Nga Dr. Dritan HOTI
A e zhvendos ndërthurja e utilitarizmit ekonomik, përshpejtimit teknologjik dhe inteligjencës artificiale ideologjinë kombëtare në një pozicion dytësor në politikën e jashtme të shtetit-komb bashkëkohor?
Nxitësit materialë po ushtrojnë një ndikim gjithnjë e më të madh në përcaktimin e zgjedhjeve diplomatike, por kjo nuk nënkupton zhdukjen e bindjeve historike përmes të cilave shtetet interpretojnë interesat e tyre, përcaktojnë statusin dhe legjitimojnë ushtrimin e pushtetit.
Sistemi evropian i shteteve mbart gjurmët e ideve kombëtare.
Gjatë shekullit XIX, format e ndryshme të nacionalizmit kontribuuan në rikonfigurimin e hartës politike të kontinentit. Në Gjermani dhe në Itali, lëvizjet kombëtare furnizuan proceset e bashkimit me gjuhën politike dhe legjitimitetin e nevojshëm, ndonëse realizimi i tyre varej gjithashtu nga diplomacia dhe lufta. Në Ballkan, nacionalizmi ndoqi një trajektore më të fragmentuar dhe shpeshherë irredentiste. Mendimi kombëtar serb e ndërlidhi aspiratën për bashkim me bashkimin e popullsive që konsideroheshin pjesë e një bashkësie të vetme historike dhe kulturore – një pjesë e konsiderueshme e të cilave jetonte nën sundimin osman ose habsburgas. Kësisoj, ideali i kombit të bashkuar u shndërrua njëkohësisht në program politik të brendshëm dhe në instrument të politikës së jashtme.
Irredentizmi i dha këtij projekti një dimension të jashtëm. Ai krijoi lidhje ndërmjet bashkësive kombëtare të ndara nga kufijtë perandorakë dhe nxiti ndërhyrjen e fuqive fqinje. Aspiratat kombëtare serbe u ndërthurën me përllogaritjet strategjike të Rusisë, Austro-Hungarisë dhe aktorëve të tjerë evropianë. Çështja ballkanike nuk ishte kurrë thjesht një përplasje doktrinash kombëtare; ajo përbënte gjithashtu një konflikt për territorin, ndikimin, sigurinë dhe epërsinë rajonale. Ideologjia i jepte veprimit politik qëllimin dhe orientimin, ndërsa rrethanat gjeopolitike përcaktonin mundësitë dhe kostot e realizimit të tij.
Pushtimi rus i Ukrainës dëshmon se narrativat historiko-kombëtare vazhdojnë të kenë pasoja të rëndësishme në politikën ndërkombëtare. Pretendimet e Kremlinit lidhur me identitetin rus, unitetin historik dhe sovranitetin e Ukrainës, janë përdorur për të legjitimuar një konceptim perandorak të rendit rajonal. Këto narrativa përbëjnë konstrukte politike, të riinterpretuara në mënyrë selektive nga elitat qeverisëse. Qëndrueshmëria e tyre buron nga aftësia për të organizuar kujtesën kolektive dhe për të mbështetur ambiciet strategjike.
Serbia përfaqëson një rast të veçantë ilustrues. Kosova vazhdon të ketë një peshë simbolike që tejkalon përllogaritjet e zakonshme territoriale, ndërsa përfytyrimi i saj si “Jerusalemi i Serbisë” ndërthur historinë, fenë dhe identitetin kombëtar. Suksesi elektoral i Listës Studentore në tetor 2026, e mbështetur në një program kundër korrupsionit dhe në favor të reformimit institucional, shtron pyetjen nëse ripërtëritja politike mund të ndryshojë premisat e konsoliduara të politikës së jashtme serbe. Përfaqësuesit e saj kryesorë ende nuk kanë artikuluar një alternativë të qartë dhe të konsoliduar për çështjen e Kosovës, marrëdhëniet me Rusinë apo integrimin evropian. Për rrjedhojë, do të ishte e parakohshme të nxirrej përfundimi se kemi të bëjmë me një shkëputje ideologjike nga e kaluara ose, përkundrazi, me riprodhimin e pandryshuar të saj.
Bazat ekonomike dhe teknologjike të fuqisë shtetërore po pësojnë transformime të thella. Qasja në burimet energjetike, mineralet kritike, kapacitetet industriale, gjysmëpërçuesit, të dhënat dhe inteligjencën artificiale po ndikojnë gjithnjë e më shumë në sigurinë kombëtare dhe në aftësinë e shteteve për të ushtruar ndikim diplomatik. Qeveritë mund të bashkëpunojnë edhe me rivalë ideologjikë kur zinxhirët e furnizimit, investimet ose kapacitetet teknologjike e bëjnë një bashkëpunim të tillë të leverdishëm. Megjithatë, ndërvarësia nuk prodhon automatikisht konvergjencë politike. Ajo mund të veprojë si faktor kufizues i konfliktit, por njëkohësisht mund të krijojë cenueshmëri, varësi dhe forma të reja të ushtrimit të presionit e të shtrëngimit politik.
Shtetet e Bashkuara ilustrojnë tensionin ndërmjet diplomacisë transaksionale dhe vazhdimësisë institucionale. Një president mund t’u qaset aleancave dhe negociatave përmes përllogaritjeve të kostove, ndarjes së barrës financiare dhe përfitimeve tregtare. Megjithatë, politika e jashtme amerikane nuk është thjesht shprehje e preferencave të një individi. Kongresi, komuniteti i inteligjencës, forcat e armatosura, administrata shtetërore dhe angazhimet strategjike të konsoliduara përcaktojnë hapësirën brenda së cilës mund të ndërmerren vendimet politike. Këta faktorë pasqyrojnë interesa konkurruese, kufizime kushtetuese dhe një kulturë strategjike të konsoliduar historikisht. Qëndrueshmëria e angazhimeve amerikane do të varet nga mënyra se si ndërveprojnë këta faktorë, dhe jo vetëm nga retorika presidenciale.
Tiroli i Jugut dëshmon se integrimi ekonomik nuk është në gjendje të shpërbëjë lidhjet historike dhe identitare. Austria dhe Italia janë partnere në projektin e Tunelit të Bazës së Brenerit – një ndër projektet më të rëndësishme infrastrukturore evropiane – por, bashkëpunimi ndërmjet tyre nuk e ka zbehur identifikimin e një pjese të popullsisë gjermanishtfolëse të Tirolit të Jugut me Austrinë. Ceremonia e organizuar nga Südtiroler Schützenbund më 25 tetor 2026 në sheshin Waltherplatz të Bolzanos, e cila përfshinte ngritjen e flamurit austriak dhe një ceremoni ushtarake me muzikë ceremoniale austriake, e bëri të dukshëm këtë identifikim. Bashkëpunimi funksional ndërmjet shteteve mund të bashkëjetojë me identitete kombëtare e historike që nuk përputhen domosdoshmërisht me kufijtë politikë ekzistues.
Fuqitë pasardhëse të perandorive – Turqia, Rusia dhe Kina – dëshmojnë se trashëgimia historike mund të ndikojë në orientimin e politikës së jashtme, pa e përcaktuar atë në mënyrë mekanike. Secila prej tyre i referohet në mënyrë selektive kujtesës perandorake, pozicionit gjeografik dhe pretendimeve për rëndësi qytetëruese ose rajonale. Praktikat e tyre ndryshojnë, pasi institucionet, kapacitetet dhe konceptimet e rendit ndërkombëtar të këtyre shteteve nuk janë të këmbyeshme. Një e kaluar e përbashkët perandorake nuk prodhon domosdoshmërisht një strategji të përbashkët.
Çështja thelbësore nuk qëndron te përcaktimi se cila do të mbizotërojë, ideologjia apo leverdia ekonomike. Politika e jashtme formësohet nga ndërveprimi i tyre brenda një shpërndarjeje të caktuar të fuqisë. Përparësia ekonomike mund të përcaktojë kohën dhe instrumentet e veprimit, ndërsa ideologjia mund të përcaktojë se cilat interesa qeveritë i konsiderojnë të denja për t’u mbrojtur. Konkurrenca teknologjike e intensifikon më tej këtë marrëdhënie. Inteligjenca artificiale nuk përbën thjesht një sektor të ekonomisë; ajo ndikon drejtpërdrejt në kapacitetet ushtarake, mbikëqyrjen, informacionin dhe produktivitetin. Në mungesë të rregullave ndërkombëtare efektive, konkurrenca për algoritmet dhe të dhënat mund të thellojë mosbesimin dhe të zgjerojë asimetrinë ekzistuese të fuqisë.
Diplomacia e epokës së ardhshme do të jetë më adaptive, gjithnjë e më e ndërmjetësuar nga teknologjia dhe potencialisht më e paqëndrueshme. Shtetet do të negociojnë për tregjet, ndërkohë që do të konkurrojnë për narrativat politike; do të kërkojnë bashkëpunim, ndërsa njëkohësisht do të përgatiten për rivalitet. Rreziku qëndron në supozimin se ndërvarësia garanton vetvetiu moderim politik ose se idetë kombëtare të trashëguara përcaktojnë në mënyrë të pashmangshme veprimin shtetëror. Stabiliteti do të varet nga gjykimi politik dhe aftësia për të pajtuar fuqinë me vetëpërmbajtjen, qëllimin kombëtar me përgjegjësinë ndërkombëtare dhe inovacionin me rregulla legjitime. Ritmi i ndryshimeve po përshpejtohet. Nëse ky proces do të prodhojë një sistem ndërkombëtar më të organizuar apo një rend më të brishtë, mbetet ende e hapur. Në fund të fundit, përgjigjja do të përcaktohet nga zgjedhjet politike që do të bëjnë vetë shtetet.
