Nga Dr. Sadri RAMABAJA
Hyrje
Historia politike e Kosovës njeh disa momente në të cilat një vendim i vetëm, një emër i vetëm ose një prani e munguar mund të kishte ndryshuar jo domosdoshmërisht përfundimin e një procesi, por së paku cilësinë e tij strategjike.
Konferenca e Rambujesë, e mbajtur në shkurt 1999, ishte një prej këtyre momenteve.
Ajo nuk ishte vetëm një konferencë paqeje. Ishte momenti kur çështja e Kosovës kaloi nga fusha e konfliktit të armatosur dhe e diplomacisë ndërkombëtare në një tryezë ku përfaqësuesit shqiptarë duhej të artikulonin, në kushte jashtëzakonisht të vështira, interesin politik të Kosovës.
Në atë tryezë mungonte një figurë që, në rrethana të tjera, mund t’i kishte dhënë delegacionit shqiptar një dimension të veçantë: Ukshin Hoti.
Në atë kohë, Hoti ndodhej në burgjet serbe.
Ideja e ish-bashkëpunëtorëve të tij, veprimtarë të UNIKOMB-it, parti e cila e kishte zgjedhur Profesor Hotin në krye të saj vetëm pak kohë para se ta arretonin, për ta propozuar atë si pjesë të delegacionit të Kosovës në Rambuje kishte, në thelb, një logjikë të dyfishtë. Së pari, pjesëmarrja e tij do ta detyronte Beogradin të përballej me çështjen e një të burgosuri politik shqiptar që duhej të vinte në konferencë. Së dyti, prania e tij do ta ngrinte ndjeshëm nivelin politik, intelektual dhe strategjik të delegacionit kosovar.
Kjo ese nuk synon të vërtetojë se prania e Hotit do ta kishte ndryshuar patjetër rezultatin e Rambujesë. Një përfundim i tillë do të ishte spekulativ. Pyetja është më e kufizuar dhe, pikërisht për këtë, më serioze: A kishte kjo strategji një mundësi reale për t’u shndërruar në instrument diplomatik dhe çfarë do të kishte ndryshuar nëse Ukshin Hoti do të ishte ulur në tryezën e Rambujesë?
I. Rambujeja dhe paradoksi i përfaqësimit shqiptar
Rambujeja ishte një proces ku përfaqësimi shqiptar duhej të përmbushte njëkohësisht dy kërkesa të ndryshme.
Nga njëra anë, duhej të ishte politikisht i pranueshëm për bashkësinë ndërkombëtare.
Nga ana tjetër, duhej të kishte legjitimitet të mjaftueshëm brenda shoqërisë kosovare, veçanërisht përballë një realiteti të ri: UÇK-ja tashmë ishte bërë aktor qendror i konfliktit dhe nuk mund të anashkalohej në një marrëveshje që synonte t’i jepte fund luftës.
Kjo krijoi një strukturë të ndërlikuar të delegacionit.
Përfaqësimi institucional i Ibrahim Rugovës, përfaqësuesit e UÇK-së dhe figurat e tjera politike shqiptare duhej të bashkëjetonin në një delegacion të vetëm, ndërkohë që dallimet për mënyrën e zgjidhjes së çështjes së Kosovës ishin të dukshme.
Në këtë rrethanë, pyetja se kush duhej të ishte në krye të delegacionit dhe kush duhej ta artikulonte strategjinë shqiptare nuk ishte aspak dytësore.
Ishte vetë thelbi i problemit.
II. Ukshin Hoti: figura që mungonte në tryezë
Ukshin Hoti nuk ishte diplomat në kuptimin klasik të profesionit diplomatik.
Por kjo nuk e zvogëlon aspak rëndësinë e tij për një proces të tillë.
Ai ishte një mendimtar politik me formim akademik, me përvojë politike dhe me një horizont strategjik që e tejkalonte kuadrin e zakonshëm të politikës ditore.
Për Hotin, çështja shqiptare nuk mund të kuptohej vetëm përmes raporteve të forcave të momentit. Ai e trajtonte atë si një problem të strukturës politike të Evropës, të vetëvendosjes, të sovranitetit dhe të raportit ndërmjet shqiptarëve dhe rendit ndërkombëtar.
Pikërisht për këtë arsye, prania e tij në Rambuje do të kishte qenë e rëndësishme jo thjesht për shkak të autoritetit personal.
Do të kishte qenë e rëndësishme për shkak të mënyrës së të menduarit.
Në një konferencë ku duhej të negociohej një marrëveshje komplekse, delegacioni kishte nevojë jo vetëm për përfaqësues politikë, por edhe për njerëz që mund të lexonin në mënyrë strategjike tekstin, raportet e forcave, interesat e fuqive të mëdha dhe pasojat afatgjata të formulimeve juridike.
Në këtë pikë, Hoti do të kishte qenë një aset i veçantë.
III. Strategjia e dyfishtë
Propozimi për përfshirjen e Hotit në delegacion mund të lexohet si një strategji diplomatike me dy objektiva.
Objektivi i parë: nxjerrja e Hotit nga burgu
Në këtë rast përqëndrohej logjika – ajo rrjedhimisht ishte më e drejtpërdrejtë.
Nëse delegacioni kosovar do ta kishte përfshirë zyrtarisht Ukshin Hotin në përbërjen e tij, kërkesa për pjesëmarrjen e tij do të shndërrohej nga kërkesë private ose humanitare në një çështje të vetë procesit të Rambujesë.
Beogradi do të përballej me një pyetje të thjeshtë: Nëse ky proces synon të krijojë një zgjidhje politike për Kosovën, përse një figurë politike shqiptare që ndodhet në burgjet serbe nuk mund të jetë pjesë e procesit?
Kjo do të krijonte një situatë të vështirë për Beogradin.
Nëse Serbia e lironte ose e sillte Hotin, ajo do t’i jepte atij një legjitimitet politik që regjimi serb kishte synuar ta neutralizonte përmes burgimit.
Nëse refuzonte, do të duhej ta justifikonte këtë refuzim përballë ndërmjetësuesve ndërkombëtarë.
Në të dyja rastet, çështja e Hotit do të dilte nga errësira e burgut dhe do të hynte në qendër të vëmendjes diplomatike.
Objektivi i dytë: forcimi i delegacionit
Kjo ishte edhe më e rëndësishme.
Në Rambuje nuk mjaftonte vetëm të ishe pjesë e një delegacioni. Duhej të ishe në gjendje të kuptoje se çfarë fshihej pas çdo formulimi diplomatik.
Një delegacion që do të kishte në përbërjen e vet një figurë si Profesor Ukshin Hoti do të kishte pasur një kapacitet shtesë për:
- analizën politike të dokumenteve;
- interpretimin e raporteve ndërkombëtare;
- artikulimin e interesit afatgjatë shqiptar;
- lidhjen ndërmjet statusit politik dhe rendit të ardhshëm evropian;
- parashikimin e pasojave të formulimeve juridike;
- dhe, mbi të gjitha, përkthimin e luftës në një projekt politik.
Kjo është arsyeja pse prania e Hotit nuk duhet parë si dekorative. Përkundrazi, ajo do të kishte qenë funksionale.
IV. A mund ta detyronte Rambujeja Beogradin ta sillte Hotin?
Kjo është pyetja më e vështirë. Përgjigjja racionale nuk mund të jetë një “po” kategorike.
Serbia nuk ishte një aktor që pranonte automatikisht kërkesat e Perëndimit. Përkundrazi, vetë Rambujeja tregoi kufijtë e presionit diplomatik mbi regjimin e Slobodan Miloševićit.
Por ekziston një element që e bën hipotezën e për Hotin të besueshme si strategji negociuese.
Nëse Perëndimi ishte në gjendje të krijonte mekanizmin politik për ta sjellë në Rambuje edhe përfaqësimin e UÇK-së, atëherë nuk ishte e pamundur që të kërkonte nga Beogradi edhe sjelljen e një të burgosuri politik shqiptar?
Natyrisht, këto dy raste nuk ishin identike. Përfaqësuesit e UÇK-së ishin aktorë të një force politike-ushtarake që Serbia nuk e kontrollonte fizikisht. Hoti ishte nën kontrollin fizik të vetë Serbisë.
Por pikërisht kjo e bënte çështjen e tij më të mprehtë.
UÇK-ja duhej të vinte nga territori që kontrollonte. Hoti duhej të vinte nga burgu që kontrollonte Serbia.
Kështu, pyetja retorike mund të formulohej edhe atëbotë në mënyrë shumë të thjeshtë:
Nëse Beogradi mund të lejonte ardhjen në Rambuje të përfaqësuesve politikë të një force që e konsideronte armike, pse nuk do të mund të sillte në të njëjtën tryezë një figurë politike shqiptare që e mbante të burgosur?
Kjo nuk krijonte një detyrim juridik automatik. Por krijonte gjithësesi një problem të fortë diplomatik.
V. Një mundësi e humbur për ta ndërkombëtarizuar çështjen e Hotit
Këtu qëndron ndoshta aspekti më i rëndësishëm i kësaj hipoteze.
Ukshin Hoti nuk duhej të shihej vetëm si individ. Çështja e tij mund të ishte bërë simbol i një problemi më të gjerë: çfarë ndodhte me shqiptarët që përfaqësonin një alternativë politike ndaj rendit serb?
Nëse Hoti do të kërkohej zyrtarisht si anëtar i delegacionit, burgimi i tij do të bëhej pjesë e dokumentuar e agjendës diplomatike.
Kjo do t’i jepte çështjes së tij një dimension të ri. Nuk do të ishte më vetëm kërkesa politike: “Lironi Ukshin Hotin.”
Por do të kalohej te ajo më përmbajtësore: “Nëse ky proces është serioz, ai duhet të përfshijë edhe atë që Serbia e ka burgosur për shkak të veprimtarisë së tij politike.”
Ky është një dallim thelbësor.
VI. Po të ishte Hoti në Rambuje…
Të imagjinojmë tani skenarin hipotetik.
Hoti arrin në Rambuje. Ai nuk vjen si figurë simbolike. Por ai vjen me status të përcaktuar në delegacion dhe me autoritet politik të fituar shumë përpara konferencës.
Në këtë rast, ekuilibri i brendshëm i delegacionit do të ndryshonte.
Nuk do të kishim vetëm një përballje ndërmjet linjave politike të Rugovës dhe UÇK-së.
Do të shfaqej një dimension i tretë: mendimi strategjik i Hotit.
Kjo nuk do të thotë se Hoti do të zëvendësonte Rugovën apo Thaçin. As nuk do të thotë se ai do të kishte patjetër të njëjtin mendim me secilin prej tyre.
Pikërisht do të mund të ndodhte e kundërta.Prania e tij do të mund të sillte një pluralizëm strategjik më të zhvilluar brenda vetë delegacionit shqiptar.
Dhe kjo do të ishte e vlefshme. Sepse një delegacion i fortë nuk është domosdoshmërisht ai që mendon njësoj. Përkundrazi, është ai që mund të debatojë brenda vetes, të analizojë alternativat dhe pastaj të dalë me një qëndrim të përbashkët.
VII. Hoti dhe problemi i statusit politik
Çështja kryesore e Rambujesë nuk ishte vetëm ndërprerja e luftimeve.
Ajo lidhej me statusin politik të Kosovës dhe me mënyrën se si do të ndërtohej rendi i ardhshëm institucional.
Në këtë pikë, Hoti do të kishte sjellë në tryezë një pyetje themelore: A duhet parë marrëveshja si pikëmbërritje apo si fazë kalimtare drejt një zgjidhjeje të ardhshme?
Kjo pyetje kishte rëndësi të jashtëzakonshme.
Një strateg i nivelit të Hotit do të mund të përqendrohej jo vetëm në atë që shkruhej në marrëveshje, por edhe në:
- mekanizmat e zbatimit;
- raportin ndërmjet autonomisë dhe vetëvendosjes;
- garancitë ndërkombëtare;
- rolin e forcave ndërkombëtare;
- procesin politik pas periudhës kalimtare;
- dhe mënyrën se si një status i përkohshëm mund të shndërrohej në një proces drejt subjektivitetit të plotë politik.
Kjo është pikërisht ajo hapësirë ku një mendimtar strategjik mund të ndikojë më shumë sesa një politikan i zakonshëm.
VIII. Paradoksi: Serbia mund të kishte bërë atë që nuk donte ta bënte
Në një kuptim të veçantë, kërkesa për Hotin do ta vendoste Beogradin përballë një paradoksi.
Nëse e sillte Hotin, Serbia do të pranonte, në mënyrë implicite, se ai ishte një aktor politik relevant. Nëse nuk e sillte, do të ekspozonte faktin se një proces që pretendohej politik nuk ishte në gjendje të përfshinte një prej figurave politike shqiptare që ndodhej në burgjet e saj.
Pra, në të dyja rastet, Hoti do të dilte nga izolimi politik. Kjo ishte fuqia e strategjisë.
Dhe pikërisht këtu propozimi i ish-bashkëpunëtorëve të tij nga UNIKOMB-i merr kuptim më të gjerë. Nuk ishte thjesht kërkesë për ta nxjerrë një mik nga burgu. Ishte përpjekje për ta shndërruar një të burgosur politik në aktor diplomatik.
IX. Çfarë do të mund të ndryshonte?
Nëse duhet të bëjmë një vlerësim racional të kundërfaktualit, mund të identifikojmë së paku pesë ndryshime të mundshme.
E para, çështja e Ukshin Hotit do të ndërkombëtarizohej në nivelin më të lartë politik.
E dyta, delegacioni shqiptar do të fitonte një figurë me kapacitet të veçantë strategjik.
E treta, UÇK-ja do të kishte mundësi të paraqitej jo vetëm si forcë ushtarake, por edhe si pjesë e një vizioni më të gjerë politik e intelektual.
E katërta, debati mbi statusin e Kosovës do të mund të zhvillohej me një dimension më të theksuar strategjik.
E pesta, vetë Hoti do të fitonte një platformë ndërkombëtare për të artikuluar vizionin e tij për Kosovën dhe çështjen shqiptare.
Asnjëra prej këtyre nuk garantonte sukses. Por të gjitha së bashku përbënin një mundësi të rëndësishme politike.
X. Nga Rambujeja te historia
Sot, duke e parë Rambujenë nga distanca historike, është e lehtë të mendohet se gjithçka ishte e paracaktuar. Por nuk ishte.
Në shkurt 1999, asnjë nga aktorët nuk e dinte me siguri se si do të përfundonte procesi. Nuk dihej nëse do të kishte marrëveshje.Nuk dihej nëse NATO do të ndërhynte.Nuk dihej se sa do të zgjaste lufta. Nuk dihej as se si do të dukej Kosova pas konfliktit.
Në këtë kuptim, vendimet e atëhershme duhet të gjykohen edhe nga horizonti i informacionit që ekzistonte në atë moment. Dhe pikërisht këtu ideja që kishim një grusht individësh brenda UNIKOMB-it për dërgimin e Profesor Ukshin Hotit në Rambuje fiton rëndësi.
Ajo ishte një strategji që tentonte të përdorte një proces ndërkombëtar për të realizuar një objektiv të dyfishtë: të shpëtonte një figurë politike nga izolimi dhe të forconte kapacitetin e përfaqësimit shqiptar.
Përfundim: Kur mendimi strategjik mungon në tryezën e historisë
Kjo nuk është thjesht një pyetje se çfarë do të kishte ndodhur sikur një njeri të kishte qenë në një sallë negociatash. Është pyetje mbi mënyrën se si një komb i vogël, në momentin më kritik të historisë së tij moderne, mund të përdorë çdo instrument diplomatik në dispozicion.
Nëse Serbia ishte e detyruar, nën presionin ndërkombëtar, të pranonte që përfaqësuesit e UÇK-së të dilnin nga terreni i luftës, të shkonin drejt aeroportit ushtarak të Prishtinës dhe të fluturonin e uleshin në Rambuje, atëherë kërkesa që ajo të sillte në të njëjtën tryezë Ukshin Hotin nga burgu nuk ishte një ide romantike. Ishte më shumë një opsion diplomatik.
Nuk mund të thuhet se ai do të kishte funksionuar patjetër. Por mund të thuhet se kishte një logjikë të qartë. Sepse prania e Hotit do të krijonte një situatë në të cilën Beogradi do të duhej të zgjidhte ndërmjet dy kostove politike: ta lironte një figurë që kishte dashur ta neutralizonte përmes burgimit ose ta mbante atë jashtë një procesi që pretendonte të zgjidhte politikisht çështjen e Kosovës.
Në të dyja rastet, çështja e Hotit do të fitonte një dimension ndërkombëtar.
Por edhe më e rëndësishme do të ishte ajo që do të fitonte delegacioni shqiptar.
Në Rambuje do të ishte ulur një njeri që nuk e shihte Kosovën vetëm si një territor të kontestuar, por si pjesë të një problemi të madh historik, politik dhe evropian. Një njeri që e kishte kuptuar se lufta, sado e domosdoshme në rrethana të caktuara historike, nuk mjafton.
Ai e dinte se lufta duhet të përkthehet në politikë. Ndërkaq politika duhet të përkthehet në diplomaci, e diplomacia duhet të përkthehet në rend të ri politik.
Pikërisht në këtë pikë do të kishte qenë vlera e Hotit në Rambuje.
Ai nuk do të duhej të ishte domosdoshmërisht komandant, kryetar apo negociator formal.
Do të mjaftonte të ishte aty. Sepse në një tryezë ku diskutohej fati i Kosovës, prania e një mendimtari politik të kalibrit të tij do ta ngrinte nivelin e diskutimit nga reagimi ndaj ngjarjeve në konceptimin e një strategjie.
Dhe këtu gjendet paradoksi i madh i historisë: në një moment kur shqiptarët më në fund arritën ta nxirrnin UÇK-në nga malet dhe ta ulnin në tryezën e diplomacisë ndërkombëtare, nuk arritën ta nxirrnin nga burgu njeriun që, ndoshta më shumë se shumë të tjerë, kishte menduar politikisht përtej vetë momentit.
Rambujeja nuk mund të rishkruhet. Por historia mund të mësojë nga mundësitë që nuk u shfrytëzuan. Dhe një prej tyre mbetet kjo: Ukshin Hoti duhej të ishte në Rambuje.
Jo si dekor i një delegacioni, as si simbol. Por si aktor politik, mendimtar strategjik dhe zë i një vizioni që e tejkalonte vetë konferencën.
Në këtë kuptim, “Ukshin Hoti në Rambuje” nuk është vetëm një kapitull i historisë së një njeriu. Është një nga ato udhëkryqe të historisë së Kosovës ku një mundësi diplomatike ekzistonte, por nuk u shndërrua në veprim politik.
Dhe pikërisht për këtë arsye ajo mbetet, edhe sot, një mundësi e humbur diplomatike.
