Mesazhi duket i thjeshtë. Pasojat për politikën e jashtme zvicerane nuk do të ishin.
Zvicra dëshiron ta përfshijë kuptimin e saj të neutralitetit në kushtetutën e saj. Por pikërisht kjo gjë mund të kufizojë mundësitë e saj të politikës së jashtme.
Nga Christopher Forst*/ Gjenevë
Kush këto ditë kalon nëpër Cyrih, Gjenevë apo Lugano, nuk mund t’u shpëtojë posterëve të kampit të “Po”-së. Fletushkat bëjnë thirrje, sipas frymës së John Lennon-it, me sloganin “Give Peace a Chance” – “Jepini një shans paqes”. Kjo tingëllon e padëmshme, por bëhet fjalë për një fushatë me një drejtim të qartë: Zvicra duhet ta sanksionojë në Kushtetutë kuptimin e saj për neutralitetin – në mënyrë strikte, absolute dhe pa përjashtime.
Në qendër të debatit qëndron një rast i veçantë zviceran me rëndësi për mbarë Evropën. Zvicra shpesh konsiderohet vendi më neutral në botë dhe, në të vërtetë, është shteti më i vjetër neutral i përhershëm në Evropë. Në vitin 1815, fuqitë e mëdha njohën neutralitetin e saj të përhershëm në Kongresin e Vjenës, ndërsa në vitin 1848 ai u sanksionua në Kushtetutën Federale.
Megjithatë, iniciativa për neutralitetin, që tani i nënshtrohet votimit, nuk do ta bënte Zvicrën më neutrale. Ajo do ta kufizonte hapësirën e saj të veprimit në politikën e jashtme dhe të sigurisë dhe, rrjedhimisht, do të dobësonte pikërisht atë bashkëpunim dhe atë kredibilitet mbi të cilin mbështetet sot neutraliteti zviceran. Neutraliteti është një nocion i ngushtë juridik. Konventa e Hagës e vitit 1907 përcakton tri detyrime – përmbajtjen, paanshmërinë dhe parandalimin – dhe atë vetëm gjatë një lufte ndërmjet shteteve. Eksportet e armëve dhe teknologjia ushtarake duhet të trajtohen në mënyrë të barabartë për të dyja palët; integriteti territorial duhet të mbrohet, ndërsa mbështetja ushtarake përjashtohet. Sanksionet, marrëdhëniet ekonomike, diplomacia dhe të drejtat e njeriut, përkundrazi, nuk kanë qenë kurrë objekt i së drejtës së neutralitetit. E drejta e neutralitetit është ushtarake dhe e ngurtë, ndërsa politika e neutralitetit është fleksibile dhe e formësueshme.
Konventa sot është praktikisht e vështirë të zbatohet. Në vitin 1907, çdo shtet ende kishte të drejtën për të zhvilluar luftë; prandaj trajtimi i barabartë i të gjitha palëve ndërluftuese ishte më i kuptueshëm. Në vitin 1945, Karta e OKB-së ndaloi luftërat e agresionit dhe përdorimin e forcës. Sulmet hibride, sulmet kibernetike apo armët e shkatërrimit në masë nuk njiheshin atëherë. Por premtimi i Konventës – se ai që qëndron jashtë konfliktit nuk do të sulmohet – është shkelur shumë herë. Zvicra mbeti e paprekur – jo vetëm sepse ishte neutrale, por edhe sepse ofronte një fuqi ushtarake parandaluese, mbetej ekonomikisht e dobishme dhe zhvillonte marrëdhënie tregtare me të dyja palët.
Megjithatë, miti se neutraliteti dhe siguria shkojnë domosdoshmërisht krah për krah është ende i rrënjosur thellë në kulturën politike. Për partnerët evropianë, ky koncept ka megjithatë avantazhe: shtetet neutrale mund të ofrojnë shërbime të mira ndërmjetësimi dhe, pikërisht nga këndvështrimi i aktorëve bashkëpunues, mund ta plotësojnë në mënyrë të dobishme arkitekturën e sigurisë.
Gjatë Luftës së Ftohtë, Zvicra konsiderohej e pozicionuar në Perëndim, ndërkohë që vazhdonte t’i përmbahej konceptit më strikt të neutralitetit në botë – madje deri në vitin 2002 nuk ishte anëtare as e OKB-së. Megjithatë, në vitin 1991 ajo iu bashkua sanksioneve ekonomike kundër Irakut, ndërsa në vitin 1993 një raport qeveritar e plotësoi konceptin ekzistues me idenë e “sigurisë përmes bashkëpunimit” dhe të solidaritetit përmes promovimit të paqes. Në të njëjtën kohë, u bë e qartë se Konventa e Hagës nuk kërkon një trajtim të përgjithshëm të barabartë të të gjitha palëve dhe se në marrëdhëniet ekonomike ekziston hapësirë veprimi. Partia populiste e djathtë zvicerane, Partia Popullore Zvicerane (SVP), e kundërshtoi këtë kurs, por nuk arriti ta përmbysë atë.
Në këtë sfond duhet parë iniciativa për neutralitetin e vitit 2026. Në mënyrë të drejtpërdrejtë, ajo është përgjigjja e SVP-së ndaj vendimit për të përvetësuar sanksionet e BE-së kundër Rusisë pas luftës së agresionit kundër Ukrainës. Synimi i saj është që në nenin 54a të Kushtetutës të përcaktohet se neutraliteti është “i përhershëm dhe i ndërlidhur me armatimin”, se bashkëpunimi me aleanca ushtarake dhe të mbrojtjes, si NATO-ja, duhet të kufizohet vetëm në rastin e një sulmi, si dhe të përjashtohen të gjitha masat shtrënguese joushtarake kundër shteteve ndërluftuese. Kjo do ta bënte të pamundur pjesëmarrjen në sanksione. Përjashtime do të lejoheshin vetëm për detyrimet ekzistuese që rrjedhin nga OKB-ja dhe për parandalimin e anashkalimit të sanksioneve përmes Zvicrës. Roli i Zvicrës si ndërmjetësuese synohet të forcohet – se si do të funksiononte konkretisht kjo, mbetet e paqartë.
Për efektivitetin e sanksioneve mund të ketë qëndrime të ndryshme. Megjithatë, përjashtimi i tyre si instrument tingëllon çuditërisht pak si një nismë për paqe. Në këtë kontekst përmendet edhe fakti se Christoph Blocher, figurë historike e SVP-së dhe bashkëiniciator i nismës, është akuzuar për interesa ekonomike në tregtinë me Rusinë. Megjithatë, dobia e përgjithshme ekonomike e një ndalimi të sanksioneve është e diskutueshme, ndërsa rreziku është i lartë: nëse Zvicra nuk i bashkohet sanksioneve në një rast kaq të ekspozuar, ajo dëmton reputacionin e saj te partnerët më të afërt tregtarë. Nga ana tjetër, edhe përvetësimi i sanksioneve të BE-së ndoshta ka qenë thjesht në interes të biznesit zviceran – por në lojë ishin gjithashtu e drejta ndërkombëtare, rendi ndërkombëtar dhe siguria në Evropë.
Iniciativa e ngushton hapësirën e veprimit pikërisht aty ku Zvicra ka më së shumti nevojë për të. Kërkesa që me aleancat të bashkëpunohet vetëm në rast sulmi rrezikon jo vetëm ushtrimet e përbashkëta dhe misionet për promovimin e paqes, por edhe marrëveshjet për prokurimin e armatimeve dhe shkëmbimin e informacioneve mbi situatën e sigurisë. Kush krijon aleanca vetëm pasi sulmi tashmë ka filluar, vepron në mënyrë të papërgjegjshme dhe bëhet i varur nga vullneti i mirë i shteteve mike. Sovraniteti sot nuk do të thotë të mos kesh nevojë për askënd. Ai do të thotë të mos jesh i varur nga të tjerët në momentin vendimtar. Pikërisht këtë e pengon iniciativa.
Megjithatë, argumenti më i fortë është reputacioni. Si vend negociatash, ndërmjetësuese dhe seli e organizatave shumëpalëshe, Zvicra jeton nga besimi i të dyja palëve. Prandaj Brukseli shfaqet i shqetësuar: një Zvicër që do të shërbente si strehë për biznesmenët rusë të sanksionuar nuk është në interesin e BE-së, ashtu siç nuk është në interesin e saj përfundimi i shkëmbimit të informacionit ushtarak; edhe marrëveshjet dypalëshe me BE-në do të viheshin nën presion. Dhe mbështetja e qartë nga Ministria e Jashtme ruse nuk është shenjë ekuilibri: kur partnerët më të afërt paralajmërojnë, ndërsa një agresor gëzohet, kjo e dobëson rolin ndërmjetësues. Këshilli Federal dhe Parlamenti e kundërshtojnë iniciativën. Kjo iniciativë është projekti i një partie të vetme të madhe, e cila një votë “Po” e shet si votë pro neutralitetit – sikur Zvicra, në rast të një “Jo”-je, të mos mbetej neutrale. Ajo do të mbetej neutrale. Vetëm se do të ishte më bashkëpunuese.
Pikërisht në këtë drejtim është zhvilluar neutraliteti zviceran gjatë viteve. Micheline Calmy-Rey, në cilësinë e ministres së Jashtme, që në vitin 2003 e përdori termin “neutralitet aktiv”, ndërsa ministri i Jashtëm aktual, Ignazio Cassis, në vitin 2022 foli për “neutralitet bashkëpunues”: Zvicra është neutrale dhe pikërisht për këtë arsye mund të angazhohet për promovimin e paqes, të drejtat e njeriut dhe të drejtën ndërkombëtare. Praktika gjatë viteve ka lëvizur në këtë drejtim – për shembull, me iniciativën European Sky Shield në vitin 2024, me marrëveshjet për misionet paqeruajtëse të BE-së dhe me rritjen e bashkëpunimit në fushën e armatimeve. E gjithë kjo, siç e ka bërë të qartë edhe përfaqësuesja e BE-së për politikën e jashtme, Kaja Kallas, nuk bie ndesh me neutralitetin zviceran.
Askush nuk e di se cilat kërcënime do ta preokupojnë Evropën pas dhjetë apo njëzet vjetësh. Ajo që dihet është se, si një vend i vogël, Zvicra, pavarësisht buxhetit të saj të konsiderueshëm ushtarak, ka mundësi të kufizuara. Ajo është e varur nga bashkëpunimi, organizatat ndërkombëtare dhe reputacioni i saj si një aktor neutral. Në aspektin ushtarak, rruga e sovranitetit të vetëm është e rrezikshme. Aq më i rëndësishëm është krediti i besimit i ndërtuar gjatë shekujve – veçanërisht te fqinjët evropianë, nga të cilët ajo do të varet në rast emergjence. Zvicra duhet ta kultivojë këtë kapital besimi.
Neutraliteti dhe mosndërhyrja janë dy gjëra të ndryshme në kohë lufte agresioni. Sanksionet nuk janë mbështetje ushtarake, ndërsa embargoja nuk është pjesëmarrje në luftë. Neutraliteti kërkon përmbajtje në fushën ushtarake, jo indiferencë në atë politike. Pikërisht rreth kësaj vije ndarëse zhvillohet debati në Zvicër – dhe në mbarë Evropën, ku shtetet neutrale ose joaleate përballen me të njëjtën pyetje.
Sondazhet janë të qarta: së fundmi, vetëm pak më shumë se 30 për qind e zviceranëve deklaroheshin të gatshëm të votonin “Po”. Megjithatë, debati do të vazhdojë. Që vitin e ardhshëm pritet të votohet për lehtësimin e kufizimeve mbi eksportet e armëve të destinuara për luftë – dhe, pikërisht SVP-ja kërkon lehtësimin e këtyre eksporteve. Kjo tregon se për çfarë bëhet fjalë në të vërtetë: për interesa biznesi, jo për parime.
Më e rëndësishme se çdo iniciativë do të ishte, për këtë arsye, një vizion i qartë për politikën e jashtme zvicerane. Evropës i duhet Gjeneva shumëpalëshe po aq sa i duhet një Zvicër aktive dhe neutrale, e cila ofron shërbimet e saj të mira – pikërisht tani, kur hapësirat përtej konfrontimit janë bërë të rralla.
Dilema është reale: Rusia e ka refuzuar disa herë Zvicrën si vend negociatash dhe e ka vënë drejtpërdrejt në pikëpyetje neutralitetin e saj. Por alternativa e propozuar do t’i vinte përballë partnerët më të afërt. Zvicra mund të ofrojë shërbimet e saj të mira ndërkohë që merr pjesë në sanksione – këtë e kanë dëshmuar bisedimet trilaterale ndërmjet SHBA-së, Ukrainës dhe Rusisë në shkurt të vitit 2026.
Në fund, parimi është ky: të mbash kontakt me palët në konflikt, të ndërmarrësh iniciativa diplomatike, të ofrosh shërbime të mira dhe të shfrytëzosh statusin e mosanëtarësimit në aleanca – por njëkohësisht të mbrosh qartë të drejtën ndërkombëtare dhe të drejtat e njeriut. Neutraliteti nuk është një gjendje e pandryshueshme, por një praktikë: ai duhet të ripërtërihet çdo ditë dhe të jetë i besueshëm ndaj të dyja palëve. Kush e shndërron atë në një formulë të ngurtë, humbet pikërisht fleksibilitetin që e bën neutralitetin të mundur. [IPG]
Shënim: Christopher Forst drejton Zyrën Ndërlidhëse të Fondacionit Friedrich Ebert / OKB-në në Gjenevë. Më parë, ai ishte përgjegjës për zyrën rajonale të fondacionit për Evropën Lindore në Kiev dhe shërbeu si përfaqësues i vendit për Bjellorusinë.
