21 korrik 2026
Nga Thomas L. Friedman [The New York Times]
Donald Trumpi, Benjamin Netanyahu dhe Vladimir Putini janë burra rrënjësisht të ndryshëm, por kanë një gjë të rëndësishme të përbashkët: secili mendon se është personi më i zgjuar në çdo dhomë ku hyn. Mjerisht, megjithatë, për shkak se të gjithë kanë bërë gjënë më idiote që mund të bësh si udhëheqës, të rrethohesh me servilë, të gjithë janë përfshirë në luftëra pa fund nga të cilat sot mund të dalin vetëm duke ngrënë si në një banket korbash.
Kujdes. Nuk ka asgjë më të rrezikshme se një udhëheqës i pamatur që përballet me një turmë të pamatur: ndonjëherë instinkti i tij është të dyfishojë një strategji humbëse.
Le të fillojmë me kryeministrin izraelit. Lajmi se Netanyahu ka dalë nga binarët — dhe ka marrë me vete udhëheqjen e agjencisë së famshme të inteligjencës izraelite, Mossad — pasqyrohet në dy vendime që ai mori e që ishin krejtësisht të çmendura: i pari është ideja se Izraeli mund të rrëzonte regjimin e Teheranit me një goditje të fortë nga ajri, dhe i dyti ishte se mund të zgjidhte udhëheqësin e ri të Iranit.
Përpara se të shpjegoj se sa e çmendur ishte kjo, pak informacion mbi sfondin: që kur pashë nga afër se si milicia e krishterë libaneze, falangistët, ndihmuan në bindjen e Mossadit në vitin 1982 se nëpërmjet një pushtimi të shpejtë Izraeli mund ta instalonte udhëheqësin antipalestinez të falangistëve, Bashir Gemayel, si president në Bejrut, kam ndjekur rregullin e mëposhtëm kur bëhet fjalë për shërbimin e inteligjencës izraelite të lavdëruar: nëse doni që dikush të vritet në Bejrut ose Teheran, telefononi Mossadin. Nëse doni të kuptoni trendet politike dhe shoqërore në Bejrut ose Teheran, mos telefononi Mossadin. Sepse vetë arsyeja pse është i mirë në të parën e bën atë të jetë i keq edhe në të dytën.
Mossadi është shumë i mirë në gjuetinë dhe vrasjen e armiqve të Izraelit, kryesisht sepse është shumë i aftë në rekrutimin e qytetarëve të pakënaqur në Liban, Iran, Bregun Perëndimor dhe gjetkë në botën arabe domethënë, njerëz që i urrejnë regjimet e tyre dhe janë të gatshëm të punojnë me Izraelin për t’i rrëzuar ato. Problemi është se po këta agjentë, të motivuar ose nga pakënaqësia ose nga paratë, kanë tendencë ta ekzagjerojnë se sa i dobët është regjimi i tyre dhe sa i lehtë do të ishte rrëzimi i tij.
Ata duan që Izraeli të bëjë punën e ndyrë për ta. Rezultati është se një budalla si Trumpi, i cili nuk njeh asnjë histori, supozon se, meqenëse Mossadi është i mirë në vrasjen e njerëzve, është po aq i mirë edhe në parashikimin e asaj që do të ndodhë mëngjesin pas vdekjes së tyre.
Kjo shpjegon pse, pas takimit në Shtëpinë e Bardhë në shkurt, kur Netanyahu dhe drejtori i Mossadit në atë kohë, David Barnea, argumentuan në thelb se nëse Izraeli dhe Shtetet e Bashkuara do të vrisnin udhëheqësit më të lartë të Iranit, qeveria do të binte dhe njerëz të mirë do të merrnin pushtetin, Trumpi nuk i la ata të qeshnin. Presidenti me sa duket supozoi se, për shkak se Mossadi kishte fuqi supervrasëse, ai kishte edhe fuqi superanalitike, dhe për këtë arsye Irani do të binte në prehrin e tij në të njëjtën mënyrë siç bëri Venezuela kur SHBA-ja largoi presidentin e saj, Nicolás Maduro.
Siç raportuan kolegët e mi Maggie Haberman dhe Jonathan Swan në librin e tyre që duhet lexuar patjetër, “Ndryshimi i regjimit”, drejtori i CIA-s, John Ratcliffe, përdori një fjalë për të përshkruar skenarët e ndryshimit të regjimit të Iranit nga Netanyahu: “farsë”. Trumpi, i bindur se e dinte më mirë, e injoroi atë dhe të tjerët — dhe që atëherë ka qenë duke paguar çmimin.
Dëshmia edhe më e madhe se si Netanyahu, ashtu edhe agjencia e tij e inteligjencës ishin dehur nga pushteti, ishte një tjetër histori e pabesueshme që zbuloi The Times: se Mossadi kishte përgatitur ish-presidentin iranian Mahmoud Ahmadinejad për të marrë kontrollin e Iranit pasi qeveria e udhëheqësit suprem, Ajatollah Ali Khamenei, të zhdukej. Siç raportuan kolegët e mi: “Vendimi i Izraelit për të ndërtuar një plan ndryshimi regjimi rreth z. Ahmadinejad është një kthesë e jashtëzakonshme në sagën e marrëdhënieve të vendit me ish-presidentin, i cili ishte i njohur për përshpejtimin e programit bërthamor të Iranit, thirrjet e rregullta për shkatërrimin e Izraelit dhe mohimin e Holokaustit.”
Përshëndetje, Izrael? A dini ndonjë gjë për historinë moderne iraniane? A keni dëgjuar ndonjëherë për Mohammad Mossadegh? Ai ishte kryeministri i zgjedhur në mënyrë demokratike i Iranit nga viti 1951 deri në vitin 1953, i cili u rrëzua nga një grusht shteti i organizuar nga CIA dhe MI6 e Britanisë, pasi Irani shtetëzoi Kompaninë Anglo-Iraniane të Naftës. Zemërimi për atë grusht shteti, i cili instaloi njeriun e Perëndimit në Teheran, ende digjet në zemrat e shumë iranianëve.
Çmenduria e pastër që Izraeli mendoi se mund të instalonte Ahmadinejadin — dhe se trupi politik iranian nuk do ta refuzonte atë ashtu siç një trup njerëzor refuzon një implant organi — është çmenduri. A mendonin vërtet Netanyahu dhe Mossadi se iranianët krenarë dhe nacionalistë, madje edhe ata që i urrejnë klerikët që i qeverisin, do të thoshin: “Oh, faleminderit, Bibi, që instalove udhëheqësin tonë të ardhshëm”? Kotësia dhe tejkalimi i të menduarit se 7.2 milionë hebrenj izraelitë mund të vendosnin se kush do të sundonte mbi më shumë se 90 milionë qytetarë iranianë është i habitshëm.
***
Trump dhe Netanyahu janë në shoqëri të mirë me Putinin, i cili piu vetë Kool-Aid-in e tij duke supozuar se të gjithë ukrainasit po vdisnin për t’u bërë përsëri pjesë e Nënës Rusi dhe se regjimi i zgjedhur në mënyrë demokratike në Kiev do të binte lehtësisht.
“Gabimi më themelor i Putinit ishte besimi në narrativën e tij se ukrainasit dhe rusët ishin ‘një popull’ dhe se pavarësia e Ukrainës ishte thjesht një konstruksion artificial perëndimor”, vuri në dukje vitin e kaluar Robbin Laird, një analist ushtarak. “Kjo pikë e verbër ideologjike e bëri atë të priste që forcat ruse do të mirëpriteshin si çlirimtare.”
Në një analogji të përsosur me atë që ndodhi në Iran, inteligjenca ruse duket se është mbështetur shumë “te burimet pro-ruse, të cilat i thanë Moskës atë që donte të dëgjonte”, tha Laird, “në vend që të ofronte të vërtetën e saktë në terren rreth ndjenjave dhe aftësive ukrainase”.
***
Netanyahu, pavarësisht të gjitha fitoreve të tij taktike ndaj Hamasit, Hezbollahut dhe Teheranit, nuk e ka shndërruar asnjërën prej tyre në një realitet të ri strategjik për Izraelin. Kjo do të kërkonte që ai ta bënte të qartë se operacionet e tij ushtarake në Gaza, Liban dhe Iran kishin për qëllim ta bënin rajonin të sigurt për një paqe izraelito-palestineze.
Në vend të kësaj, ajo që e gjithë bota sheh është Netanyahu që përpiqet ta bëjë rajonin të sigurt për një aneksim izraelit të Gazës dhe Bregut Perëndimor, si dhe gatishmëria e tij për të hedhur poshtë gjithçka tjetër — normalizimin me Arabinë Saudite, mbështetjen e shumë amerikanëve të rinj, mbështetjen e Partisë Demokratike, mbështetjen e Evropës Perëndimore dhe pavarësinë e gjyqësorit të Izraelit — për ta arritur këtë.
***
Ndërkohë, Trump e ka dobësuar dhe izoluar Amerikën duke zgjedhur me përtaci të pushtojë Iranin pa aleatë, pa legjitimitet ndërkombëtar dhe pa Plan B për të eliminuar aftësinë e Teheranit për të ndërtuar një armë shkatërrimi masiv. Në vend të kësaj, Trumpi i mundësoi Iranit të zbulonte dy armë tepër të lira dhe efektive të shkatërrimit masiv: kontrollin e Ngushticës së Hormuzit dhe bombardimin e aleatëve të Amerikës në Gjirin Persik pothuajse sa herë që Trumpi bombardon Iranin.
***
Dhe Putini — në vend që të bëjë punën e vështirë për ta bërë Rusinë një shoqëri të lirë dhe të hapur, nga e cila ukrainasit mund të tërhiqen — e ka shndërruar atë që dikur ishte një demokraci e dobët ruse në një shtet policor të plotë, me një ekonomi petroekonomike të cenueshme. Sot, Rusia nuk gjendet askund në revolucionin e inteligjencës artificiale. Është sikur makinat sapo të jenë shpikur dhe Putini të ketë thënë se do të preferonte të investonte në më shumë kuaj — dhe në fantazinë e tij të shekullit të 19-të për një atdhe të bashkuar rus.
***
Ajo që kemi sot janë tre udhëheqës që përpiqen të dalin nga një rrugicë pa krye me bomba.
Por të mos harrojmë udhëheqësit e shtrembër, cinikë dhe të paaftë që e kanë drejtuar Iranin që nga viti 1979. Edhe ata janë në qorrsokakun e tyre. Në vend që të fuqizonin popullsinë e tyre të talentuar, diktatorët klerikalë të Iranit zgjodhën të qëndronin në pushtet për 47 vjet duke qëlluar kundërshtarët, duke i ngulitur në fyt islamin puritan popullit të tyre dhe duke shpërdoruar miliarda dollarë duke u përpjekur të shkatërronin Izraelin.
Le të shpresojmë që një ditë populli i tyre do t’i rrëzojë vetë, ndoshta me ndihmën e një fuqie të habitshme, jo-sovrane. Udhëheqësit e Iranit e shfrytëzuan në mënyrë të pamatur mjedisin e tyre dhe në mënyrë të pamatur ndërtuan diga në shumë lumenj për të shpërblyer miqtë e regjimit, e tani janë plotësisht të prekshëm nga një armik shumë më i fuqishëm se Trump ose Netanyahu: Nëna Natyrë. Raporti më i trishtueshëm për të ardhmen e Iranit u publikua shtatë muaj më parë nga analistët që shkruanin në Buletinin e Shkencëtarëve Atomikë shumë të vlerësuar — dhe nuk përmendi kurrë armët bërthamore. Ai përmendi vetëm krizën akute të ujit të vendit, e cila mund të ketë mbyllur më shumë institucione iraniane se Izraeli dhe Amerika së bashku.
“Gjatë verës së vitit 2025, Irani përjetoi një valë të jashtëzakonshme të nxehtësisë, me temperatura gjatë ditës në disa rajone, përfshirë Teheranin, që iu afruan 50 gradëve Celsius (122 gradë Fahrenheit) dhe detyruan mbylljen e përkohshme të zyrave publike dhe bankave”, thanë analistët. “Gjatë kësaj periudhe, rezervuarët kryesorë që furnizojnë rajonin e Teheranit arritën nivele rekord të ulëta. … Zyrtarët paralajmëruan se kryeqyteti mund të duhet të evakuohet nëse furnizimet me ujë nuk rikuperohen.”
Në fund të fundit, përfundimisht të gjitha këto konflikte do të përfundojnë me negociata, sepse asnjë nga këta udhëheqës nuk mund t’i vazhdojë luftërat e tyre idiote pafundësisht. Pyetja e vetme është se kur do t’u duhet ta thërrasin kamerierin e t’i thonë: “Djalosh i ri, a mund të më sjellësh një pjatë me mish të kuq, të lutem?” [Përktheu: Dan GASHI]
Shënim: Thomas L. Friedman është kolumnist i Opinionit për çështjet e jashtme. Ai u bashkua me gazetën në vitin 1981 dhe ka fituar tre Çmime Pulitzer. Ai është autor i shtatë librave, përfshirë “Nga Bejruti në Jerusalem”, i cili fitoi Çmimin Kombëtar të Librit
