Nga Dr. Sadri RAMABAJA
Vizita e paralajmëruar e presidentit të Ukrainës, Volodymyr Zelensky, në Beograd, më 8 gusht, është një zhvillim që tejkalon dukshëm kornizën e marrëdhënieve dypalëshe Serbi–Ukrainë. Ajo duhet lexuar në sfondin e rivalitetit të ri strategjik që po riformëson arkitekturën e sigurisë evropiane dhe ngre një pyetje me interes të veçantë: a po përpiqen disa qendra vendimmarrëse evropiane ta projektojnë Serbinë në një rol të ngjashëm me atë që luajti Gjermania Perëndimore gjatë politikës së Ostpolitik-ut, si kanal komunikimi ndërmjet kampeve rivale?
Pyetja është legjitime, por përgjigjja nuk mund të jetë lineare.
Në vitet e Luftës së Ftohtë, Ostpolitik-u i kancelarit Willy Brandt nuk ishte një politikë neutraliteti. Republika Federale e Gjermanisë mbetej plotësisht e ankoruar në NATO dhe në sistemin politik perëndimor. Pikërisht ky pozicion i qartë strategjik i mundësoi Bonit të ndërtonte ura komunikimi me Lindjen pa humbur besueshmërinë e aleatëve të vet.
Serbia e sotme ndodhet në një realitet krejt tjetër.
Beogradi nuk përfaqëson një shtet me orientim të qartë strategjik. Përkundrazi, ai ka ndërtuar një politikë të sofistikuar balancimi ndërmjet qendrave rivale të fuqisë. Njëkohësisht negocion me Bashkimin Evropian për anëtarësim, refuzon vendosjen e sanksioneve ndaj Rusisë, thellon bashkëpunimin ekonomik me Kinën, ruan partneritetin energjetik me Moskën dhe kultivon marrëdhënie të privilegjuara me aktorë të ndryshëm globalë.
Në literaturën bashkëkohore të marrëdhënieve ndërkombëtare kjo njihet si strategjia e hedging-ut: një politikë që synon maksimizimin e përfitimeve duke shmangur rreshtimin përfundimtar me njërën palë.
Pikërisht kjo strategji ka filluar t’i japë Serbisë një profil të ri diplomatik. Beogradi po përpiqet të shndërrohet jo në një ndërmjetës klasik, por në një hub gjeopolitik, një nyje komunikimi ku kryqëzohen interesat e Moskës, Brukselit, Pekinit, Uashingtonit dhe tashmë edhe Kievit.
Në këtë kuadër duhet interpretuar edhe vizita e Zelenskyt.
Nga njëra anë, ajo demonstron gatishmërinë e Ukrainës për të mos ia lënë Serbinë ekskluzivisht ndikimit rus. Nga ana tjetër, i ofron Beogradit një mundësi për të forcuar imazhin e tij si aktor i domosdoshëm në diplomacinë evropiane.
Reagimi i mediave ruse është domethënës. Sputnik dhe RT Balkan e trajtuan vizitën me një kujdes të veçantë, duke rikujtuar refuzimin e Ukrainës për të njohur pavarësinë e Kosovës, qëndrimin e pandryshuar të Serbisë kundër sanksioneve ndaj Rusisë dhe narrativën e Kremlinit mbi legjitimitetin e udhëheqjes ukrainase. Vetë mënyra e raportimit tregon se Moska nuk e percepton Serbinë si një shtet që po largohet nga orbita e saj strategjike, por si një partner që vazhdon të ketë vlerë të veçantë në arkitekturën e ndikimit rus në Ballkan.
Kjo është arsyeja pse analogjia me Gjermaninë Perëndimore mbetet problematike.
Besueshmëria ndërkombëtare e një ndërmjetësi nuk ndërtohet vetëm mbi aftësinë për të komunikuar me të gjitha palët, por mbi perceptimin e paanshmërisë dhe të koherencës strategjike. Në rastin e Serbisë, ky perceptim mbetet i kufizuar.
Një sërë analizash kanë evidentuar se ndikimi rus në Ballkan nuk ushtrohet vetëm përmes marrëdhënieve zyrtare ndërmjet shteteve. Ai mbështetet edhe në rrjete të organizuara politike, mediatike, fetare dhe ideologjike, përfshirë segmente të nacionalizmit radikal dhe të ekstremit të djathtë që veprojnë në rajon. Serbia zë një vend qendror në këtë infrastrukturë të ndikimit, jo vetëm për shkak të afërsisë historike me Rusinë, por edhe për shkak të rolit që luajnë mediat, organizatat politike dhe rrjetet e tjera pro-ruse në formësimin e opinionit publik. Kjo e bën shumë më të vështirë që Beogradi të perceptohet si një aktor plotësisht neutral në çdo proces të mundshëm ndërmjetësimi ndërmjet Kievit dhe Moskës.
Edhe përshëndetja që Franca i ka bërë vizitës së Zelenskyt duhet parë në këtë prizëm.
Parisi nuk duket se po promovon Serbinë si ndërmjetëse të paqes. Më tepër, Franca dhe një pjesë e partnerëve evropianë synojnë të testojnë mundësinë e tërheqjes graduale të Beogradit drejt orbitës evropiane, duke reduktuar varësinë e tij politike dhe strategjike nga Kremlini. Nëse kjo është logjika që qëndron pas mbështetjes diplomatike për vizitën, atëherë kemi të bëjmë me një investim afatgjatë për transformimin e orientimit strategjik të Serbisë, jo me njohjen e saj si ndërmjetëse e konfliktit ruso-ukrainas.
Megjithatë, mbetet një paradoks i madh.
Një shtet që vazhdon të refuzojë harmonizimin e politikës së jashtme me Bashkimin Evropian, që nuk u është bashkuar sanksioneve kundër Rusisë, që promovon konceptin e “Botës Serbe” dhe që ruan e plikon politika destabilizuese ndaj Kosovës dhe Bosnje e Hercegovinës, vështirë se mund të fitojë kapital të mjaftueshëm moral për të ushtruar rolin e një ndërmjetësi të besueshëm në konfliktin më të madh evropian pas vitit 1945.
Për Kosovën, kjo situatë kërkon një lexim të kthjellët strategjik.
Çdo ngritje e profilit diplomatik të Serbisë rrit edhe kapacitetin e saj negociues në çështjet rajonale. Prandaj, diplomacia kosovare nuk duhet ta shohë këtë vizitë as me alarm, as me indiferencë. Ajo duhet të intensifikojë bashkëpunimin me partnerët euroatlantikë, duke argumentuar se stabiliteti i Ballkanit nuk mund të ndërtohet mbi ambiguitetin strategjik të Beogradit, por mbi respektimin e rendit ndërkombëtar, të sovranitetit të shteteve dhe të parimeve mbi të cilat është ndërtuar siguria evropiane.
Vizita e Zelenskyt në Beograd është, në thelb, një test. Jo për Ukrainën, por për vetë Serbinë. Ajo do të tregojë nëse Beogradi synon të mbetet një aktor që përfiton nga rivaliteti ndërmjet Lindjes dhe Perëndimit, apo nëse është i gatshëm të bëjë zgjedhjen strategjike që e ka shtyrë prej më shumë se një dekade.
Deri atëherë, Serbia nuk është ende ura që lidh dy botë. Ajo mbetet nyja ku interesat e tyre përplasen.
