonstratat nuk ishin pasojë e një procesi kushtetues në zhvillim, por përpjekje për ta tejkaluar kufirin e autonomisë dhe për të artikuluar kërkesën për subjektivitet të plotë politik. Për këtë arsye ato u perceptuan si kërcënim strategjik nga establishmenti serb dhe u shtypën me dhunë. Në vend që të prodhonin krizën, ato zbuluan krizën e vërtetë të federatës jugosllave: pamundësinë e saj për të akomoduar aspiratën shqiptare për barazi politike.
Këtë fakt elita autonomiste nuk e vëren dot as pas 40 viteve!

Në librin tim Liria pa heronj, Pranverën e vitit 1981 e kam cilësuar si një revolucion të vonuar antikolonial. Ky vlerësim mbështetet në faktin se demonstratat shënuan kalimin nga kërkesat sociale e kulturore drejt formulimit të një projekti të qartë politik kombëtar. Nga ky këndvështrim, viti 1981 nuk e riktheu në histori Dobrica Qosiqin [siç pohon njëri prej përfaqësuesve më tipik të elitës autonomiste]; përkundrazi, ai nxori në pah frikën e elitave serbe nga emancipimi politik i shqiptarëve, duke i shtyrë ato të mobilizonin konceptet e vjetra centraliste që më vonë do të kurorëzoheshin nga politika e Slobodan Milosheviqit.

Prandaj, lidhja shkak-pasojë ndërmjet demonstratave dhe rikthimit të ideve të Qosiqit është, thënë më së buti, problematike. Idetë e Qosiqit ekzistonin shumë më herët; demonstratat vetëm sa e bënë të dukshme pamundësinë e tyre për të penguar procesin e vetëdijesimit politik shqiptar. Në këtë kuptim, Pranvera e vitit 1981 ishte fillimi i një cikli historik që kaloi përmes rezistencës paqësore, përmes aparthejdit të imponuar nga Beogradi dhe përfundoi me daljen në skenë të Ushtria Çlirimtare e Kosovës, si instrument i realizimit të aspiratës për liri dhe shtetësi.

Kjo është arsyeja pse, edhe pas më shumë se katër dekadash, debati për vitin 1981 mbetet në thelb një debat për legjitimitetin e projektit politik që çoi drejt çlirimit të Kosovës. Kushdo që e sheh atë pranverë vetëm si një gabim politik, rrezikon të mos kuptojë se pikërisht aty u formësua ideja që do të mbijetonte më gjatë se Jugosllavia vetë.

Në këtë kuptim, dallimi mes dy paradigmave në fjalë nuk është vetëm në interpretimin e vitit 1981. Dallimi është më i thellë: ka të bëjë me mënyrën se si kuptohet vetë procesi i formimit politik të Kosovës moderne.

Argumenti i përfaqësuesve të elitës autonomiste se, në vitin 1981 nuk po zhvillohej ndonjë proces kushtetues, nuk e zbeh rëndësinë e demonstratave. Përkundrazi. Demonstratat nuk lindën si reagim ndaj një procedure juridike. Ato lindën nga mospërputhja ndërmjet nivelit të emancipimit politik të shqiptarëve të Kosovës dhe kufijve që sistemi jugosllav i kishte vendosur këtij emancipimi.

Historia nuk ecën vetëm kur hapen procese kushtetuese. Shpesh janë pikërisht lëvizjet politike ato që krijojnë kushtet për procese të reja kushtetuese.

Demonstruesit e vitit 1981 nuk po kërkonin rikthimin e diçkaje që ekzistonte. Ai lumë i të rinjëve dhe më pas një pjesë e mirë e popullit, në rrugët dhe sheshet jo vetëm të Prishitnës [1981] po kërkonin atë që mungonte: statusin e Republikës dhe barazinë politike brenda federatës. Kjo ishte vazhdimësi e kërkesës së vitit 1968, por tashmë e transferuar nga sallat e mbledhjeve në hapësirën publike dhe në vetëdijen kolektive të shqiptarëve të Kosovës.

Pikërisht për këtë arsye demonstratat e vitit 1981 përbëjnë një pikë kthese historike. Ato e shndërruan kërkesën për Republikë nga një debat i kufizuar institucional në program politik të një kombi.

Është e vërtetë se pas demonstratave filloi një valë represioni. Është e vërtetë se Serbia e shfrytëzoi atë klimë për të përshpejtuar projektin e saj centralizues. Por nga kjo nuk mund të nxirret përfundimi se demonstratat ishin gabim historik.

Po të ndiqnim këtë logjikë, atëherë çdo rezistencë kundër një regjimi represiv do të duhej gjykuar sipas represionit që pason, jo sipas drejtësisë së kërkesës që ngrihet.

Në të vërtetë, zhvillimet e viteve 1989, 1990 dhe 1991 nuk mund të kuptohen pa vitin 1981. Minatorët e Trepçës, Deklarata Kushtetuese e 2 Korrikut, Kushtetuta e Kaçanikut dhe referendumi për pavarësi nuk dolën nga hiçi. Ato ishin vazhdimësi logjike e procesit politik që kishte marrë formë publike në pranverën e vitit 1981.

Prandaj, problemi nuk qëndron tek fakti se demonstratat ndodhën në një kohë kur nuk kishte proces kushtetues. Problemi qëndron në supozimin se historia duhet të presë lejen e proceseve kushtetuese për t’u vënë në lëvizje.
Historia e Kosovës dëshmon të kundërtën.

Shpeshherë kanë qenë pikërisht lëvizjet politike, demonstratat dhe rezistenca qytetare ato që kanë detyruar institucionet të ndryshojnë. Në këtë kuptim, demonstratat e vitit 1981 nuk ishin devijim nga rruga e shtetformimit të Kosovës. Ato ishin momenti kur projekti i Republikës kaloi nga niveli i aspiratës së elitave në vetëdije politike të shoqërisë shqiptare në Kosovë.

Pikërisht për këtë arsye, viti 1981 mbetet një nga themelet historike mbi të cilat u ndërtua rruga drejt pavarësisë së Kosovës.

4.4. Reagimi i shtetit jugosllav dhe kufijtë e autonomisë

Reagimi i autoriteteve jugosllave ndaj demonstratave të vitit 1981 ishte jashtëzakonisht i ashpër. Përdorimi i forcës, arrestimet masive dhe dënimet politike treguan se kërkesa për avancim të statusit të Kosovës perceptohej nga elitat federale dhe sidomos nga ato serbe si kërcënim ekzistencial për rendin jugosllav.

Ky reagim zbuloi një kufizim të rëndësishëm të autonomisë së vitit 1974.

Nëse autonomia do të kishte qenë një formë e qëndrueshme e zgjidhjes së çështjes politike të Kosovës, atëherë kërkesat për ndryshim statusi do të duhej të ishin trajtuar përmes mekanizmave institucionalë.

Por përgjigjja ishte represioni.

Kjo prodhoi një bindje të re tek një pjesë e elitave politike shqiptare: se transformimi i statusit të Kosovës nuk mund të realizohej vetëm përmes institucioneve ekzistuese.

Këtu fillon konsolidimi i paradigmës së rezistencës.

4.5. Organizatat ilegale dhe vazhdimësia e projektit politik

Një element që shpesh mungon në narrativat institucionale është roli i organizimeve politike shqiptare jashtë sistemit zyrtar.

Që pas Luftës së Dytë Botërore, një pjesë e aktivizmit politik shqiptar në Kosovë zhvillohej jashtë institucioneve jugosllave. Organizata si Lëvizja Nacional Demokratike Shqiptare (NDSH), grupet ilegale të viteve gjashtëdhjetë e shtatëdhjetë dhe më vonë Lëvizja Popullore e Kosovës (LPK) përfaqësonin një traditë tjetër politike, në ballë të të cilave ishte kriptoelita që do t’i vinte themelet e LPK-së më 17 janar 1982.

Kjo traditë nuk e shihte çështjen shqiptare vetëm si problem të autonomisë administrative, por si çështje të pazgjidhur kombëtare dhe politike.

Në këtë kuptim, këto organizata mund të analizohen përmes konceptit të “kundër-elitave” të

përdorur në sociologjinë politike: grupe që veprojnë jashtë strukturave zyrtare dhe synojnë ndryshimin e rendit ekzistues.

Ndryshe nga elita institucionale, e cila vepronte brenda kornizës jugosllave, kriptoelita politike shqiptare e shihte atë kornizë si pengesën themelore për zgjidhjen e çështjes së Kosovës.

4.6. LPK-ja dhe kalimi nga rezistenca politike te projekti çlirimtar

Formimi dhe veprimtaria e LPK-së shënojnë një fazë të re në historinë e rezistencës shqiptare.

Në aspektin teorik, kjo përfaqëson kalimin nga nacionalizmi si ide politike te nacionalizmi si projekt organizativ.

LPK-ja nuk ishte vetëm një strukturë propagandistike. Ajo zhvilloi një koncept politik që e lidhte çështjen e Kosovës me të drejtën e vetëvendosjes dhe me nevojën për organizim të rezistencës aktive.

Në këtë periudhë, veçanërisht pas heqjes së autonomisë së Kosovës më 1989, u bë gjithnjë e më e qartë se mekanizmat institucionalë jugosllavë nuk ofronin më hapësirë reale për zgjidhje politike.

Në vend të evolucionit gradual, u krijua logjika e konfliktit politik.

4.7. UÇK-ja si moment konstituiv i shtetformimit

Dalja publike e Ushtria Çlirimtare e Kosovës (UÇK) në fund të viteve 1990 përbën momentin kur paradigma e rezistencës kombëtare kalon nga organizimi politik në sfidën e drejtpërdrejtë ndaj strukturave shtetërore serbe.

Nga perspektiva e teorisë së shtetformimit, luftërat çlirimtare shpesh kanë rol konstituiv sepse krijojnë:

• subjekt politik;
• legjitimitet të ri;
• marrëdhënie ndërkombëtare;
• strukturë të re të pushtetit.

Në rastin e Kosovës, lufta e UÇK-së e transformoi çështjen e Kosovës nga një çështje e brendshme e Jugosllavisë në një çështje ndërkombëtare të sigurisë dhe të të drejtave të njeriut.

Ndërhyrja e NATO-s në vitin 1999 nuk mund të kuptohet jashtë këtij transformimi.

Pa konfliktin e armatosur, pa internacionalizimin e çështjes dhe pa krizën humanitare, Kosova vështirë se do të kishte kaluar nga statusi i një province autonome në një subjekt të administruar ndërkombëtarisht dhe më pas në shtet të pavarur.

Në pjesën vijuese do të trajtohet një çështje qendrore e debatit: identiteti shtetëror kosovar dhe pretendimi për krijimin e një “kombi të ri kosovar”, duke e analizuar përmes teorive të Andersonit, Smithit, Brubakerit dhe përvojave krahasuese evropiane.

V. A prodhon shteti një komb?

Identiteti shtetëror kosovar ndërmjet qytetarisë politike dhe identitetit kombëtar shqiptar

5.1. Problemi teorik: marrëdhënia ndërmjet shtetit dhe kombit

Një nga pyetjet më të rëndësishme në studimet mbi nacionalizmin është marrëdhënia ndërmjet shtetit dhe kombit: a është shteti produkt i një kombi ekzistues, apo është shteti ai që krijon kombin?

Historia moderne ofron shembuj për të dyja drejtimet.

Në disa raste, një komunitet kombëtar ka krijuar shtetin e vet politik. Në raste të tjera, shtetet janë përpjekur të krijojnë një identitet të ri politik përmes institucioneve, arsimit, administratës dhe simboleve shtetërore.

Kjo çështje është veçanërisht e rëndësishme për rastin e Kosovës, sepse debati mbi identitetin kosovar nuk është vetëm çështje terminologjie. Ai lidhet me një pyetje më të thellë:

A duhet të kuptohet Kosova si një shtet qytetar që përfshin komunitete të ndryshme, apo si një projekt politik që synon krijimin gradual të një identiteti të ri kombëtar të veçantë?

Përgjigjja ndaj kësaj pyetjeje kërkon dallimin ndërmjet tri kategorive që shpesh ngatërrohen:

• shtetësia;
• kombësia;
• identiteti politik.

5.2. Shtetësia nuk është e njëjtë me kombin

Në teorinë politike moderne, shtetësia (citizenship) nënkupton marrëdhënien juridike ndërmjet individit dhe shtetit.

Një qytetar i një shteti gëzon të drejta dhe detyrime politike pavarësisht prejardhjes etnike, gjuhës ose identitetit kulturor.

Ndërkaq, kombësia (nationality) lidhet me një komunitet historik, kulturor dhe simbolik që ndërtohet përmes kujtesës së përbashkët, gjuhës, traditave dhe vetëdijes kolektive.

Ky dallim është thelbësor për analizën e Kosovës.

Ekzistenca e një shteti të Kosovës ka krijuar një shtetësi kosovare. Ky është një realitet juridik dhe politik. Por nga kjo nuk rrjedh automatikisht krijimi i një kombi të ri kosovar në kuptimin klasik të teorive të nacionalizmit.

Sipas logjikës së Benedict Andersonit, një komb kërkon një komunitet të imagjinuar të ndërtuar mbi një histori, kujtesë dhe simbolikë të përbashkët.

Shteti mund të krijojë institucione të përbashkëta, por ndërtimi i një identiteti kombëtar është proces shumë më i gjatë dhe kompleks.

5.3. Identiteti politik kosovar si realitet shtetëror

Kjo nuk do të thotë se identiteti kosovar është i parëndësishëm ose artificial.

Çdo shtet modern krijon një identitet politik të lidhur me institucionet, kushtetutën dhe përvojën e përbashkët qytetare.

Në këtë kuptim, ekziston një identitet kosovar si:

• identitet shtetëror;
• identitet juridik;
• identitet qytetar.

Ai lidhet me përvojën e përbashkët të jetesës në një shtet të ri, me institucionet e tij, me simbolet shtetërore dhe me sfidat e përbashkëta politike.

Problemi lind atëherë kur identiteti shtetëror interpretohet jo si identitet qytetar, por si projekt për zëvendësimin e një identiteti kombëtar ekzistues.

Këtu fillon debati politik.

Sepse nëse shteti kërkon të ndërtojë një identitet kombëtar të ri mbi bazën e shtetësisë, atëherë ai hyn në fushën e asaj që Rogers Brubaker e quan “politika e kategorizimit identitar”.

Shteti nuk është vetëm administratë; ai është edhe prodhues kategorish, kujtesash dhe narrativash.

5.4. Rogers Brubaker dhe analiza e identiteteve politike

Rogers Brubaker ka kritikuar qasjet që e trajtojnë kombin si një entitet të pandryshueshëm.

Sipas tij, kombet nuk duhet të analizohen si “gjëra” që ekzistojnë natyrshëm, por si forma organizimi politik dhe mënyra kategorizimi.

Kjo qasje është shumë e rëndësishme për Kosovën.

Ajo na ndihmon të shmangim dy reduktime:

Së pari, reduktimin sipas të cilit ekziston vetëm një identitet legjitim dhe çdo identitet tjetër është i rremë.

Së dyti, reduktimin sipas të cilit shteti automatikisht prodhon një komb të ri.

Në realitet, identitetet politike janë procese.

Një shtet i ri mund të krijojë një identitet qytetar të fortë pa pasur nevojë të prodhojë një narrativë kombëtare që mohon identitetet historike.

Kjo është veçanërisht e rëndësishme për shtetet shumëkombëshe ose për shtetet ku një grup kombëtar përbën shumicën absolute, ndërsa ekzistojnë edhe komunitete të tjera.

5.5. Rasti shqiptar: kombi përtej kufijve shtetërorë

Një nga karakteristikat themelore të çështjes shqiptare është fakti se formimi i kombit shqiptar historikisht ka ndodhur përpara krijimit të shtetit shqiptar dhe është zhvilluar në hapësira që më vonë mbetën jashtë kufijve të Shqipërisë politike.

Ky është një fenomen i njohur në studimet e nacionalizmit.

Shumë kombe evropiane kanë përjetuar ndarjen ndërmjet hapësirës kombëtare dhe kufirit shtetëror.

Shembuj të tillë janë:

• gjermanët para bashkimit të Gjermanisë;
• polakët gjatë periudhës së ndarjeve territoriale;
• koreanët pas ndarjes së gadishullit;
• armenët pas shpërndarjes historike të territoreve të tyre.

Prandaj, ekzistenca e një shteti të ri nuk nënkupton domosdoshmërisht zhdukjen e identiteteve kombëtare ekzistuese.

Në rastin shqiptar, shteti i Kosovës u krijua në një hapësirë ku shumica dërrmuese e popullsisë shqiptare kishte një identitet kombëtar të konsoliduar para krijimit të shtetit.

Ky fakt duhet të merret seriozisht nga çdo analizë shkencore.

5.6. Krahasimi me shtetet e tjera evropiane

Përvoja evropiane tregon se shtetet nuk kanë ndjekur një model unik të raportit ndërmjet shtetësisë dhe kombësisë.

Në Zvicër, identiteti shtetëror është ndërtuar mbi një model qytetar shumëkombësh.

Në Belgjikë, identitetet kombëtare rajonale vazhdojnë të jenë të fuqishme pavarësisht ekzistencës së shtetit belg.

Në Mbretërinë e Bashkuar, identiteti britanik bashkëjeton me identitetet angleze, skoceze, uellsiane dhe irlandeze.

Këto raste tregojnë se ekzistenca e një identiteti shtetëror nuk kërkon domosdoshmërisht zëvendësimin e identiteteve kombëtare.

Pikërisht ky dallim është i rëndësishëm për Kosovën.

Një identitet qytetar kosovar mund të jetë themeli i një shteti demokratik, pa qenë domosdoshmërisht një projekt për krijimin e një kombi të ri.

5.7. Debati mbi “kombin kosovar”

Pretendimi për ekzistencën ose krijimin e një kombi të ri kosovar duhet analizuar përmes kritereve klasike të teorisë së kombit.

Sipas teoricienëve si Anthony D. Smith, një komb kërkon elemente të tilla si:

• kujtesë historike e përbashkët;
• mite dhe simbole kolektive;
• kulturë publike të përbashkët;
• ndjenjë solidariteti;
• vetëdije të dallueshme kolektive.

Pyetja akademike nuk është nëse mund të ndërtohet një identitet i ri politik. Historia tregon se identitetet ndryshojnë.

Pyetja është nëse ky proces përfaqëson një zhvillim organik historik apo një projekt politik të udhëhequr nga elitat.

Kjo pyetje është thelbësore sepse, sipas teorive të Andersonit dhe Brubakerit, identitetet kolektive formohen përmes ndërveprimit ndërmjet shoqërisë dhe institucioneve, jo vetëm përmes vendimeve politike.

Analiza teorike tregon se shteti dhe kombi janë kategori të ndërlidhura, por jo identike.

Kosova ka krijuar një shtetësi kosovare dhe një identitet politik të lidhur me institucionet e saj.

Megjithatë, kjo nuk është e barabartë automatikisht me krijimin e një kombi të ri në kuptimin klasik të teorisë së nacionalizmit.

Në rastin e Kosovës, debati mbi identitetin duhet të zhvillohet mbi bazën e dallimit ndërmjet identitetit qytetar dhe identitetit kombëtar.

Një shtet demokratik mund të ndërtohet mbi një identitet qytetar gjithëpërfshirës, duke respektuar identitetet historike të komuniteteve që e përbëjnë atë.

Pikërisht këtu qëndron sfida kryesore teorike dhe politike e Kosovës: të ndërtojë një shtet funksional dhe demokratik pa e kthyer shtetësinë në instrument të një projekti artificial të riformatimit identitar.

Në kapitullin vijues do të analizohet krahasimi me proceset e shtetformimit në Slloveni, Kroaci, shtetet baltike dhe Maqedoninë e Veriut, për të parë nëse Kosova paraqet një rast unik apo pjesë të një modeli më të gjerë evropian të shpërbërjes së federatave dhe krijimit të shteteve të reja.

VI. Nga Jugosllavia te shtetet e reja:

Analizë krahasuese e shtetformimit në Slloveni, Kroaci, shtetet baltike dhe Maqedoninë e Veriut

6.1. Rëndësia e qasjes krahasuese në studimin e shtetformimit

Studimi i shtetformimit nuk mund të kufizohet vetëm në historinë e brendshme të një territori. Shtetet e reja zakonisht lindin nga ndërveprimi i faktorëve të brendshëm dhe ndërkombëtarë: identiteteve kolektive, krizave institucionale, elitave politike, konflikteve të brendshme dhe ndryshimeve në rendin ndërkombëtar.

Rasti i Kosovës duhet parë në këtë kuadër.

Shpërbërja e Jugosllavisë nuk prodhoi vetëm një konflikt territorial, por një krizë të tërë të modelit federativ socialist dhe të marrëdhënies ndërmjet kombit dhe shtetit.

Në fund të shekullit XX, nga hapësira jugosllave lindën disa shtete të reja, secili me rrugë të ndryshme:

• Sllovenia përmes shkëputjes së shpejtë dhe relativisht të kufizuar ushtarake;
• Kroacia përmes luftës dhe konsolidimit të sovranitetit;
• Maqedonia e Veriut përmes një procesi më gradual dhe negociues;
• Kosova përmes një lufte çlirimtare, administrimit ndërkombëtar dhe procesit të njohjes së pavarësisë.

Krahasimi tregon se nuk ekziston një model unik i shtetformimit.

6.2. Sllovenia: shteti i bazuar në vazhdimësinë institucionale dhe vetëvendosjen republikane

Sllovenia përfaqëson një nga rastet më të dallueshme të shpërbërjes së Jugosllavisë.

Si republikë federale, ajo kishte një status kushtetues të ndryshëm nga Kosova. Ajo ishte subjekt federativ me të drejtë më të drejtpërdrejtë të pjesëmarrjes në strukturat federale.

Kjo dallon në mënyrë thelbësore nga pozita e Kosovës, e cila, pavarësisht zgjerimit të autonomisë në vitin 1974, nuk ishte republikë federale.

Në rastin slloven, procesi i shtetformimit u mbështet mbi disa faktorë:

• ekzistencën e institucioneve republikane;
• elitën politike të konsoliduar;
• identitetin kombëtar slloven;
• krizën e federatës jugosllave;
• ndryshimin e rendit ndërkombëtar pas Luftës së Ftohtë.

Sipas teorive të shtetformimit, Sllovenia kishte një avantazh strukturor: ajo nuk duhej të transformonte një status autonom në sovranitet, por një status republikan në pavarësi.

Ky dallim është themelor për krahasimin me Kosovën.

6.3. Kroacia: kombi, shteti dhe lufta për sovranitet

Rasti i Kroacisë paraqet një model tjetër.

Kroacia ishte gjithashtu republikë federale jugosllave, por procesi i saj i pavarësimit u shoqërua me konflikt të armatosur, për shkak të kundërshtimit të forcave serbe lokale dhe të rolit të Armatës Popullore Jugosllave.

Këtu shfaqet një element i rëndësishëm për analizën e Kosovës:

Në shumë raste evropiane, shtetformimi nuk ka qenë thjesht proces juridik, por proces konfliktual.

Kroacia e ndërtoi legjitimitetin e saj politik mbi disa shtylla:

• vazhdimësinë historike të identitetit kroat;
• institucionet republikane;
• mobilizimin politik;
• luftën për kontroll territorial;
• njohjen ndërkombëtare.

Ky model tregon se ekzistenca e institucioneve është e rëndësishme, por shpesh nuk është e mjaftueshme pa një moment politik konstituiv.

Për Kosovën, ky krahasim është domethënës sepse tregon se edhe në Evropën moderne shtetet e reja shpesh lindin përmes krizave të sovranitetit, jo vetëm përmes evolucionit gradual.

6.4. Shtetet baltike: vazhdimësia historike dhe rikthimi i shtetësisë

Rasti i Estonisë, Letonisë dhe Lituanisë paraqet një model tjetër të rëndësishëm.

Këto shtete u mbështetën në konceptin e vazhdimësisë historike të shtetësisë së tyre para aneksimit sovjetik në vitin 1940.

Argumenti kryesor nuk ishte krijimi i shteteve të reja, por rikthimi i shteteve ekzistuese.

Ky model është i ndryshëm nga ai jugosllav.

Megjithatë, ai është i rëndësishëm për një arsye teorike: tregon se shtetformimi shpesh lidhet me mënyrën se si një komunitet politik e ndërton narrativën e legjitimitetit.

Shtetet baltike ndërtuan një narrativë të bazuar mbi:

• vazhdimësinë historike;
• pushtimin e jashtëm;
• ruajtjen e identitetit kombëtar;
• të drejtën për rivendosjen e sovranitetit.

Në rastin e Kosovës, ekziston një debat analog rreth mënyrës se si duhet kuptuar vazhdimësia historike: si vazhdimësi institucionale e autonomisë apo si vazhdimësi e rezistencës politike dhe kërkesës për vetëvendosje.

6.5. Maqedonia e Veriut: shteti i ri dhe sfida e identitetit

Maqedonia e Veriut është veçanërisht interesante për krahasim me Kosovën, sepse është një tjetër rast i dalë nga shpërbërja e Jugosllavisë dhe një shtet ku identiteti politik dhe identiteti kombëtar kanë qenë dhe mbetet tutje objekt debatesh të vazhdueshme.

Maqedonia shpalli pavarësinë në vitin 1991 pa një luftë të madhe, duke u bazuar në statusin e saj si republikë federale.

Megjithatë, procesi i konsolidimit shtetëror u përball me sfida të mëdha:

• kontestin me Greqinë mbi emrin;
• tensionet ndërmjet maqedonasve dhe shqiptarëve;
• luft gjashtmujore e vitit 2001;
• Marrëveshjen e Ohrit.

Ky rast tregon se krijimi i një shteti nuk e zgjidh automatikisht çështjen e identiteteve kolektive.

Një shtet mund të ekzistojë juridikisht, por vazhdimisht të negociojë identitetin e tij politik.
Duket se ky negocim nuk është përmbyllur ende.

Kjo është veçanërisht e rëndësishme për debatin kosovar: shteti mund të krijojë institucione të reja, por marrëdhënia ndërmjet identitetit shtetëror dhe identiteteve kombëtare mbetet një proces historik.

6.6. Kosova në krahasim me modelet e tjera

Kur krahasohet me këto raste, Kosova paraqet disa karakteristika specifike.

Së pari, ndryshe nga Sllovenia, Kroacia dhe Maqedonia e Veriut, ajo nuk ishte republikë federale.

Së dyti, ndryshe nga shtetet baltike, ajo nuk u rikthye në një shtet që kishte ekzistuar më parë si subjekt sovran.

Së treti, ndryshe nga shumë raste të tjera, procesi i saj i shtetformimit u ndërkombëtarizua në mënyrë të jashtëzakonshme.

Megjithatë, Kosova ndan me këto raste disa elemente themelore:

• ekzistencën e një identiteti kolektiv të politizuar;
• krizën e rendit ekzistues;
• përplasjen ndërmjet sovranitetit ekzistues dhe kërkesës për vetëvendosje;
• rolin vendimtar të faktorëve ndërkombëtarë.

Prandaj, Kosova nuk duhet parë as si një përjashtim absolut, as si një kopje e ndonjë rasti tjetër.

Ajo është një variant specifik i një fenomeni më të gjerë evropian: dekolonizimit si proces dhe transformimit të njësive politike të diskutueshme në shtete të reja.

Analiza krahasuese tregon se shtetformimi është gjithmonë një proces kompleks ku ndërthuren:

• historia e identiteteve kolektive;
• institucionet politike;
• elitat drejtuese;
• konfliktet;
• faktorët ndërkombëtarë.

Rasti i Kosovës dëshmon se as modeli autonomist, as modeli i rezistencës nuk mund të analizohen të shkëputura nga konteksti evropian.

Institucionet e krijuara gjatë autonomisë së vitit 1974 përbëjnë një trashëgimi të rëndësishme, por momenti i transformimit nga autonomi në shtet sovran lidhet me një proces tjetër politik: krizën e Jugosllavisë, rezistencën shqiptare, luftën e UÇK-së dhe ndërhyrjen ndërkombëtare.

Në këtë kuptim, shtetformimi i Kosovës duhet kuptuar si rezultat i ndërveprimit ndërmjet evolucionit institucional dhe konfliktit politik.

Në kapitullin vijues do të analizohet një dimension që shpesh anashkalohet: politikat e kujtesës dhe prodhimi i narrativave historike mbi Kosovën, pra mënyra se si elitat politike dhe institucionet ndërtojnë interpretime konkurruese të së kaluarës për të legjitimuar modele të ndryshme të identitetit dhe shtetësisë.

VII. Politika e kujtesës dhe beteja për narrativën historike:

Kush e përcakton themelin simbolik të shtetit të Kosovës?

7.1. Kujtesa historike si fushë e konfliktit politik

Në shoqëritë që kanë kaluar përmes konflikteve të mëdha politike, luftërave çlirimtare ose proceseve të ndryshimit të kufijve, kujtesa historike nuk është vetëm një proces i ruajtjes të së kaluarës. Ajo bëhet një fushë ku zhvillohet një betejë për kuptimin e së tashmes dhe orientimin e së ardhmes.

Sipas teoricienëve të kujtesës kolektive, veçanërisht Maurice Halbwachs dhe më vonë studiuesve të politikave të kujtesës, shoqëritë nuk e kujtojnë të kaluarën në mënyrë neutrale. Ato e organizojnë kujtesën përmes institucioneve, simboleve, monumenteve, teksteve shkollore dhe narrativave publike.

Në këtë kuptim, historia nuk është vetëm ajo që ka ndodhur; ajo është edhe mënyra se si një shoqëri zgjedh ta tregojë atë që ka ndodhur.

Ky aspekt është veçanërisht i rëndësishëm për Kosovën, sepse shteti i ri është krijuar mbi një histori të kontestuar politikisht.

Pyetja themelore nuk është vetëm:

Si u krijua shteti i Kosovës?

Por edhe:

Cila pjesë e historisë së Kosovës konsiderohet themeli legjitim i këtij shteti?

Pikërisht në këtë pikë shfaqet përplasja ndërmjet dy narrativave kryesore.

7.2. Dy narrativat themelore të kujtesës politike në Kosovë

Narrativa e parë e vendos theksin mbi evolucionin institucional.

Sipas kësaj qasjeje, rrënjët e shtetësisë së Kosovës duhet të kërkohen në:

• zhvillimin e autonomisë pas Luftës së Dytë Botërore;
• Kushtetutën e vitit 1974;
• ndërtimin e institucioneve arsimore, kulturore dhe administrative;
• zhvillimin e elitës politike shqiptare brenda sistemit jugosllav.

Në këtë narrativë, Kosova paraqitet si një subjekt që gradualisht ka kaluar nga autonomia drejt shtetësisë.

Kjo qasje ka një element të rëndësishëm të të vërtetës historike: institucionet e krijuara gjatë periudhës autonome kanë qenë pjesë e kapitalit institucional mbi të cilin u ndërtuan edhe strukturat e mëvonshme shtetërore. Por suspendimi i plotë e kësaj autonomie në vitin 1989 dhe aplikimi për më se një dekadë të plotë i apart’heijdit serb mbi Kosovën, e bën këtë tezë tërësisht jo seroze.

Megjithatë, kufizimi i saj qëndron në faktin se shpesh ajo e trajton periudhën e rezistencës politike dhe luftën e UÇK-së si një fazë dytësore ose si ndërprerje të një procesi që kishte filluar më herët.

Narrativa e dytë e vendos theksin mbi rezistencën kombëtare.

Sipas saj, momentet themelore të shtetformimit lidhen me:

• traditën e rezistencës politike shqiptare;
• organizimet ilegale pas Luftës së Dytë Botërore;
• demonstratat e vitit 1981;
• rezistencën paqësore të viteve 1990;
• organizimin e UÇK-së;
• luftën e viteve 1998–1999.

Në këtë perspektivë, shteti i Kosovës nuk është thjesht rezultat i zhvillimit institucional, por rezultat i një procesi politik konfliktual ku një pjesë e shoqërisë shqiptare kërkoi ndryshimin e statusit politik përmes vetëvendosjes.

7.3. Kujtesa selektive dhe koncepti i “harresës politike”

Një nga konceptet më të rëndësishme në studimet e kujtesës është ideja se shoqëritë jo vetëm kujtojnë, por edhe harrojnë.

Harresa politike nuk nënkupton domosdoshmërisht mohimin e një ngjarjeje. Ajo mund të shfaqet përmes minimizimit, margjinalizimit ose zhvendosjes së saj jashtë narrativës qendrore.

Në rastin e Kosovës, një çështje e rëndësishme akademike është mënyra se si është trajtuar kontributi i strukturave politike jashtë institucioneve autonome.

Organizatat ilegale shqiptare, nga NDSH-ja deri te LPK-ja, shpesh janë trajtuar kryesisht si fenomene të sigurisë ose si elemente periferike të historisë politike.

Por nga perspektiva e historisë së ideve politike, ato përbëjnë një traditë alternative të mendimit mbi çështjen shqiptare.

Ato nuk vepronin vetëm si kundërshtarë të një sistemi politik; ato zhvillonin një koncept tjetër mbi:

• kombin;
• vetëvendosjen;
• sovranitetin;
• marrëdhënien ndërmjet Kosovës dhe Shqipërisë.

Prandaj, përjashtimi i kësaj tradite nga narrativa qendrore krijon një boshllëk analitik në kuptimin e shtetformimit.

7.4. Mendimi politik shqiptar si dimension i neglizhuar

Një nga problemet e literaturës mbi Kosovën është se shpesh fokusi është vendosur mbi ngjarjet politike dhe institucionet, ndërsa më pak vëmendje i është kushtuar historisë së ideve politike.

Megjithatë, proceset e mëdha historike nuk prodhohen vetëm nga institucionet; ato prodhohen edhe nga idetë.

Në këtë kuptim, mendimi politik i Ukshin Hoti përfaqëson një pikë referimi të rëndësishme.

Në veprën e tij, Hoti e trajton çështjen shqiptare jo vetëm si problem kombëtar, por si problem të filozofisë politike: raportin ndërmjet popujve, shteteve, demokracisë dhe të drejtës për vetëvendosje.

Qasja e tij është e rëndësishme sepse refuzon reduktimin e çështjes shqiptare vetëm në aspektin etnik. Ai e vendos atë në kuadrin e marrëdhënieve ndërkombëtare dhe të rendit politik.

Në të njëjtën linjë, studimet bashkëkohore mbi shtetformimin shqiptar në Kosovë kanë tentuar të analizojnë marrëdhënien ndërmjet historisë politike dhe projektit të ardhshëm shtetëror.

Këtu përfshihet edhe debati mbi konceptin e një Federate Shqiptare, i promovuar nga autori i kësaj eseje, si një përpjekje teorike për të menduar raportin ndërmjet shtetit shqiptar, Kosovës dhe integrimit evropian.

7.5. Lufta e UÇK-së dhe beteja për kujtesën

Në çdo shtet të dalë nga lufta çlirimtare, kujtesa e luftës bëhet pjesë e themelit simbolik të shtetit.

Kjo është e dukshme në shumë raste evropiane:

• shtetet baltike me kujtesën e pushtimit sovjetik;
• Kroacia me kujtesën e luftës së viteve 1990;
• Sllovenia me kujtesën e shkëputjes nga Jugosllavia.

Në Kosovë, lufta e UÇK-së është një element qendror i kësaj kujtese.

Megjithatë, mënyra se si ajo është trajtuar në narrativat publike ka qenë shpesh objekt debati.

Nga njëra anë, ekziston interpretimi që e sheh UÇK-në si aktorin kryesor që e transformoi çështjen e Kosovës nga një kërkesë për autonomi në një çështje ndërkombëtare të vetëvendosjes.

Nga ana tjetër, ekzistojnë qasje që përpiqen ta relativizojnë rolin e saj duke e vendosur theksin kryesisht mbi proceset diplomatike dhe institucionale.

Një analizë shkencore duhet të shmangë absolutizimat.

Lufta nuk e shpjegon e vetme shtetformimin, as diplomacia nuk e shpjegon e vetme atë.

Por është e pamundur të kuptohet lindja e shtetit të Kosovës pa analizuar rolin e luftës si moment transformues.

7.6. Kujtesa, identiteti dhe legjitimiteti i shtetit

Sipas Anthony D. Smith-it, shtetet nuk mbahen vetëm nga institucionet juridike. Ato kanë nevojë edhe për një bazë simbolike.

Kjo bazë ndërtohet përmes:

• kujtesës historike;
• figurave themeluese;
• momenteve të sakrificës kolektive;
• narrativave mbi origjinën politike.

Prandaj, debati mbi kujtesën e Kosovës është në thelb debat mbi legjitimitetin.

Cila ngjarje konsiderohet themeluese?

Cili brez shihet si bartës i procesit historik?

Cilat sakrifica përfshihen në kujtesën zyrtare dhe cilat mbeten në periferi?

Këto nuk janë pyetje thjesht historike. Ato përcaktojnë mënyrën se si një shoqëri e kupton veten.

Analiza e politikave të kujtesës tregon se beteja mbi narrativën e shtetformimit të Kosovës nuk është thjesht debat mbi të kaluarën. Ajo është debat mbi identitetin politik të së tashmes.

Paradigma autonomiste e vendos themelin e shtetit te zhvillimi institucional.

Paradigma e rezistencës kombëtare e vendos atë te mobilizimi politik, lufta dhe sakrifica.

Një analizë gjithëpërfshirëse duhet t’i marrë seriozisht të dy dimensionet.

Institucionet e autonomisë krijuan kapacitete të rëndësishme.

Rezistenca politike dhe lufta krijuan momentin transformues.

Por një histori e plotë e shtetformimit të Kosovës nuk mund të ndërtohet duke përjashtuar njërën prej këtyre përvojave.

Në kapitullin vijues do të trajtohet një dimension tjetër themelor: roli i faktorëve ndërkombëtarë dhe rendit global në krijimin e shtetit të Kosovës, duke analizuar ndërhyrjen e NATO-s, administrimin ndërkombëtar dhe procesin e njohjes së pavarësisë.

VIII. Kosova dhe rendi ndërkombëtar:

Nga ndërhyrja e NATO-s te shteti i mbikëqyrur – dimensioni gjeopolitik i shtetformimit

8.1. Shtetformimi në epokën e pas Luftës së Ftohtë

Shtetformimi modern zakonisht është analizuar si një proces i brendshëm politik: një komunitet njerëzor krijon institucione, shpall sovranitetin dhe ndërton një rend juridik mbi një territor të caktuar.

Megjithatë, fundi i shekullit XX ndryshoi ndjeshëm këtë kuptim klasik të shtetformimit.

Pas Luftës së Ftohtë, krijimi i shteteve të reja gjithnjë e më shumë u bë pjesë e një ndërveprimi kompleks ndërmjet faktorëve të brendshëm dhe ndërkombëtarë.

Rastet e Bosnjë-Hercegovinës, Timorit Lindor, ky I Kosovës dhe disa shteteve të tjera treguan se sovraniteti nuk ishte më vetëm rezultat i kontrollit territorial dhe i njohjes juridike, por lidhej edhe me:

• legjitimitetin ndërkombëtar;
• standardet e të drejtave të njeriut;
• kapacitetin institucional;
• mbështetjen e fuqive të mëdha.

Në këtë kuptim, Kosova përfaqëson një rast paradigmatik të shtetformimit në epokën e ndërhyrjeve ndërkombëtare.

Ajo nuk u krijua vetëm përmes një procesi të brendshëm, por përmes ndërveprimit ndërmjet një lëvizjeje politike shqiptare, një konflikti të armatosur dhe një vendimi strategjik të komunitetit euroatlantik.

8.2. Ndërhyrja e NATO-s dhe transformimi i natyrës së konfliktit

Lufta e Kosovës e viteve 1998–1999 përfaqëson momentin kur çështja e Kosovës kaloi nga një konflikt i brendshëm i Jugosllavisë në një çështje ndërkombëtare të sigurisë.

Ndërhyrja e NATO-s kundër objektivave ushtarake dhe policore të Republikës Federale të Jugosllavisë u justifikua kryesisht mbi bazën e parandalimit të katastrofës humanitare dhe mbrojtjes së civilëve.

Pavarësisht debateve juridike dhe politike rreth ndërhyrjes, pasoja kryesore e saj ishte transformimi i realitetit politik.

Pas qershorit 1999:

• administrata serbe u largua nga Kosova;
• vendi kaloi nën administrim ndërkombëtar;
• u krijuan institucione të reja vendore;
• çështja e statusit final u bë pjesë e diplomacisë ndërkombëtare.

Në aspektin e shtetformimit, kjo ishte pika ku Kosova kaloi nga një projekt politik i rezistencës në një proces institucional ndërkombëtarisht të menaxhuar.

8.3. Rezoluta 1244 dhe paradoksi i sovranitetit

Rezoluta 1244 e Këshillit të Sigurimit të Kombeve të Bashkuara krijoi një situatë juridike komplekse.

Nga njëra anë, ajo konfirmonte integritetin territorial të Republikës Federale të Jugosllavisë në formulimin e saj juridik.

Nga ana tjetër, ajo vendosi Kosovën jashtë kontrollit efektiv të administratës serbe dhe krijoi një regjim ndërkombëtar të administrimit.

Kjo krijoi një paradoks:

Kosova ishte formalisht pjesë e një shteti tjetër, por praktikisht zhvillonte institucionet e veta nën mbikëqyrje ndërkombëtare.

Ky paradoks lidhet me një debat më të gjerë në teorinë e marrëdhënieve ndërkombëtare mbi natyrën e sovranitetit.

Në modelin klasik westfalian, sovraniteti nënkupton kontrollin e plotë të shtetit mbi territorin e tij.

Por në fundin e shekullit XX u shfaqën forma të reja të sovranitetit të kushtëzuar:

• shtete nën administrim ndërkombëtar;
• protektorate të përkohshme;
• shtete me institucione të mbështetura nga aktorë të jashtëm.

Kosova u bë një nga shembujt më të rëndësishëm të këtij transformimi.

8.4. Administrimi ndërkombëtar dhe ndërtimi institucional

Administrata e Kombeve të Bashkuara në Kosovë (UNMIK) kishte një rol të dyfishtë.

Nga njëra anë, ajo duhej të garantonte sigurinë, rendin dhe administrimin e përkohshëm.

Nga ana tjetër, duhej të krijonte kushtet për vetëqeverisje demokratike.

Në këtë periudhë u ndërtuan:

• institucionet e përkohshme të vetëqeverisjes;
• sistemi zgjedhor;
• administrata publike;
• strukturat gjyqësore;
• mekanizmat e përfaqësimit politik.

Kjo periudhë ishte një fazë tranzicioni ndërmjet mungesës së sovranitetit klasik dhe krijimit të institucioneve shtetërore.

Megjithatë, administrimi ndërkombëtar krijoi edhe një tension të rëndësishëm.

Institucionet vendore kishin përgjegjësi të kufizuara, ndërsa vendimet kryesore vazhdonin të merreshin nga autoritetet ndërkombëtare.

Kjo krijoi një kulturë politike ku procesi i shtetformimit zhvillohej në kushtet e një sovraniteti të ndarë.

8.5. Plani i Ahtisaarit dhe modeli i shtetit të mbikëqyrur

Procesi i statusit final të Kosovës u materializua përmes propozimit të Martti Ahtisaarit.

Plani i Ahtisaarit propozoi një model të pavarësisë së mbikëqyrur, i cili synonte të kombinonte:

• pavarësinë politike;
• mbrojtjen e komuniteteve joshumicë;
• decentralizimin;
• praninë ndërkombëtare.

Ky model pasqyronte një kompromis ndërmjet dy realiteteve:

Nga njëra anë, kërkesës së shumicës shqiptare për pavarësi.

Nga ana tjetër, shqetësimeve ndërkombëtare për stabilitetin rajonal dhe të drejtat e pakicave.

Në këtë kuptim, shteti i Kosovës u krijua jo vetëm si projekt kombëtar, por edhe si projekt ndërkombëtar i menaxhimit të sigurisë.

8.6. 17 shkurti 2008 dhe krijimi i sovranitetit të ri

Shpallja e pavarësisë së Kosovës më 17 shkurt 2008 ishte akti formal që shënoi kalimin nga administrimi ndërkombëtar drejt shtetësisë.

Deklarata e pavarësisë e paraqiti Kosovën si shtet demokratik, laik dhe shumëetnik, duke u mbështetur në parimet e planit të Ahtisaarit.

Në aspektin teorik, ky moment paraqet një shembull interesant të asaj që disa studiues e quajnë “sovranitet i negociuar”.

Kosova nuk fitoi sovranitetin përmes një procesi klasik të dekolonizimit ose përmes një revolucioni të plotë të suksesshëm, por përmes një kombinimi faktorësh:

• rezistencës politike;
• luftës;
• ndërhyrjes ndërkombëtare;
• negociatave diplomatike;
• njohjes nga shtete të fuqishme.

Ky karakter kompleks është një nga arsyet pse rasti i Kosovës vazhdon të jetë objekt studimi në marrëdhëniet ndërkombëtare.

8.7. Kosova në dritën e teorive të marrëdhënieve ndërkombëtare

Rasti i Kosovës mund të interpretohet nga disa qasje teorike.

Nga perspektiva realiste, krijimi i shtetit lidhet me ndryshimin e ekuilibrave të fuqisë dhe interesat strategjike të aktorëve ndërkombëtarë.

Nga perspektiva liberale-institucionale, rëndësi kanë institucionet ndërkombëtare, normat dhe legjitimiteti i bazuar në të drejtat e njeriut.

Nga perspektiva konstruktiviste, theksi vendoset mbi identitetet, narrativat dhe mënyrën se si aktorët ndërkombëtarë e interpretojnë legjitimitetin e një kërkese politike.

Asnjëra prej këtyre qasjeve nuk e shpjegon e vetme rastin e Kosovës.

Shtetformimi i Kosovës është rezultat i ndërveprimit ndërmjet fuqisë, normave dhe identiteteve.

Ky fakt e bën dimensionin ndërkombëtar është i domosdoshëm për të kuptuar shtetformimin e Kosovës. Institucionet autonome krijuan një trashëgimi administrative. Rezistenca politike dhe lufta krijuan momentin transformues. Por ndërhyrja ndërkombëtare dhe ndryshimi i rendit pas Luftës së Ftohtë krijuan hapësirën në të cilën ky transformim u bë i mundur.

Prandaj, shteti i Kosovës duhet kuptuar si rezultat i një procesi tre-dimensional:

1. kapaciteti institucional i krijuar ndër vite;
2. mobilizimi politik dhe lufta për vetëvendosje;
3. ndërhyrja dhe legjitimimi ndërkombëtar.

Asnjë prej këtyre dimensioneve nuk mjafton i vetëm.

Në kapitullin vijues do të trajtohet një çështje përmbyllëse teorike: raporti ndërmjet identitetit shqiptar, shtetit të Kosovës dhe vizioneve të ardhshme politike në hapësirën shqiptare, duke analizuar edhe konceptin e integrimit rajonal dhe modelet e reja të bashkëpunimit politik në Evropën e Bashkuar.

IX. Përtej shtetit-komb klasik: Federata Shqiptare

Kosova, identiteti shqiptar dhe modelet e integrimit politik në Evropën e shekullit XXI

9.1. Rikthimi i gjeopolitikës dhe shtetit-komb

Shteti-komb ka qenë forma dominante e organizimit politik të modernitetit. Që nga Traktati i Vestfalisë (1648), sovraniteti territorial, kontrolli mbi kufijtë dhe autoriteti i shtetit mbi popullsinë kanë përbërë shtyllat themelore të rendit ndërkombëtar.

Pas përfundimit të Luftës së Ftohtë, shumë autorë argumentuan se globalizimi ekonomik, zgjerimi i organizatave ndërkombëtare dhe proceset e integrimit rajonal po e dobësonin rolin tradicional të shtetit. U krijua bindja se sovraniteti klasik po zëvendësohej gradualisht nga forma të reja të qeverisjes shumëpalëshe dhe të ndërvarësisë globale.

Megjithatë, zhvillimet e dy dekadave të fundit kanë korrigjuar ndjeshëm këtë optimizëm. Kriza financiare globale, pandemia COVID-19, lufta në Ukrainë, rivaliteti strategjik ndërmjet Shteteve të Bashkuara dhe Kinës, si dhe rikthimi i politikës së fuqisë kanë dëshmuar se shteti mbetet aktori vendimtar i rendit ndërkombëtar. Globalizimi nuk e ka zëvendësuar shtetin; ai vetëm ka ndryshuar mjedisin në të cilin shteti ushtron sovranitetin e tij.

Në vend të “fundit të gjeopolitikës”, bota po përjeton rikthimin e saj. Siguria, kontrolli i kufijve, zinxhirët strategjikë të furnizimit, energjia, teknologjia dhe kapacitetet ushtarake janë rikthyer në qendër të konkurrencës ndërkombëtare. Për rrjedhojë, edhe shteti-komb ka rifituar një rol më aktiv si garant i sigurisë, zhvillimit ekonomik dhe identitetit politik.

Ky ndryshim është veçanërisht domethënës për shtetet e reja evropiane, përfshirë Kosovën. Ato nuk u krijuan në epokën klasike të shtetformimit të shekullit XIX, por në një periudhë tranzicioni ndërmjet globalizimit dhe rikthimit të konkurrencës gjeopolitike. Për këtë arsye, sfida e tyre nuk është vetëm konsolidimi i institucioneve demokratike, por edhe ndërtimi i kapaciteteve shtetërore që u mundësojnë të mbrojnë sovranitetin, të sigurojnë zhvillimin ekonomik dhe të veprojnë si aktorë të besueshëm në sistemin euroatlantik.

Prandaj, pyetja për Kosovën nuk është vetëm se si u krijua shteti, por edhe se çfarë lloj shteti duhet të ndërtohet në kushtet e rikthimit të gjeopolitikës. Në një rend ndërkombëtar ku fuqia, siguria dhe aleancat strategjike kanë rifituar peshë vendimtare, qëndrueshmëria e shtetit matet jo vetëm me njohjen juridike, por edhe me aftësinë për të prodhuar institucione funksionale, ekonomi konkurruese dhe kapacitete efektive të sigurisë.

9.2. Identiteti shqiptar dhe problemi i ndarjes ndërmjet kombit dhe shtetit

Një nga karakteristikat themelore të çështjes shqiptare është mospërputhja historike ndërmjet hapësirës së identitetit kombëtar dhe kufijve politikë të shteteve.

Formimi i shtetit shqiptar në vitin 1912 nuk përfshiu të gjitha territoret ku jetonin shqiptarë. Madje nga katër vilajetet që kishte në kuadër të Perandorisë Osmane [Shkupi, Manastiri dhe Janina], tre prej kryeqyteteve të tri vilajeteve, metën jashtë kufijve shtetëror. Vetëm Shkodra si qendër e Vlajetit mbeti brenda kufijve të Shqipërisë politike.

Si rezultat, për më shumë se një shekull, identiteti kombëtar shqiptar u zhvillua në kuadër të disa shteteve politike.

Kjo krijoi një situatë të veçantë:

• kombi shqiptar ekzistonte si komunitet kulturor dhe historik përtej kufijve shtetërorë;
• shteti shqiptar ishte vetëm njëri prej bartësve politikë të këtij identiteti.

Ky fenomen nuk është i pazakontë në historinë evropiane.

Megjithatë, për rastin shqiptar ai ka pasur pasoja të thella politike, sepse çështja e marrëdhënies ndërmjet identitetit kombëtar dhe organizimit shtetëror ka mbetur e hapur.

Kosova është një nga shfaqjet më të rëndësishme të kësaj problematike. Ajo nuk është thjesht një shtet i ri në Ballkan; ajo është një shtet i krijuar në një hapësirë ku ekziston një identitet kombëtar shqiptar i konsoliduar historikisht.

9.3. Nga dilema “bashkim apo ndarje” drejt modeleve të reja të integrimit

Debatet politike mbi hapësirën shqiptare shpesh janë reduktuar në një alternativë të dyfishtë:

• ruajtja e ndarjes ekzistuese shtetërore;
• bashkimi klasik territorial.

Por zhvillimet evropiane të dekadave të fundit kanë treguar se ekzistojnë forma të tjera të integrimit politik.

Bashkimi Evropian është shembulli më i madh i një modeli ku shtetet ruajnë sovranitetin formal, por ndajnë kompetenca të rëndësishme në nivel mbikombëtar.

Në këtë kuadër, konceptet e federalizmit, konfederalizmit dhe integrimit funksional kanë marrë rëndësi të re.

Për këtë arsye, analiza e së ardhmes politike shqiptare nuk mund të kufizohet vetëm te modelet tradicionale të shekullit XIX.

Pyetja kryesore bëhet:

Si mund të ndërtohen forma më të avancuara të bashkëpunimit politik, ekonomik dhe strategjik në kushtet e integrimit evropian?

9.4. Koncepti i Federatës Shqiptare në dritën e debatit teorik

Në këtë kuadër duhet analizuar edhe koncepti i Federatës Shqiptare si një ide politike mbi organizimin e ardhshëm të hapësirës shqiptare.

Nga perspektiva teorike, një koncept i tillë nuk duhet parë vetëm përmes modeleve klasike të bashkimit territorial, por edhe përmes teorive moderne të federalizmit.

Federalizmi nuk nënkupton domosdoshmërisht zhdukjen e njësive politike ekzistuese.

Në shumë raste, federatat krijohen pikërisht për të kombinuar:

• autonominë e njësive përbërëse;
• koordinimin strategjik;
• ndarjen e kompetencave;
• fuqizimin e përbashkët në arenën ndërkombëtare.

Shembujt e Zvicrës, Kanadasë, Belgjikës dhe modeleve të ndryshme të integrimit evropian tregojnë se federalizmi mund të marrë forma të ndryshme.

Në këtë kuptim, çdo diskutim mbi një formë të re të organizimit politik shqiptar duhet të analizohet në raport me:

• demokracinë;
• sundimin e ligjit;
• integrimin evropian;
• sigurinë rajonale.

9.5. Kosova si subjekt i ri politik dhe roli i saj në hapësirën shqiptare

Pavarësia e Kosovës krijoi një realitet të ri politik.

Për herë të parë pas vitit 1912, një pjesë e rëndësishme e kombit shqiptar u organizua në një shtet të dytë shqiptar.

Ky realitet ndryshoi strukturën politike të Ballkanit.

Kosova nuk mund të trajtohet më vetëm si “çështje shqiptare” në kuptimin klasik, por si një shtet me interesat, institucionet dhe përgjegjësitë e veta.

Në të njëjtën kohë, ajo nuk mund të shkëputet nga konteksti më i gjerë kulturor, historik dhe ekonomik shqiptar.

Kjo krijon një marrëdhënie komplekse ndërmjet:

• sovranitetit shtetëror të Kosovës;
• identitetit kombëtar shqiptar;
• nevojës për bashkëpunim strategjik.

Sfida teorike është të mendohet një model që nuk i vendos këto tri elemente në konflikt të domosdoshëm.

Analiza e raportit ndërmjet Kosovës, identitetit shqiptar dhe modeleve të reja politike tregon se debati duhet të largohet nga kornizat e vjetra.

Shteti i Kosovës nuk është thjesht një përfundim i një procesi historik; ai është edhe pikënisje për një fazë të re politike.

Në shekullin XXI, fuqia e një kombi nuk matet vetëm me numrin e shteteve që posedon, por me kapacitetin për të ndërtuar institucione funksionale, ekonomi konkurruese, siguri dhe ndikim politik.

Prandaj, sfida kryesore nuk është vetëm ruajtja e identiteteve ekzistuese, por transformimi i tyre në burim bashkëpunimi dhe zhvillimi.

Në këtë kuptim, debati mbi identitetin shqiptar dhe të ardhmen politike të dy republikave ekzistuese shqiptare duhet të zhvillohet jo mbi logjikën e përjashtimit, por mbi pyetjen themelore:

Si mund të ndërtohen struktura politike që bashkojnë identitetin historik, shtetin funksional dhe integrimin evropian?

Në kapitullin pasues, që në fakt e kemi koncipuar si kapitullin përfundimtar analitik, do të analizojmë sintezën e dy paradigmave të shtetformimit të Kosovës dhe propozimin e një modeli interpretues gjithëpërfshirës, i cili do të përmbyllë boshtin kryesor të studimit.

X. Dy paradigmat e shtetformimit të Kosovës: Drejt një modeli të integruar shpjegues

10.1. Përtej përplasjes së narrativave: nevoja për një qasje sintetike

Debati mbi origjinën dhe themelin e shtetit të Kosovës është shoqëruar shpesh me përplasje ndërmjet dy interpretimeve kryesore.

Interpretimi i parë e sheh shtetformimin e Kosovës si rezultat të një procesi institucional gradual, i cili fillon me ndërtimin e autonomisë politike dhe administrative brenda Jugosllavisë, veçanërisht pas Kushtetutës së vitit 1974.

Sipas kësaj qasjeje, institucionet e krijuara në atë periudhë përbëjnë embrionin e shtetësisë së mëvonshme.

Interpretimi i dytë e vendos theksin mbi rezistencën politike dhe kombëtare, duke argumentuar se momenti vendimtar i transformimit të Kosovës lidhet me kundërshtimin e sistemit jugosllav pas vitit 1981, organizimin politik jashtë institucioneve, luftën e UÇK-së dhe ndërhyrjen ndërkombëtare të vitit 1999.

Të dyja këto paradigma përmbajnë elemente të rëndësishme analitike.

Problemi shfaqet atëherë kur njëra prej tyre përdoret për ta përjashtuar plotësisht tjetrën.

Një analizë shkencore e shtetformimit nuk mund të ndërtohet mbi logjikën e eliminimit të kujtesave historike, por mbi identifikimin e marrëdhënieve shkakësore ndërmjet tyre.

10.2. Paradigma institucionale: rëndësia e trashëgimisë autonome

Nuk mund të mohohet se periudha e autonomisë së Kosovës krijoi një bazë të rëndësishme institucionale.

Zhvillimi i:

• Universitetit të Prishtinës;
• administratës publike;
• institucioneve kulturore;
• strukturave politike përfaqësuese;

krijoi një elitë të re dhe një kapacitet administrativ që më vonë do të kishte rol në ndërtimin e institucioneve të Kosovës.

Nga perspektiva e teorive institucionale, institucionet nuk zhduken lehtë edhe kur ndryshojnë regjimet politike.

Ato krijojnë:

• kujtesë organizative;
• përvojë administrative;
• kapital politik.

Në këtë kuptim, autonomia e vitit 1974 ishte një fazë e rëndësishme e modernizimit politik të Kosovës.

Megjithatë, një analizë e plotë duhet të shtrojë pyetjen:

A ishte autonomia një rrugë e drejtpërdrejtë drejt shtetësisë apo një fazë e ndërprerë nga kriza e Jugosllavisë?

Përgjigjja historike tregon se autonomia nuk prodhoi vetvetiu shtetin.

Ajo krijoi kapacitete, por jo sovranitet.

10.3. Paradigma e rezistencës: momenti transformues i historisë

Në anën tjetër, paradigma e rezistencës thekson se proceset historike nuk zhvillohen vetëm përmes institucioneve ekzistuese.

Shpesh, ndryshimet themelore lindin pikërisht kur një pjesë e shoqërisë sfidon rendin institucional ekzistues.

Në rastin e Kosovës, kjo sfidë mori disa forma:

• organizimet politike ilegale;
• demonstratat e vitit 1981;
• rezistenca e viteve 1990;
• lufta e UÇK-së.

Këto zhvillime shfaqën një koncept tjetër të politikës: idenë se statusi politik i Kosovës nuk mund të përcaktohej vetëm nga kuadri kushtetues jugosllav.

Në këtë kuptim, rezistenca nuk ishte thjesht reagim ndaj një politike represive, por një projekt alternativ politik mbi sovranitetin.

10.4. UÇK-ja dhe krijimi i momentit konstituiv

Në teorinë politike ekziston koncepti i “momentit konstituiv” – një ngjarje ose periudhë që ndryshon themelin e një rendi politik.

Për Kosovën, lufta e viteve 1998–1999 përbën një moment të tillë.

Ajo:

• ndërkombëtarizoi çështjen e Kosovës;
• ndryshoi raportin ndërmjet Kosovës dhe Serbisë;
• krijoi një realitet të ri administrativ;
• hapi rrugën drejt procesit të shtetformimit.

Pa këtë moment transformues, institucionet autonome do të kishin mbetur brenda një rendi politik që tashmë ishte shpërbërë.

Prandaj, lufta nuk duhet parë si kundërshtim ndaj zhvillimit institucional, por si faktor që e bëri të mundur kalimin nga autonomia në shtetësi.

10.5. Identiteti shtetëror dhe sfida e së ardhmes

Një nga sfidat kryesore të Kosovës pas pavarësisë është ndërtimi i një identiteti shtetëror që të jetë:

• demokratik;
• funksional;
• gjithëpërfshirës;
• i lidhur me historinë reale të krijimit të tij.

Një identitet shtetëror nuk mund të ndërtohet përmes mohimit të historisë së një pjese të madhe të shoqërisë.

Në të njëjtën kohë, ai duhet të jetë i aftë të krijojë hapësirë qytetare për të gjithë qytetarët e shtetit.

Kjo është sfida klasike e çdo shteti modern:

Si të ndërtohet një komunitet politik pa fshirë kujtesat historike?

Përgjigjja nuk është krijimi artificial i një identiteti të ri përmes harrimit, por ndërtimi i një identiteti politik që pranon kompleksitetin historik.

11. Përfundim

1.
Analiza e raportit ndërmjet Kosovës, identitetit shqiptar dhe modeleve të reja politike tregon se debati duhet të largohet nga kornizat e vjetra.

Shteti i Kosovës nuk është thjesht një përfundim i një procesi historik; ai është edhe pikënisje për një fazë të re politike.

Në shekullin XXI, fuqia e një kombi nuk matet vetëm me numrin e shteteve që posedon, por me kapacitetin për të ndërtuar institucione funksionale, ekonomi konkurruese, siguri dhe ndikim politik.

Prandaj, sfida kryesore nuk është vetëm ruajtja e identiteteve ekzistuese, por transformimi i tyre në burim bashkëpunimi dhe zhvillimi.

2.
Shtetformimi i Kosovës nuk mund të shpjegohet përmes një burimi të vetëm.

Ai nuk është vetëm produkt i autonomisë së vitit 1974.

Nuk është vetëm produkt i rezistencës së viteve 1980–1999.

Nuk është vetëm rezultat i ndërhyrjes ndërkombëtare.

Ai është rezultat i ndërveprimit të këtyre proceseve.

Autonomia krijoi institucione.

Rezistenca krijoi kërkesën politike për ndryshim.

Lufta krijoi momentin transformues.

Faktori ndërkombëtar krijoi hapësirën juridike dhe diplomatike për shtetin e ri.

Prandaj, një interpretim shkencor i shtetformimit të Kosovës duhet të kalojë përtej rivalitetit të narrativave dhe të ndërtojë një sintezë historike.

Vetëm një qasje e tillë mund të shpjegojë jo vetëm mënyrën se si u krijua shteti i Kosovës, por edhe sfidën kryesore të tij në të ardhmen: të shndërrojë kujtesën historike në kapital politik për ndërtimin e një shteti funksional, demokratik dhe strategjikisht të qëndrueshëm.

3.

Studimi i procesit të shtetformimit të Kosovës tregon se historia politike nuk ecën në vijë të drejtë.

Shtetet nuk lindin vetëm nga kushtetutat, as vetëm nga luftërat.

Ato lindin nga ndërveprimi ndërmjet ideve, institucioneve, konflikteve dhe rrethanave ndërkombëtare.

Kosova është një shembull i tillë.

Ajo është rezultat i një procesi të gjatë historik ku ndërthuren modernizimi institucional, mobilizimi kombëtar shqiptar, rezistenca politike, lufta dhe diplomacia ndërkombëtare.

Prandaj, debati mbi themelin e saj nuk duhet të jetë një përpjekje për të zgjedhur një kujtesë kundër një tjetre.

Sfida akademike është të ndërtohet një histori që përfshin të gjitha dimensionet e këtij procesi.

Vetëm kështu shteti i Kosovës mund të kuptohet jo si një aksident historik, por si rezultat i një procesi kompleks të transformimit politik evropian në fundin e shekullit XX.

Bibliografi

• Anderson, Benedict. Imagined Communities: Reflections on the Origin and Spread of Nationalism. London: Verso, 2006.
• Malcolm, Noel. Kosovo: A Short History. London: Macmillan, 1998.
• Kosumi, Bajram, “Revolucioni 1981”, Brezi ’81 & Embeta, Prishtinë 2025.
• Judah, Tim. Kosovo: War and Revenge. New Haven: Yale University Press, 2000.
• Smith, Anthony D. The Ethnic Origins of Nations. Oxford: Blackwell, 1986.
• Smith, Anthony D. National Identity. Reno: University of Nevada Press, 1991.
• Pettifer, James & Vickers, Miranda. The Albanian Question: Reshaping the Balkans. London: I.B. Tauris, 2007.
• Weller, Marc. Contested Statehood: Kosovo’s Struggle for Independence. Oxford: Oxford University Press, 2009.
• Ahtisaari, Martti. Report of the Special Envoy of the Secretary-General on Kosovo’s Future Status. United Nations, 2007.
• United Nations Security Council. Resolution 1244 (1999). New York: United Nations, 1999.
• International Crisis Group. Kosovo: The Road to Independence. Brussels: ICG, 2008.
• Kymlicka, Will. Multicultural Citizenship: A Liberal Theory of Minority Rights. Oxford: Oxford University Press, 1995.
• Fukuyama, Francis. State-Building: Governance and World Order in the Twenty-First Century. Ithaca: Cornell University Press, 2004.
• Krasner, Stephen D. Sovereignty: Organized Hypocrisy. Princeton: Princeton University Press, 1999.
• Ramabaja, Sadri, Liria pa heronj-Republika në kthetrat e olhokratëve”, Onufri, Tiranë, 2021.