Historia nuk përsëritet, por ndonjëherë rimon
4 nëntor 2026,
James M. Lindsay [Ekspert i CFR-së]
Mary dhe David Boies, Bashkëpunëtorë të Lartë të Shquar në Politikën e Jashtme të SHBA-së
Optimizmi i viteve të para pas Luftës së Ftohtë duket si një kujtim i largët. Në dekadën pas rënies së Bashkimit Sovjetik, bota dukej se kishte ecur përtej shekujve të rivalitetit midis fuqive të mëdha dhe luftërave që ai shkaktoi. Shtetet e Bashkuara nuk kishin të barabarta. Globalizimi po lidhte ekonomitë dhe po nxiste një rritje të paparë. Teknologjia dixhitale po fuqizonte individët, po minonte autoritarët dhe po përhapte demokracinë. Duket sikur dallimet kombëtare do të zgjidheshin në tryezën e negociatave dhe jo në fushën e betejës.
Ajo e ardhme e premtuar nuk u materializua kurrë. Në vend të kësaj, konkurrenca midis Fuqive të Mëdha është rikthyer me hakmarrje. Demokracia është në tërheqje globale, ndërsa një bosht gjithnjë e më koheziv i autokracive kërkon të minojë mbizotërimin e SHBA-së. Rusia po zhvillon një luftë kundër Ukrainës me mbështetjen e heshtur të Kinës. Përforcimi masiv i armëve konvencionale dhe bërthamore të Kinës ka ngritur frikën se ajo synon të nënshtrojë Tajvanin dhe të zëvendësojë Shtetet e Bashkuara si fuqia dominuese në Azi, nëse jo në botë. Politika e jashtme e SHBA-së është bërë më transaksionale, duke prishur marrëdhëniet me miqtë, partnerët dhe aleatët tradicionalë. Ndërkohë, nacionalizmi po rritet në të gjithë globin, ndërsa vendet reagojnë ndaj asaj që e shohin si teprime të globalizimit dhe kërcënimeve të paraqitura nga fqinjët e tyre.
Çfarë na tregon historia rreth rreziqeve të konkurrencës midis fuqive të mëdha? A i ngjan bota e sotme gjithnjë e më shumë-polare asaj të epokave të kaluara? Nëse po, a jemi të dënuar të përsërisim gabimet që bënë ata breza? Apo mund të mësojmë nga gabimet e tyre dhe të menaxhojmë rreziqet e luftës midis fuqive të mëdha?
Për të marrë përgjigje për këto pyetje, u ula me Odd Arne Westad për episodin e fundit të The President’s Inbox . Arne është Profesor Elihu i Historisë dhe Çështjeve Globale në Universitetin Yale dhe autori i The Coming Storm: Power, Conflict, and Warnings from History .
Ja tri përfundime nga biseda ime me Arne-n:
1. Bota sot shfaq ngjashmëri shqetësuese me vitet para Luftës së Parë Botërore. Deri në vitin 1914, Evropa kishte gëzuar dekada paqeje midis fuqive të mëdha dhe po përfitonte nga globalizimi në rritje. Një pasojë ishte se pushteti ekonomik dhe politik po shpërndahej. Siç e tha Arne, “vende të reja – Gjermania, Shtetet e Bashkuara dhe disa të tjera – [po] bëheshin gjithnjë e më mbizotëruese në botën që kishin krijuar Britania, Franca dhe të tjerë”. Ky multipolariteti më i madh sfidoi stabilitetin e sistemit shtetëror evropian që kishte ekzistuar që nga përfundimi i Luftës Franko-Prusiane në vitin 1871. Shpërndarja në ndryshim e pushtetit u shoqërua me “një rritje të nacionalizmit dhe populizmit”.
Ju duket e njohur?
2. Luftërat mund të fillojnë pa qenë nevoja që udhëheqësit t’i zgjedhin ato. Lufta e Parë Botërore na kujton se vendet mund të shkojnë drejt një lufte që askush nuk e dëshiron. Udhëheqësit shpesh nuk arrijnë t’i perceptojnë pasojat e vendimeve që marrin; prandaj, zgjedhjet e tyre mund të përshkallëzohen në vend që ta zbutin konfliktin. Në vitin 1914, disa udhëheqës evropianë ndiheshin rehat duke kërcënuar me luftë për të marrë atë që donin. Në të njëjtën kohë, diçka “edhe më e tmerrshme” po ndodhte, siç e tha Arne. “Disa njerëz filluan të mendonin se nëse do të vinte lufta, atëherë do të ishte më mirë që të ndodhte tani sesa më vonë.”
Kjo linjë e të menduari nënkuptonte që ngjarjet morën një logjikë të tyre, duke anashkaluar këshillën për të filluar gjërat duke pasur parasysh fundin. Udhëheqësit evropianë pa dashje e vunë veten në një pozicion në verën e vitit 1914 në të cilin kthimi prapa dukej më keq sesa të ecje përpara me vështirësi. Një luftë që dukej e pabesueshme, kur filloi viti, u bë një realitet i tmerrshëm vetëm tetë muaj më vonë. Asgjë nuk ka ndryshuar në psikikën njerëzore dhe në vendimmarrjen qeveritare që atëherë për të parandaluar udhëheqësit të bëjnë gabime të ngjashme sot.
3. Shmangia e gabimeve të së kaluarës kërkon të kuptuarit se çfarë ishin ato. Arne theksoi se mësimi i historisë nuk është “se ne jemi të dënuar” të “lëvizim në të njëjtin drejtim me atë që ka ndodhur” në të kaluarën. Udhëheqësit dhe vendet kanë liri veprimi. Ata mund të mësojnë nga e kaluara dhe të hartojnë një kurs të ndryshëm. Arne argumentoi se viti 1914 vendos një mësim në krye të listës: t’u japim fund konflikteve të vogla para se ato të metastazohen në diçka shumë më të madhe. Pak evropianë në qershor të vitit 1914 mendonin se vrasja e Arkidukës austriak Franz Ferdinand nga një nacionalist serb i Bosnjës kishte ndonjë rëndësi jashtë Ballkanit. Ata gaboheshin. Dy muaj më vonë kontinenti ishte në luftë. Ngjarjet mund të lëvizin me një shpejtësi marramendëse. Ky mësim mund të ketë edhe më shumë forcë sot duke pasur parasysh se informacioni transmetohet menjëherë dhe inteligjenca artificiale i vendos gjithnjë e më shumë disa vendime përtej mundësive njerëzore.
Unë dhe Arne trajtuam shumë tema të tjera në diskutimin tonë. Këto përfshinin: pse viti 1939 nuk është analogjia e duhur për sot dhe pse do të ishte edhe më shqetësuese nëse do të ishte; si politikëbërësit mbështeten shumë më tepër në histori sesa në ekonomi dhe shkencën politike gjatë një krize; si politikëbërësit dhe ekspertët shpesh nuk arrijnë të kuptojnë kohën e tyre; dhe pse lidhjet e ngushta personale midis udhëheqësve botërorë mund të mos i tejkalojnë dallimet kombëtare. Ju inkurajoj ta dëgjoni episodin. [Përktheu: Dan Gashi]
Oscar Berry, Asher Ross dhe Justin Schuster ndihmuan në përgatitjen e këtij artikulli.
Ky punim përfaqëson vetëm pikëpamjet e autorit/autorëve. Këshilli për Marrëdhëniet me Jashtë është një organizatë, grup mendimtarësh dhe botues i pavarur, jopartiak me anëtarësim, dhe nuk mban qëndrime institucionale për çështje politikash.
USS Chung-Hoon (DDG 93) vëzhgon PLA(N) LUYANG III DDG 132 (PRC LY 132) duke kryer manovra gjatë një tranziti rutinë nga jugu në veri të Ngushticës së Tajvanit, 3 qershor 2023. Marina e Shteteve të Bashkuara.
Presidenti i Rusisë, Vladimir Putin, Kryeministri i Indisë, Narendra Modi dhe Presidenti i Kinës, Xi Jinping, marrin pjesë në një ceremoni mbjelljeje pemësh gjatë samitit të BRICS në New Delhi, Indi, më 12 shtator 2026. Sputnik/Alexander Kazakov/
“Mappa Humorístico da Europa”, nga António Soares, António, botuar nga A Editora, gusht, 1914. Biblioteka e Kongresit
Arkiduka austro-hungarez Franz Ferdinand dhe gruaja e tij, Sophie, largohen nga Bashkia e Sarajevës pak para se të vriteshin nga nacionalisti serb Gavrilo Princip, 28 qershor 1914. Muzeu Perandorak i Luftës në Londër.
“Duke i vënë flakën Evropës”, në revistën Punch në Melbourne, 6 gusht 1914. Arkivi i Bibliotekës së Universitetit Monarch
