Nga Ambasadori, Prof. i Asociuar Dr. Arben Cici
Pikat kryesore
- Eseja i gjurmon rrënjët e krizës së sotme të Shqipërisë te ndryshimet kushtetuese të 21 prillit 2008, të miratuara me konsensusin e dy partive kryesore, të cilat sollën sistemin proporcional rajonal me lista të mbyllura dhe forcuan kontrollin e kryetarëve të partive mbi përzgjedhjen e kandidatëve. Kjo dobësoi pavarësinë dhe funksionin mbikëqyrës të Kuvendit.
- Pushteti është personalizuar në një shkallë të lartë: deputetët varen më shumë nga kryetarët e partive sesa nga votuesit; Presidenca rrezikon të funksionojë si zgjatim i shumicës parlamentare; ndërsa demokracia e kufizuar e brendshme partiake dhe pengesat ndaj aktorëve të rinj politikë e kufizojnë konkurrencën dhe llogaridhënien reale.
- Sistemi që ka rezultuar prej këtyre zhvillimeve nxit emigracionin, perceptimin e nepotizmit dhe korrupsionit, si dhe një krizë më të thellë të përfaqësimit, në të cilën qytetarët dyshojnë se zgjedhjet mund të ndryshojnë mënyrën e ushtrimit të pushtetit. Autori argumenton se reforma e qëndrueshme kërkon rikthimin e autonomisë institucionale dhe të sovranitetit të qytetarëve, e jo thjesht rotacionin e bartësve të posteve.
Ajo që po përjeton Shqipëria sot nuk është thjesht një krizë qeveritare. Është një krizë e sistemit politik, i cili prej vitesh ka funksionuar në mënyrë të tillë që të përqendrojë pushtetin, të kufizojë konkurrencën politike dhe t’i largojë qytetarët nga procesi i vendimmarrjes.
Rrënjët e kësaj krize mund të gjurmohen, në një masë të konsiderueshme, te 21 prilli 2008[2], kur ndryshimet kushtetuese, të miratuara në çastet e fundit, e ndryshuan rrënjësisht arkitekturën e përfaqësimit politik në Shqipëri.
Atë ditë nuk bëhej fjalë thjesht për ndryshimin e disa neneve të Kushtetutës. U ndryshuan vetë rregullat e lojës politike. Dhe kur ata që e ushtrojnë pushtetin janë njëkohësisht në gjendje të rishkruajnë rregullat që përcaktojnë mënyrën e ushtrimit të tij, pyetja e parë duhet të jetë e drejtpërdrejtë: kush fitoi më shumë pushtet dhe kush e humbi aftësinë për ta kontrolluar atë?
Përgjigjja na çon drejt një problemi që është bërë gjithnjë e më i vështirë për t’u shpërfillur: përqendrimi i pushtetit në duart e kryetarëve të partive, dobësimi i Kuvendit si institucion mbikëqyrës dhe shfaqja e një sistemi në të cilin qytetarët votojnë, por jo gjithmonë kanë mundësi reale të përcaktojnë se kush do t’i përfaqësojë.
Për ta kuptuar këtë krizë, duhet të shqyrtojmë jo vetëm mënyrën se si qeveriset vendi, por edhe rregullat që përcaktojnë se kush hyn në politikë, kush merr vendime, kush ushtron mbikëqyrjen dhe sa pushtet kanë qytetarët për ta ndryshuar sistemin.
1. Viti 2008: Kur partitë politike u bënë më të fuqishme se përfaqësuesit e tyre të zgjedhur
Ndryshimet kushtetuese të 21 prillit 2008 u miratuan me konsensusin e dy forcave kryesore politike të Shqipërisë në atë kohë: Partisë Demokratike, të drejtuar nga Sali Berisha, dhe Partisë Socialiste, të drejtuar nga Edi Rama.[3]
Reforma nuk ishte thjesht produkt i një përplasjeje të zakonshme ndërmjet shumicës qeverisëse dhe opozitës. Ajo u mbështet nga dy partitë që përfaqësonin polet kryesore të pushtetit politik në Shqipëri. Pavarësisht mospajtimeve të tyre për qeverisjen, ato u pajtuan për ndryshimin e rregullave themelore të përfaqësimit politik.
Kalimi në sistemin zgjedhor proporcional rajonal me lista të mbyllura solli një ndryshim thelbësor në marrëdhëniet ndërmjet përfaqësuesve të zgjedhur dhe pushtetit politik, duke rritur rëndësinë e partive politike dhe të kryetarëve të tyre në përzgjedhjen e kandidatëve për deputetë.
Në një demokraci funksionale, anëtarët e Parlamentit duhet të përfaqësojnë qytetarët, t’i ushtrojnë mandatet e tyre në mënyrë të pavarur dhe ta mbajnë qeverinë përgjegjëse. Por, kur kandidimi, avancimi politik dhe perspektivat e ardhshme elektorale varen në masë të madhe nga vendimet e udhëheqjes partiake, krijohet një formë varësie që mund ta minojë këtë rol.
Ky është një nga problemet më serioze me të cilat përballet modeli politik i Shqipërisë: Kuvendi po shndërrohet gjithnjë e më pak në një institucion që kontrollon pushtetin ekzekutiv dhe gjithnjë e më shumë në një mekanizëm që mbështet vendimet e shumicës parlamentare, të kontrolluar nga udhëheqja e partisë.
Kjo nuk do të thotë se çdo deputet ka hequr dorë nga pavarësia e tij apo se çdo vendim parlamentar diktohet personalisht nga kryetari i partisë. Do të thotë se sistemi krijon stimuj të fuqishëm për bindje ndaj hierarkisë partiake dhe e bën më të kushtueshme pavarësinë politike.
Demokracia dobësohet jo vetëm kur shkelet ligji. Ajo dobësohet edhe kur rregullat institucionale dhe praktikat politike i dekurajojnë përfaqësuesit e zgjedhur që të ushtrojnë lirinë dhe përgjegjësinë që duhet t’ua garantojë mandati i tyre.
2. Kryetari i partisë: Nga udhëheqja politike te përqendrimi i pushtetit[4]
Në një demokraci funksionale, kryetari i partisë drejton një organizatë politike. Ai duhet ta fitojë mbështetjen e anëtarëve të partisë, t’i nënshtrohet konkurrencës së brendshme, të japë llogari për rezultatet politike dhe të largohet nga drejtimi kur e humb besimin e anëtarësisë.
Megjithatë, në Shqipëri është rrënjosur një prirje e fuqishme drejt personalizimit të pushtetit partiak.
Kryetari i partisë nuk është më thjesht personi që drejton organizatën. Ai është shndërruar në portën kryesore për të hyrë në Parlament, për të avancuar politikisht dhe për të përfituar nga mundësitë që ofron partia.
Kur ky kontroll ndërthuret me disiplinën e rreptë parlamentare dhe demokracinë e dobët të brendshme, krijohet një marrëdhënie e rrezikshme: deputetët varen nga partia, partia varet nga kryetari i saj dhe vendimmarrja përqendrohet në një rreth gjithnjë e më të ngushtë.
Ky është modeli i pushtetit politik të personalizuar që ka zënë rrënjë në Shqipëri.
Në një sistem të tillë, institucionet vazhdojnë të ekzistojnë, Kuvendi mblidhet, ligjet miratohen dhe zgjedhjet zhvillohen. Por pyetja vendimtare është nëse këto institucione kanë autonominë e nevojshme për ta kufizuar pushtetin apo rrezikojnë të shërbejnë kryesisht për të legjitimuar vendime që merren gjetkë.
Demokracia nuk mund të matet vetëm me ekzistencën e zgjedhjeve. Ajo duhet të matet edhe me mundësinë reale për t’i sfiduar ata që janë në pushtet, për të konkurruar brenda partive politike dhe për ta mbajtur qeverinë përgjegjëse.
Kur këto mundësi zvogëlohen, siç ka ndodhur në Shqipëri, zgjedhjet mund të vazhdojnë të mbahen, ndërkohë që cilësia e demokracisë pëson dëme të thella.
3. Dy partitë kryesore dhe mbyllja e sistemit politik[5]
Sistemi politik i Shqipërisë karakterizohet nga avantazhe të konsiderueshme që gëzojnë dy partitë kryesore në konkurrencën politike. Kjo nuk është thjesht çështje e numrit të partive që kanë vende në Kuvend. Është çështje e mënyrës se si funksionon sistemi dhe nëse brenda tij ekzistojnë mundësi reale për konkurrencë.
Kur partitë e mëdha ushtrojnë kontroll të fuqishëm mbi përzgjedhjen e kandidatëve, kanë struktura të konsoliduara organizative në mbarë vendin, zotërojnë burime të konsiderueshme dhe ushtrojnë ndikim të madh mbi agjendën politike, partitë e reja përballen me pengesa të konsiderueshme për të hyrë në sistem.
Sistemi proporcional rajonal nuk i përjashton automatikisht partitë e vogla nga përfaqësimi dhe, në vetvete, nuk dëshmon ekzistencën e një marrëveshjeje të përhershme ndërmjet dy partive kryesore. Megjithatë, ndërveprimi ndërmjet rregullave zgjedhore, kontrollit të brendshëm partiak dhe qasjes së pabarabartë në burime mund ta vështirësojë shfaqjen e alternativave të reja politike dhe konsolidimin e tyre si konkurrentë të besueshëm.
Kjo krijon një paradoks demokratik.
Qytetarëve u thuhet se janë të lirë të zgjedhin, por alternativat që kanë mundësi të shndërrohen në konkurrentë të mirëfilltë mbeten të kufizuara.
Qytetarëve u thuhet se mund ta ndëshkojnë qeverinë përmes votës, por opozita mund të dështojë të ofrojë një shkëputje bindëse nga i njëjti model i pushtetit të personalizuar dhe i kontrollit të brendshëm partiak. Qytetarëve u thuhet se ndryshimi vjen përmes zgjedhjeve, por ndërrimi i emrave në krye të institucioneve nuk garanton ndryshimin e mënyrës se si ushtrohet pushteti.
Qytetarëve u thuhet se zgjedhjet e lira janë mjeti përmes të cilit mund t’i ndryshojnë ata që janë në pushtet dhe ta ndërtojnë shtetin. Megjithatë, në Shqipëri, zgjedhjet tepër shpesh kanë dështuar të prodhojnë ndryshimet institucionale të nevojshme për forcimin e shtetit dhe rikthimin e llogaridhënies publike.
Kur alternativat politike nuk arrijnë të ofrojnë ndryshime institucionale të besueshme, transferimi i pushtetit mund t’i zëvendësojë bartësit e posteve, pa ndryshuar sistemin që i riprodhon të njëjtat probleme.
Ky është thelbi i krizës së përfaqësimit politik në Shqipëri: pakënaqësia ndaj qeverisë është e konsiderueshme dhe legjitime, por mosbesimi ndaj mënyrës se si funksionon e gjithë klasa politike mund të jetë edhe më i thellë.
4. Kryeministri dhe përqendrimi i pushtetit ekzekutiv[6]
Ndryshimet kushtetuese të vitit 2008 ndikuan gjithashtu në mekanizmat që rregullojnë marrëdhëniet ndërmjet institucioneve shtetërore, përfshirë mënyrën e zgjedhjes së Presidentit dhe marrëdhëniet ndërmjet pushtetit ekzekutiv dhe Kuvendit.
Nuk do të ishte e saktë të pretendohej se Kushtetuta i dha kryeministrit pushtet absolut. Shqipëria mbeti republikë parlamentare, me institucione dhe procedura kushtetuese të projektuara formalisht për ta kufizuar autoritetin e qeverisë.
Megjithatë, problemi është më i thellë sesa formulimi juridik.
Pushteti absolut mund të mos ekzistojë në tekstin kushtetues, por përqendrimi i pushtetit mund të shndërrohet në realitet praktik kur mekanizmat mbikëqyrës nuk funksionojnë siç duhet.
Nëse kryeministri kontrollon shumicën parlamentare, shumica i bindet hierarkisë partiake dhe deputetët kanë pak hapësirë për të kundërshtuar, atëherë mbikëqyrja parlamentare ndaj qeverisë mund të dobësohet ndjeshëm, deri në atë pikë sa të bëhet kryesisht joefektive. Nëse institucionet mbikëqyrëse nuk kanë pavarësi, autoritet apo kapacitet të mjaftueshëm, mbajtja e pushtetit ekzekutiv përgjegjës bëhet gjithnjë e më e vështirë.
Kryeministrit nuk i nevojitet ta ndryshojë Kushtetutën çdo ditë për ta përqendruar pushtetin. Mund të mjaftojë që institucionet, të cilat duhet të vendosin kufij ndaj tij, të mos kenë pavarësinë, vullnetin apo kapacitetin për ta bërë këtë në mënyrë efektive.
Ky është problemi qendror institucional me të cilin përballet Shqipëria: hendeku ndërmjet ekzistencës formale të mekanizmave demokratikë të kontrollit dhe ushtrimit të tyre efektiv në praktikë.
5. Presidenti: Zgjatim i shumicës parlamentare dhe i pushtetit ekzekutiv
Një nga dobësitë më të rëndësishme të mekanizmit të zgjedhjes së Presidentit në Shqipëri[7] është rreziku që ai të prodhojë jo një garantues të Kushtetutës dhe të ekuilibrave demokratikë, por një President institucionalisht të kufizuar dhe politikisht të varur nga shumica që e ka zgjedhur, duke e shndërruar atë, në praktikë, në një figurë të nënshtruar ndaj vullnetit politik të kësaj shumice.
Kur kreu i shtetit zgjidhet me vullnetin e shumicës parlamentare dhe më pas vepron sikur të ishte i detyruar të ndiqte preferencat politike të kësaj shumice, institucioni rrezikon ta humbasë vetë arsyen e tij kushtetuese të ekzistencës.
Presidenti aktual përbën një shembull domethënës të këtij problemi. Ai nuk ka dëshmuar në mënyrë bindëse aftësinë për t’u ngritur mbi logjikën e fraksioneve politike konkurruese dhe për të mishëruar rolin e një figure institucionale që qëndron përtej interesave të ngushta partiake.
Megjithatë, mënyra e zgjedhjes nuk shpjegon gjithçka. Integriteti personal, karakteri dhe gatishmëria për t’i ushtruar kompetencat kushtetuese janë gjithashtu vendimtare. Mënyra se si ushtrohet kjo detyrë ka po aq rëndësi sa edhe mekanizmi përmes të cilit zgjidhet bartësi i saj.
Në këto rrethana, Presidenca rrezikon të perceptohet jo si një institucion që mishëron unitetin kombëtar dhe mbron ekuilibrin kushtetues, por si një institucion i kufizuar nga interesat e shumicës politike.
Presidenti nuk duhet të jetë zgjatim i shumicës parlamentare që e zgjedh. Kjo detyrë duhet të ushtrohet me paanshmëri, integritet dhe përgjegjësi institucionale.
Gjatë gjithë mandatit të tij, Presidenti ka dështuar të afirmohet në mënyrë bindëse si një figurë kombëtare e pavarur dhe e paanshme, e aftë të fitojë respektin përtej ndarjeve politike dhe të zotërojë dinjitetin institucional të nevojshëm për të ndihmuar në gjetjen e një zgjidhjeje për krizën e thellë që po e godet aktualisht Shqipërinë.
6. Kur deputetët i frikësohen më shumë kryetarit të partisë sesa votuesve
Kjo është një nga pasojat më problematike që mund të prodhojnë listat e mbyllura partiake. Në një demokraci funksionale, deputetët duhet të kenë stimuj të fuqishëm për t’iu përgjigjur qytetarëve. Ata duhet të marrin parasysh interesin publik, cilësinë e legjislacionit dhe pasojat e vendimeve të tyre.
Por, kur karriera politike varet kryesisht nga pozicioni që kryetari i partisë u cakton në listën zgjedhore, këto prioritete mund të përmbysen.
Në vend që të pyesë: «Çfarë presin nga unë zgjedhësit e mi?», një përfaqësues mund të fillojë të pyesë: «Çfarë pret nga unë kryetari i partisë?».
Në vend që të flasë kundër një vendimi të gabuar, përfaqësuesi mund të zgjedhë heshtjen. Kur përfaqësuesit e zgjedhur kanë stimuj më të fuqishëm për t’iu bindur kryetarëve të partive sesa për t’iu përgjigjur gjykimit të qytetarëve, lidhja ndërmjet votës dhe llogaridhënies politike dobësohet. Dhe kur kjo lidhje dobësohet, qytetarët fillojnë të ndihen të përjashtuar nga vendimmarrja. Ata votojnë, por nuk ndihen të përfaqësuar.
Ata kërkojnë llogaridhënie dhe protestojnë, por përballen me një sistem në të cilin përgjegjësia shpërndahet ndërmjet institucioneve, partive dhe individëve, duke e bërë të vështirë përcaktimin se kush mban realisht përgjegjësi për vendimet që merren.
Kështu thellohet kriza e përfaqësimit në Shqipëri.
7. Pasojat shoqërore: Emigracioni, korrupsioni[8] dhe humbja e shpresës
Kriza politike nuk mbetet e kufizuar brenda mureve të Kuvendit, zyrës së Presidentit apo institucioneve të pavarura. Ajo ndikon në ekonomi, në shoqëri dhe në jetën e përditshme të qytetarëve shqiptarë.
Kur njerëzit besojnë se përparimi varet më shumë nga lidhjet politike sesa nga aftësitë personale, kur nepotizmi perceptohet si një tipar normal i institucioneve publike dhe kur mundësitë duken të rezervuara për ata që janë pranë pushtetit, besimi në drejtësi dhe në barazinë e mundësive dëmtohet.
Kur të rinjtë nuk shohin mundësi reale për të ndërtuar karrierën mbi bazën e meritës, një pjesë e tyre kërkojnë mundësi jashtë vendit[9]. Kur sipërmarrësit besojnë se suksesi varet nga afërsia me njerëzit në pushtet, konkurrenca ekonomike dëmtohet. Kur korrupsioni nuk ndëshkohet në mënyrë të besueshme, qytetarët humbin besimin se ligji zbatohet njësoj për të gjithë. Kur partitë politike perceptohen si organizata të mbyllura, njerëzit e aftë mund të largohen nga politika ose ta braktisin tërësisht idenë e pjesëmarrjes në të.
Natyrisht, emigracioni, korrupsioni, pabarazia ekonomike dhe dobësia institucionale kanë shkaqe të shumta historike, ekonomike dhe shoqërore. Ato nuk mund t’i atribuohen një reforme të vetme kushtetuese. Megjithatë, ndryshimet e vitit 2008 kontribuuan në krijimin e një kuadri politik në të cilin përqendrimi i pushtetit dhe dobësimi i llogaridhënies mund të përforconin njëri-tjetrin, duke nxitur ndjenjën e paprekshmërisë politike dhe arrogancën që shpesh e shoqëron atë.
Prandaj, modeli i përfaqësimit ka rëndësi, sepse përcakton se sa lehtë mund t’i sfidojnë qytetarët vendimet e gabuara dhe t’i mbajnë përgjegjës ata që janë në pushtet. Ai ndikon gjithashtu në efektivitetin me të cilin funksionojnë demokracia, llogaridhënia dhe transparenca në praktikë.
Kur këta mekanizma demokratikë nuk funksionojnë në mënyrë efektive, problemet grumbullohen, duke i bërë qytetarët të ndihen gjithnjë e më të pafuqishëm për t’i zgjidhur ato përmes kanaleve të zakonshme institucionale dhe më të prirur për t’iu drejtuar mekanizmit legjitim të protestës publike.
Një shoqëri nuk e humb shpresën vetëm kur varfërohet. Ajo e humb shpresën edhe kur njerëzit fillojnë të besojnë se puna e palodhur, aftësia dhe ndershmëria nuk mjaftojnë për t’i ndryshuar rrethanat e tyre.
E tillë është shoqëria shqiptare sot.
8. Nepotizmi politik dhe margjinalizimi i individëve të kualifikuar
Kur pushteti personalizohet dhe partitë politike mbyllen ndaj konkurrencës së brendshme, krijohen kushtet në të cilat besnikëria politike vlerësohet më shumë sesa aftësia profesionale.
Në një sistem të tillë, njerëzit me kompetencë, integritet dhe ide të reja mund ta kenë të vështirë të përparojnë në hierarkinë politike, nëse nuk gëzojnë mbështetjen e kryetarëve të partive.
Ndërkohë, ata që mbajnë marrëdhënie të afërta me qendrën e pushtetit mund të gëzojnë përparësi të konsiderueshme. Kjo krijon një rreth vicioz.
Partitë politike bëhen më pak të hapura ndaj ideve të reja. Konkurrenca e brendshme dobësohet. Vendimmarrja përqendrohet në duart e kryetarit të partisë dhe të një rrethi të ngushtë bashkëpunëtorësh, qoftë në shumicën qeverisëse, qoftë në opozitë.
Gabimet përsëriten, sepse ata që janë të aftë t’i kundërshtojnë ato nuk kanë ndikim të mjaftueshëm ose përjashtohen nga vendimmarrja. Kur besnikëria dhe servilizmi shpërblehen më shumë sesa aftësia dhe integriteti, politika rrezikon t’i humbasë pikërisht ata njerëz që mund ta përmirësonin atë.
Si pasojë, qytetarët fillojnë ta perceptojnë politikën si një sferë të rezervuar për një grup të kufizuar drejtuesish dhe mbështetësish të tyre. Kjo është arsyeja pse demokracia e brendshme partiake nuk është një luks organizativ. Ajo është një kusht themelor për demokracinë në të gjithë vendin.
Nëse partitë që synojnë të qeverisin shtetin nuk garantojnë konkurrencë, transparencë dhe llogaridhënie brenda organizatave të tyre, ato rrezikojnë ta riprodhojnë të njëjtin model edhe në institucionet publike.
Kjo është ajo që ka ndodhur në Shqipëri.
9. Pse kryengritja qytetare e sotme ka të bëjë me më shumë sesa vetëm me qeverinë
Kur pakënaqësia publike drejtohet kundër një qeverie, zgjidhja politike mund të duket relativisht e thjeshtë: zgjedhje, transferim i pushtetit dhe krijim i një shumice të re.
Por, kur pakënaqësia drejtohet kundër mënyrës se si funksionon i gjithë sistemi politik, kriza merr një natyrë tjetër. Qytetarët nuk pyesin më vetëm nëse qeveria aktuale duhet të largohet nga pushteti. Ata pyesin nëse partitë politike janë të afta të ofrojnë përfaqësim të vërtetë. Pyesin nëse Kuvendi mund ta mbajë qeverinë përgjegjëse. Pyesin nëse zgjedhjet mund të sjellin ndryshime të thella apo vetëm të zëvendësojnë personat që i mbajnë pozitat e pushtetit. Pyesin nëse gjyqësori, administrata publike dhe institucionet shtetërore i shërbejnë interesit publik apo ndikohen nga interesat politike.
Kjo është arsyeja pse kundërshtimi ndaj një qeverie mund të shndërrohet në kundërshtim ndaj një modeli të tërë qeverisjeje. Nëse një pjesë e shoqërisë arrin në përfundimin se as qeveria dhe as opozita nuk ofrojnë një rrugë bindëse drejt ndryshimit, kriza nuk mund të zgjidhet thjesht duke zëvendësuar njërën me tjetrën.
Duhet të ndryshojnë gjithashtu rregullat dhe praktikat që e bëjnë të vështirë mbikëqyrjen e pushtetit dhe që mundësojnë përqendrimin e tij në duart e pak personave.
Kjo nuk do të thotë se të gjitha partitë politike janë identike, se qeveria dhe opozita mbajnë gjithmonë përgjegjësi të barabartë apo se çdo protestë shpreh të njëjtin qëndrim politik. Qeveria ka një përgjegjësi të drejtpërdrejtë dhe të veçantë, sepse ajo ka njëkohësisht detyrimin dhe instrumentet institucionale për t’u marrë me problemet ekonomike, shoqërore dhe financiare, për të garantuar sundimin e ligjit dhe për të forcuar besimin publik.
Sjellja e qeverisë ndikon drejtpërdrejt në faktin nëse rreziku i përçarjes shoqërore thellohet apo zbutet dhe nëse situata përshkallëzohet drejt një konflikti të hapur, me pasoja potencialisht shkatërruese për shoqërinë. Fatkeqësisht, ky rrezik aktualisht nuk po zvogëlohet në Shqipëri.
Kur kriza e besimit bëhet sistemike, asnjë forcë politike nuk mund të kërkojë besim thjesht duke u paraqitur si kundërshtare e qeverisë. Ajo duhet të dëshmojë konkretisht se çfarë synon të ndryshojë në mënyrën e ushtrimit të pushtetit dhe se si do ta kufizojë autoritetin e vet.
Një opozitë, objektivi i vetëm i së cilës është marrja e pushtetit, nuk është domosdoshmërisht përgjigjja ndaj një krize sistemike. Përgjigjja duhet të jetë një alternativë politike dhe institucionale që pranon rregulla të qarta, mbikëqyrje të pavarur dhe llogaridhënie të barabartë për këdo që qeveris.
Çfarë duhet të ndryshojë?
Kriza kërkon ndryshime themelore. Zgjidhja kërkon rikthimin e një shteti, institucionet e të cilit i shërbejnë interesit publik dhe jo mbijetesës politike të atyre që janë në pushtet; një shtet që, në sytë e shumë qytetarëve, praktikisht u është marrë atyre përmes përqendrimit të pushtetit që pasoi ndryshimet kushtetuese të 21 prillit 2008.
Kushtetuta nuk duhet të jetë një marrëveshje e hartuar për të garantuar mbijetesën politike të elitave. Ajo duhet të garantojë që asnjë elitë politike të mos mund të bëhet e papërgjegjshme para qytetarëve.
Megjithatë, pikërisht këtë rrezik e ka nxjerrë më qartë në pah zhvillimi politik i Shqipërisë që nga 21 prilli 2008.
Kur flasim për krizën e demokracisë shqiptare sot, duhet të shohim përtej qeverisë së radhës, skandalit të fundit apo protestës së fundit. Duhet të shqyrtojmë modelin politik që i lidh këto zhvillime dhe që përcakton marrëdhëniet ndërmjet qytetarëve dhe pushtetit.
Problemi nuk është vetëm se kush qeveris sot. Problemi është nëse qytetarët kanë mundësi reale të vendosin se kush i përfaqëson, kush do t’i qeverisë nesër, si mbikëqyret ushtrimi i pushtetit dhe si mund të largohen përmes mjeteve demokratike ata që nuk i shërbejnë më interesit publik.
Pikërisht për këtë arsye, 21 prilli 2008 mbetet një datë që meriton të kujtohet në kujtesën politike të vendit, jo për të pretenduar se historia filloi atë ditë, por për të mos harruar se si u ndryshuan rregullat e përfaqësimit dhe çfarë pasojash mund të kenë pasur këto ndryshime për ekuilibrin e pushtetit në Shqipëri.
Kjo është një mënyrë për të thënë se, nëse dëshirojmë ta kuptojmë të tashmen, duhet të kthehemi te vendimet që ndihmuan në formësimin e sistemit në të cilin jetojmë.
Ndryshimet kushtetuese të 21 prillit 2008 nuk e shpjegojnë të gjithë historinë e demokracisë shqiptare. Megjithatë, ato përbëjnë një pikë të rëndësishme referimi për të shqyrtuar se si ndryshuan rregullat e përfaqësimit dhe se si këto ndryshime mund të kenë kontribuar në përqendrimin e pushtetit politik.
Ato na kujtojnë se vendimet për rregullat e demokracisë kanë pasoja që shtrihen shumë përtej mandateve të atyre që i miratojnë.
Sepse demokracia nuk vdes domosdoshmërisht ditën kur zgjedhjet dështojnë. Përkundrazi, ajo dobësohet gradualisht: kur zgjedhjet vazhdojnë të mbahen, por konkurrenca kufizohet gjithnjë e më shumë; kur Kuvendi ekziston, por mbikëqyrja e tij ndaj qeverisë zbehet; kur partitë politike konkurrojnë me njëra-tjetrën, por nuk lejojnë konkurrencë të vërtetë brenda radhëve të tyre.
Dhe kur një qytetar arrin të besojë se vota e tij nuk mund të ndryshojë asgjë thelbësore, kriza nuk kufizohet më vetëm në politikë.
Ajo shndërrohet në një krizë të vetë besimit te demokracia. Demokracia nuk mund të rikthehet vetëm përmes vullnetit të atyre që përfitojnë nga dobësitë e saj. Ajo kërkon gjithashtu këmbënguljen e qytetarëve që insistojnë që ajo të funksionojë.
Prandaj, protesta në mbështetje të ndryshimit të një sistemi që nuk garanton përfaqësim të mirëfilltë, llogaridhënie dhe mbikëqyrje efektive të pushtetit është legjitime. Ajo bëhet e domosdoshme kur mekanizmat e zakonshëm demokratikë dështojnë të prodhojnë korrigjimet e nevojshme.
Dhe ajo shndërrohet në një imperativ qytetar e demokratik kur heshtja, pasiviteti dhe përsëritja e pafundme e të njëjtit model politik rrezikojnë ta thellojnë edhe më shumë krizën.
Të protestosh për transformimin e një sistemi që nuk garanton përfaqësim, llogaridhënie dhe mekanizma efektivë të kontrollit të pushtetit nuk do të thotë të jesh kundër demokracisë. Përkundrazi, do të thotë të kërkosh më shumë demokraci, një demokraci të vërtetë, në të cilën institucionet u shërbejnë qytetarëve dhe jo interesave politike të atyre që i kontrollojnë ato.
Shqipëria nuk ka nevojë thjesht për ndryshim të qeverisë. Ajo ka nevojë për një demokraci në të cilën pushteti nuk i përket një kryetari partie, një partie politike apo qeverisë, por kufizohet nga institucione të pavarura dhe jep llogari para qytetarëve.
Ajo ka nevojë për një shtet ku ligji nuk zbatohet sipas interesave të atyre që janë në pushtet, institucionet nuk përdoren si instrumente të partive politike dhe qytetarët nuk janë thjesht votues për një ditë, por bartës të sovranitetit çdo ditë.
Të rinjtë dhe të rejat që protestojnë në rrugët e Shqipërisë janë ndër ata që e kuptojnë më qartë këtë kërkesë. Ata nuk po kërkojnë thjesht njerëz të tjerë në pozitat e pushtetit.
Ata po kërkojnë një shtet që u përket qytetarëve të tij, institucione që japin llogari para publikut dhe një sistem politik në të cilin asnjë udhëheqës nuk mund ta vendosë veten mbi ligjin.
Kërkesa e tyre për rikthimin e shtetit është, në thelb, një kërkesë për rimarrjen e premtimit demokratik, i cili u komprometua kur rregullat e përfaqësimit politik u ndryshuan më 21 prill 2008.
Prandaj, pyetja me të cilën përballet Shqipëria sot nuk është thjesht se kush do ta qeverisë nesër, por nëse qytetarët e këtij vendi do të jenë më në fund në gjendje ta rimarrin pushtetin që demokracia ua ka premtuar gjithmonë.
Rreth autorit
Ambasadori, Prof. i Asociuar Dr. Arben Cici është aktualisht ligjërues i Marrëdhënieve Ndërkombëtare në Universitetin Mesdhetar të Shqipërisë. Ai është ish-ambasador i Shqipërisë në Danimarkë, Kroaci dhe Rusi; dy herë këshilltar për politikën e jashtme i Presidentit të Republikës; dy herë drejtor i Protokollit të Shtetit në Ministrinë e Punëve të Jashtme; autor i Ceremonialit Zyrtar të Republikës së Shqipërisë, analist dhe ekspert i shquar i politikës së jashtme.
Footnotes:
- IFIMES – International Institute for Middle East and Balkan Studies, based in Ljubljana, Slovenia, has a special consultative status with the United Nations Economic and Social Council ECOSOC/UN in New York since 2018, and it is the publisher of the international scientific journal “European Perspectives”, link: https://www.europeanperspectives.org/en
- Amended by Law No. 9904, dated April 21, 2008, the Constitution of the Republic of Albania, published in the Official Gazette No. 61/2008. Publication by the Centre for Official Publications, August 2016.
- According to the vote by the members of the Assembly of Albania on the constitutional amendments: 115 in favor, 17 against, 3 abstentions, and 1 did not vote. Proceedings of the Assembly of Albania, Year 2008, No. 2. 17th Legislature. Pages 554–579.
- Constitution of the Republic of Albania, THE ASSEMBLY, CHAPTER I, ELECTION AND TERM, Articles 64, 65, and 68, amended by Law No. 9904, dated April 21, 2008, published in the Official Gazette No. 61/2008.
- Constitution of the Republic of Albania, THE ASSEMBLY, CHAPTER I, ELECTION AND TERM, Article 68, amended by Law No. 9904, dated April 21, 2008, published in the Official Gazette No. 61/2008.
- Two constitutional articles addressing motions of confidence and no-confidence. Articles 104 and 105, amended by Law No. 9404, dated 21 April 2008, Constitution of the Republic of Albania, PART FIVE: THE COUNCIL OF MINISTERS; published in the Official Gazette No. 61/2008.
- Two articles stipulating the procedures for the election of the President, Constitution of the Republic of Albania, PART FOUR: THE PRESIDENT OF THE REPUBLIC, Article 87 & Article 88, amended by Law No. 9404, dated 21 April 2008; published in the Official Gazette No. 61/2008.
- The 2025 data show that citizens display high levels of pessimism: 77% believe that the current corruption situation will remain unchanged. MONITORING CORRUPTION IN ALBANIA 2025 https://seldi.net/wp-content/uploads/2026/03/ACER_SELDI_EN_CMS-2025_.pdf. Albanian Center for Economic Research (ACER), Southeast European Leadership for Development and Integrity (SELDI)
- Albania Ranks High in EU’s Foreign Nationalities, Albanian Daily News, January 30, 2026.
