Autor: Lirim Gashi
A mund të jetë alternativë serioze për qeverisjen një parti që nuk arrin të reformojë as veten? A mund t’u kërkojë llogari të tjerëve një udhëheqje që shmang përgjegjësinë për humbjet e veta? Dhe çfarë vlere i sjell qytetarit një opozitë që e kalon më shumë kohën duke pritur gabimet e pushtetit sesa duke përgatitur zgjidhje për vendin?
Këto nuk janë pyetje abstrakte. Ato lidhen me mënyrën se si funksionojnë partitë, si përzgjidhen kandidatët, si shpërndahen pozitat dhe si trajtohet përgjegjësia politike.
Në shumë struktura partiake, vendimet kryesore përqendrohen te një rreth i ngushtë drejtuesish. Anëtarët mund të thirren për të votuar, por jo domosdoshmërisht për të vendosur. Kandidatët që gëzojnë besimin e kryetarit mund të kenë përparësi ndaj atyre që kanë më shumë përvojë, profesionalizëm apo mbështetje përtej strukturave partiake.
Kështu, partia rrezikon të funksionojë jo si institucion demokratik, por si organizatë e ndërtuar rreth interesave të udhëheqjes.
Problemi nuk është vetëm se partitë humbin zgjedhjet. Problemi është se shpesh nuk ndryshojnë asgjë pasi i humbin ato.
KUR HUMBJA NUK SJELL PËRGJEGJËSI
Në një organizatë serioze, dështimi kërkon analizë, përgjegjësi dhe korrigjim. Në politikë, këto hapa shpesh zëvendësohen me arsyetime, akuza ndaj kundërshtarëve dhe premtime për një fitore të ardhshme.
Kur një parti pëson humbje, qytetarët kanë të drejtë të kërkojnë përgjigje konkrete: A u analizuan arsyet e humbjes? A u vlerësua puna e udhëheqjes? A u dëgjuan anëtarët dhe votuesit? A pati ndryshime në mënyrën e vendimmarrjes?
Nëse përgjigjja është vazhdimisht jo, atëherë nuk kemi të bëjmë me një krizë të përkohshme, por me një problem të kulturës politike.
Një kryetar nuk duhet ta trajtojë partinë si pronë personale. Humbja e zgjedhjeve nuk e detyron automatikisht të japë dorëheqje, por e detyron të japë llogari. Nëse nuk bind se mund ta ndryshojë kursin, duhet t’u hapë rrugë të tjerëve.
E njëjta vlen edhe për opozitën parlamentare. Detyra e saj nuk përmbushet duke kundërshtuar çdo vendim të qeverisë, duke organizuar konferenca për shtyp apo duke pritur një krizë të radhës. Ajo duhet të analizojë projektligjet, të zbulojë mangësitë, të propozojë alternativa dhe të shpjegojë si do t’i zgjidhte problemet që i kritikon.
Opozita që vetëm denoncon, por nuk propozon, nuk është alternativë e plotë qeverisëse.
PARTIA NUK ËSHTË PRONË E KRYETARIT
Një nga treguesit më të qartë të reformimit është mënyra se si partitë i zgjedhin njerëzit e tyre.
Nëse kandidatët për deputetë, drejtuesit lokalë dhe bartësit e përgjegjësive përzgjidhen kryesisht sipas besnikërisë ndaj udhëheqjes, atëherë profesionalizmi mbetet në plan të dytë. Nëse garës së brendshme i mungojnë rregullat e qarta dhe anëtarëve u mohohet mundësia reale për të ndikuar, demokracia partiake shndërrohet në formalitet.
Pasojat janë të drejtpërdrejta: njerëzit kompetentë largohen ose heshtin, kritikët margjinalizohen dhe avancojnë ata që dinë të ruajnë marrëdhëniet me hierarkinë.
Kjo nuk do të thotë se çdo kandidat i përzgjedhur nga udhëheqja është i papërshtatshëm. Do të thotë se përzgjedhja duhet të mbështetet në kritere të qarta, konkurrencë të ndershme dhe vlerësim të aftësive, jo në afërsinë personale.
Një parti që kërkon demokraci në shtet duhet ta praktikojë atë brenda vetes. Përndryshe, premtimi për reforma mbetet slogan elektoral.
KUSH I KONTROLLON PARATË E PARTIVE?
Financimi publik i partive është çështje e interesit të drejtpërdrejtë të qytetarëve. Kur përdoren para nga buxheti, publiku ka të drejtë të dijë sa mjete përfiton secila parti, për çfarë shpenzohen dhe nëse shpenzimet dokumentohen e kontrollohen siç duhet.
Sa kushtojnë administrata partiake, fushatat, aktivitetet dhe strukturat organizative? A publikohen raportet financiare në një formë që qytetarët mund ta kuptojnë? A bëhet i qartë dallimi ndërmjet interesit publik dhe interesit të ngushtë partiak?
Këto janë pyetje të arsyeshme, jo sulme ndaj pluralizmit politik.
Financimi publik mund të jetë i nevojshëm për një demokraci funksionale, por ai duhet të shoqërohet me transparencë, auditim dhe zbatim të ligjit. Nuk do të ishte e drejtë që opozitës t’i mohoheshin burimet e nevojshme për të ushtruar kontroll ndaj qeverisë. Po aq e papranueshme do të ishte që mungesa e transparencës të justifikohej me rëndësinë e saj politike.
Paratë publike nuk janë pronë e partive. Ato janë mjete që duhet të shërbejnë për funksionimin e demokracisë dhe t’u nënshtrohen kontrollit publik.
PREMTIME PA LLOGARI, POLITIKË PA REZULTATE
Një tjetër dobësi e politikës është hendeku ndërmjet premtimeve dhe zbatimit të tyre. Në fushata premtohen vende pune, zhvillim ekonomik, shërbime më të mira dhe luftë kundër korrupsionit. Por premtimet shpesh paraqiten pa afate të qarta, pa burime të identifikuara financimi dhe pa tregues që mundësojnë matjen e rezultateve.
Kjo praktikë nuk i përket vetëm partive në pushtet. Edhe opozita duhet të tregojë se si do t’i financojë propozimet e saj, cilat masa do t’i zbatojë të parat dhe si do të matet suksesi i tyre.
Nuk mjafton të thuhet se një qeveri ka dështuar. Duhet shpjeguar çfarë do të bëhej ndryshe, sa do të kushtonte dhe çfarë rezultati mund të pritet.
Pa këtë standard, politika shndërrohet në garë sloganesh, ndërsa qytetari detyrohet të zgjedhë mes premtimeve që nuk mund t’i verifikojë.
Kosovës i duhet një kulturë politike ku programet kanë objektiva të matshëm, institucionet publikojnë rezultatet dhe përgjegjësit përballen me pyetje konkrete kur zotimet nuk përmbushen.
NJË ALTERNATIVË E RE, JO NJË KOPJE E VJETËR
Kosovës nuk i mungojnë profesionistët, ekspertët dhe njerëzit me integritet. Sfida është krijimi i hapësirës ku ata mund të kontribuojnë pa u detyruar t’i nënshtrohen interesave të ngushta partiake.
Por një parti e re nuk është automatikisht më e mirë se partitë ekzistuese. Edhe ajo mund të përfundojë e përqendruar rreth një lideri, e mbyllur ndaj kritikës dhe e varur nga besnikëria personale.
Prandaj, alternativa e re duhet të dallohet me rregulla, jo vetëm me emra të rinj: zgjedhje të brendshme demokratike, kritere transparente për kandidatët, deklarim të financave, program të matshëm dhe mekanizma që u mundësojnë anëtarëve të kërkojnë llogari nga udhëheqja.
Ajo duhet të tregojë jo vetëm kundër kujt është, por për çfarë qëndron. Duhet të paraqesë zgjidhje për punësimin, arsimin, shëndetësinë, zhvillimin ekonomik dhe funksionimin e institucioneve, duke shpjeguar prioritetet dhe mënyrën e zbatimit.
Kosovës nuk i duhet një tjetër parti që premton ta pastrojë politikën, por një organizim që e bën të pamundur përsëritjen e praktikave të vjetra.
NGA PAKËNAQËSIA TE VEPRIMI
Ndryshimi nuk mund të mbetet ankesë në rrjetet sociale apo zhgënjim që përsëritet pas çdo palë zgjedhjesh. Ai kërkon qytetarë që organizohen, kërkojnë transparencë dhe marrin pjesë në jetën publike.
Profesionistët mund të krijojnë rrjete pune dhe të hartojnë propozime konkrete. Qytetarët mund të ndjekin shpenzimet publike, të marrin pjesë në debatet komunale dhe të kërkojnë përgjigje nga përfaqësuesit e zgjedhur. Nismat qytetare mund të shndërrohen në platforma politike, nëse arrijnë të ndërtojnë program, organizim dhe besim publik.
Kjo kërkon edhe një standard të qartë: askush nuk duhet të fitojë imunitet nga kritika vetëm sepse i përket partisë që mbështesim. Nëse tolerojmë te përfaqësuesit tanë atë që e dënojmë te kundërshtarët, nuk po kërkojmë ndryshim, por vetëm ndërrim të njerëzve në pushtet.
Demokracia nuk përfundon te kutia e votimit. Ajo vazhdon përmes mbikëqyrjes, pjesëmarrjes dhe kërkesës së vazhdueshme për llogari.
PËRFUNDIM: SHTETI U PËRKET QYTETARËVE
Asnjë parti nuk ka monopol mbi demokracinë, patriotizmin apo të ardhmen e Kosovës. Partitë ekzistuese duhet ta dëshmojnë vullnetin për ndryshim me vepra: me demokraci të brendshme, udhëheqje të përgjegjshme, financa transparente dhe programe që mund të maten. Nëse dështojnë, qytetarët kanë të drejtë të kërkojnë alternativa.
Kosovës i duhet një opozitë që ofron integritet, kompetencë dhe vizion, jo thjesht ambicie për t’u rikthyer në pushtet. Për ta ndërtuar atë, njerëzit e aftë dhe të pavarur duhet ta kthejnë pakënaqësinë në angazhim konkret.
Organizohuni, kërkoni llogari dhe ndërtoni alternativa. Ndryshimi nis kur qytetarët refuzojnë të mbeten spektatorë.
Qëllimi nuk është zëvendësimi i një elite me një tjetër, por ndërtimi i një sistemi ku shteti u shërben qytetarëve dhe pushteti shoqërohet me përgjegjësi.
Kosova nuk është pronë e partive politike. E ardhmja e saj u përket qytetarëve.
