Nga Mrc Liron KRASNIQI
HYRJE
Sistemi politik i Republikës së Kosovës, i dizajnuar mbi parimet e Kushtetutës së vitit
2008, funksionon si një demokraci parlamentare ku pushteti buron nga Kuvendi. Megjithatë,
përgjatë historisë së saj të shkurtër si shtet i pavarur, Kosova është përballur në mënyrë të përsëritur
me fenomene bllokuese që në zhargonin politik dhe juridik njihen si ‘’ngërçe institucionale’’. Një
pjesë e konsiderueshme e këtyre krizave ka pasur si epiqendër postin e Presidentit të Republikës.
Edhe pse Kushtetuta e përcakton Presidentin si një figurë neutrale, përfaqësues të unitetit të
popullit dhe garantues të funksionimit kushtetues të institucioneve, në praktikën politike kosovare
kjo pozitë shpesh është shndërruar në ‘’monedhë kusuritjeje’’ për krijimin ose mbijetesën e
koalicioneve qeverisëse. Ky punim analizon natyrën e ngërçeve institucionale në Kosovë, duke u
fokusuar në zbrazëtitë dhe paqartësitë kushtetuese, rolin e Gjykatës Kushtetuese si arbitër dhe
ndikimin që këto kriza kanë në stabilitetin demokratik të vendit.
Korniza Kushtetuese dhe Nyja e ‘’80 deputetëve’’
Për të kuptuar zanafillën e ngërçeve që lidhen me Presidentin, duhet analizuar neni 86 i
Kushtetutës së Kosovës, i cili rregullon procedurën e zgjedhjes së kreut të shtetit. Sipas këtij neni,
Presidenti zgjidhet nga Kuvendi me votim të fshehtë. Në dy rundet e para kërkohet një shumicë e
kualifikuar prej dy të tretave (2/3) të votave të të gjithë deputetëve (pra 80 nga 120 vota). Nëse
asnjëri kandidat nuk i merr këto vota, organizohet raundi i tretë, ku kandidati fitues mund të zgjidhet
me shumicën e thjeshtë prej 61 votash. Megjithatë, ngërçi nuk buron vetëm nga numri i votave për
fitore, por nga kushti i kuorumit për zhvillimin e seancës.
Përmes interpretimeve historike të
Gjykatës Kushtetuese (veçanërisht Aktgjykimi në rastin KO 29/11 e vitit 2011), është saktësuar se
në sallën e Kuvendit duhet të jenë fizikishit të pranishëm të paktën 80 deputetë dhe të marrin pjesë
në procesin e votimit në të tria raundet. Nëse në proces nuk marrin pjesë 80 deputetë, seanca dështon
automatikisht. Nëse pas tri rundeve dështon zgjedhja, Kuvendi shpërndahet dhe vendi shkon
brenda 45 ditëve në zgjedhje të jashtëzakonshme.
Kjo vegël juridike u ka dhënë partive opozitare një fuqi të jashtëzakonshme bllokuese.
Retrospektiva historike e krizave presidenciale
Kosova ka kaluar nëpër disa cikle të rënda ngërçesh institucionale të shkaktuara pikërisht
nga kjo procedurë:
- Rasti ‘’Sejdiu’’ (2010) dhe ‘’Rasti Pacolli’’ (2011). Në vitin 2010, Gjykata Kushtetuese
konstatoi se Fatmir Sejdiu kishte shkelur Kushtetutën duke mbajtur njëkohësisht postin e
Presidentit dhe atë të kryetarit të partisë (LDK). Dorëheqja e tij çoi vendin në zgjedhje.
Pas zgjedhjeve, në shkurt të vitit 2011, Behgjet Pacolli u zgjodh president në kuadër të një
marrëveshjeje politike me PDK-në. Megjithatë, opozita e bojkotoi seancën dhe Gjykata
Kushtetuese e shpalli zgjedhjen e tij të pavlefshme, sepse nuk kishte pasur 80 deputetë në sallë
gjatë votimit dhe nuk kishte pasur kundërkandidat.
Ky ngërç u zgjidh vetëm përmes një marrëveshjeje të jashtëzakonshme me ndërmjetësimin e ambasadorit amerikan të asaj kohe, duke sjellë Atifete Jahjagën si presidente konsensuale jashtë-politike. - Dorëheqja e Hashim Thaçit dhe Tranzicioni i Viteve 2020-2021. Një tjetër ngërç i madh u
shënua në nëntor të vitit 2020, kur Presidenti Hashim Thaçi dha dorëheqje pas konfirmimit të
aktakuzës nga Gjykata Speciale në Hagë. Posti kaloi te Ushtruesja e Detyrës (u.d.), Vjosa Osmani.
Sipas Kushtetutës, pozita e u.d. të Presidentit nuk mund të ushtrohet më gjatë se 6 muaj. Kosova
u gjend në një garë të ethshme me kohën në fillim të vitit 2021. Çdo dështim për të zgjedhur
pasardhësin para prillit të vitit 2021 do ta hidhte vendin në një vakum të paprecedentë ligjor, ku
nuk do të kishte as president dhe as ushtrues detyre legjitim për të shpallur zgjedhjet apo mandatuar qeverinë. Kriza u shmang në momentet e fundit vetëm pasi LDK-ja (atëherë në opozitë) vendosi të qëndronte në sallë për të siguruar kuorumin prej 80 deputetëve për zgjedhjen e Vjosa Osmanit.
Pasojat e ngërçeve në shtetndërtim dhe funksionim
Ngërçet institucionale nuk janë thjesht kalkulime brenda mureve të Kuvendit; ato
prodhojnë pasoja zinxhir që paralizojnë të gjithë organizmin shtetëror:
- Paraliza Legjislative dhe Bllokimi i Fondeve: Gjatë periudhave të ngërçeve, Kuvendi shpesh
e humb aftësinë për të miratuar ligje të thjeshta apo marrëveshje ndërkombëtare. Kjo përkthehet
në humbje të miliona eurove në formë grantesh dhe investimesh nga Bashkimi Evropian dhe Banka
Botërore. - Kostot Financiare: Zgjedhjet e shpeshta të jashtëzakonshme (Kosova rrallëherë ka pasur një
qeveri apo legjislaturë që ka çuar mandatin 4-vjeçar deri në fund) i kushtojnë buxhetit të varfër të
shtetit miliona euro, të cilat do mund të orientoheshin në shëndetësi apo arsim. - Vakumi në politikën e jashtme dhe siguri: Presidenti udhëheq politikën e jashtme dhe është
komandant suprem i Forcës së Sigurisë së Kosovës (FSK). Kur ky post mbetet në ngërç apo
ushtrohet përkohësisht, aftësia e Kosovës për të përfaqësuar interesat e saj në arenën
ndërkombëtare dhe për të marrë vendime të shpejta strategjike zbehet ndjeshëm.
Roli i Gjykatës Kushtetuese dhe ndërhyrja ndërkombëtare
Në mungesë të një kulture të maturuar politike të kompromisit, Gjykata Kushtetuese e
Kosovës është shndërruar faktikisht në aktorin kryesor që zgjidh ose zhbllokon krizat. Vendimet
e saj kanë pasur karakter pothuajse legjislativ, duke plotësuar me interpretime atë që
Kushtetutëbërësi nuk e kishte paraparë qartë. Nga ana tjetër, faktori ndërkombëtar (shtetet e
Kuintit, me theks të veçantë SHBA-në) ka luajtur historikisht rolin e ‘’pasiatësit’’të fundit.
Sa herë që palët politike vendase barrikadoheshin në pozicionet e tyre duke krijuar ngërç total, presioni
dhe diplomacia ndërkombëtare detyronte liderët të uleshin në tryeza dhe të gjenin zgjidhje
emergjente. Ndonëse kjo ndërhyrje ka shpëtuar vendin nga kolapsi, ajo ka krijuar një varësi që ka
penguar maturinë e brendshme institucionale.
Përfundime dhe rekomandime për të ardhmen
Ngërçi institucional në Kosovë lidhur me çështjen e Presidentit dëshmon se dizajni
kushtetues i vendit mban në vete një tension të brendshëm midis nevojës për konsensus të gjerë
(shumica prej 2/3) dhe realitetit të një skene politike tejet të polarizuar. Kërkesa strikte që 80
deputetë të marrin pjesë në votim ka shërbyer më shumë si një armë për shantazh politik sesa si
një instrument për të nxitur unitet. Për të dalë nga ky rreth vicioz i krizave të përsëritura, Kosova
ka nevojë për një reformë të thellë kushtetuese dhe zgjedhore. Dy janë rrugët kryesore që mund të
diskutohen:
- Zgjedhja e Presidentit direkt nga populli: Kjo do t’i hiqte Kuvendit monopolin mbi këtë post
dhe do të shmangte mundësinë që bllokimet parlamentare ta çojnë vendin në zgjedhje të
parakohshme. - Ndryshimi i kuorumit në rundin e tretë: Nëse në dy rundet e para dështon zgjedhja me 80
vota, në rundin e tretë kuorumi i pjesëmarrjes dhe votimit duhet të ulet në 61 deputetë (shumicë e
thjeshtë), duke e zhveshur opozitën nga nxitja për të bllokuar procesin përmes bojkotit të thjeshtë
të numrave.
Deri në realizimin e këtyre reformave, stabiliteti institucional i Kosovës do të mbetet peng
i vullnetit të mirë të liderëve partiakë dhe aftësisë së tyre për të vënë interesat shtetërore mbi ato
taktike elektorale.
