Nga Dr. Sadri Ramabaja
Abstrakt
Ky artikull analizon marrëdhëniet shqiptaro-greke në funksion të transparencës institucionale, sovranitetit dhe diskursit publik, duke i vendosur ato në kontekstin e zgjerimit të Bashkimit Evropian (BE). Duke u mbështetur në literaturën mbi sferën publike, sovranitetin dhe evropianizimin, argumentohet se deficiti i transparencës në Shqipëri prodhon një hendek midis shtetit dhe qytetarëve, duke minuar legjitimitetin demokratik dhe duke dobësuar kapacitetin negociues. Përmes një analize krahasuese me Maqedoninë e Veriut dhe Malin e Zi, artikulli demonstron kufijtë e koncesioneve bilaterale si strategji integruese. Në përfundim, argumentohet se vetëm një politikë e jashtme e bazuar në reciprocitet, transparencë dhe koherencë institucionale mund të prodhojë integrim të qëndrueshëm.
1. Hyrje
Narrativa dominante në diskursin politik shqiptar e lidh përmirësimin e marrëdhënieve me Greqinë me progresin drejt integrimit evropian. Megjithatë, kjo lidhje mbetet e kontestueshme. Siç vëren Frank Schimmelfennig, zgjerimi i BE-së nuk është një proces “i bazuar në favore politike, por në përmbushjen e kushteve të përcaktuara në mënyrë strikte”1. Kjo sugjeron se kompromiset bilaterale, përfshirë ato me Greqinë, nuk përbëjnë faktor përcaktues në vetvete për avancimin në procesin e integrimit.
Megjithatë, një lexim më i plotë i literaturës mbi zgjerimin e BE-së kërkon nuancim të këtij qëndrimi. Në praktikë, interesat gjeopolitike kanë luajtur një rol të rëndësishëm—dhe shpesh vendimtar—në valët kryesore të zgjerimit. Zgjerimi drejt Evropës Qendrore dhe Lindore pas përfundimit të Luftës së Ftohtë u motivua jo vetëm nga logjika normative e transformimit demokratik, por edhe nga nevoja strategjike për stabilizimin e hapësirës post-komuniste dhe për kufizimin e ndikimeve rivale.
Në këtë kuadër, përpjekjet e të dy kryeminstrave të dy republikave tona për një përafrim më të theksuar diplomatik me Greqinë mund të interpretohen si pjesë e një strategjie më të gjerë për të rritur kapitalin diplomatik të Shqipërisë politike dhe të Kosovës në arenën evropiane.
Megjithatë, deri më tani, këto përpjekje nuk duket se kanë prodhuar rezultate të prekshme në nivel strukturor. Kjo lidhet jo vetëm me kompleksitetin e marrëdhënieve dypalëshe, por edhe me faktin se Greqia operon brenda një matrice interesash që tejkalojnë raportin me shqiptarët, duke përfshirë dinamikat e brendshme të BE-së, raportet me Turqinë dhe balancat rajonale në Ballkanin Perëndimor.
2. Korniza teorike dhe debatet kryesore
2.1 Habermas dhe kriza e sferës publike
Jürgen Habermas e përkufizon sferën publike si një hapësirë ku “opinionet publike formohen përmes një diskursi racional dhe kritik”2. Megjithatë, ai paralajmëron për degradimin e saj në kushte të modernitetit të avancuar, ku komunikimi politik bëhet i kontrolluar dhe i instrumentalizuar.
Në kontekstin shqiptar, mungesa e transparencës në politikën e jashtme përputhet me atë që Habermas e quan “kolonizim i botës së jetës nga sistemi”, ku komunikimi publik zëvendësohet nga narrativat strategjike të pushtetit.
Ndërsa Habermas vendos theksin te racionaliteti komunikativ, kritikë si Chantal Mouffe argumentojnë se politika është gjithmonë konfliktuale dhe nuk mund të reduktohet në konsensus racional3. Në këtë kuptim, mungesa e debatit në Shqipëri nuk është thjesht problem komunikimi, por edhe rezultat i mungesës së pluralizmit real politik.
2.2 Krasner dhe relativizimi i sovranitetit
Stephen Krasner argumenton se “sovraniteti është organizuar rreth hipokrizisë”4, duke sugjeruar se shtetet shpesh shkelin parimet që formalisht i mbrojnë.
Në rastin shqiptar, kjo qasje ndihmon në kuptimin e kompromisave të mundshme në raport me Greqinë. Megjithatë, siç thekson Robert Jackson, një sovranitet formal pa kapacitet real institucional mbetet “kuazi-sovranitet”5.
Ndërsa Krasner e sheh sovranitetin si fleksibël, realistët si Mearsheimer argumentojnë se shtetet duhet të ruajnë maksimalisht autonominë e tyre, pasi “sistemi ndërkombëtar i shtyn drejt konkurrencës për mbijetesë”6. Kjo sugjeron se koncesionet e njëanshme mund të kenë kosto strategjike.
2.3 Evropa si mekanizëm kushtëzimi
Schimmelfennig dhe Sedelmeier theksojnë se “BE përdor kushtëzimin për të eksportuar rregullat dhe normat e saj”7. Heather Grabbe shton se fuqia transformuese e BE-së qëndron në aftësinë për të “riformatuar institucionet e brendshme të shteteve kandidate”8.
Megjithatë, literatura më e fundit ka vënë në dukje kufijtë e këtij modeli. Siç argumenton Milada Vachudova, procesi i zgjerimit është bërë më politik dhe më pak i parashikueshëm9.
Rasti i Maqedonisë së Veriut tregon se edhe përmbushja e kushteve nuk garanton progres, duke sfiduar modelin klasik të kushtëzimit.
3. Analiza
3.1 Interesi strategjik kundrejt normativitetit: kufijtë e bashkëpunimit shqiptaro-grek në kontekstin e dinamikave gjeopolitike
Pyetja nëse Greqia ka gjasa të ndryshojë qëndrimin e saj ndaj shqiptarëve kërkon një përgjigje të nuancuar. Nga një perspektivë e Marrëdhënieve Ndërkombëtare, sjellja e shteteve nuk përcaktohet nga konsiderata normative (si fqinjësia e mirë apo trashëgimia historike), por nga kalkulime strategjike të interesit kombëtar. Në këtë kuptim, çdo ripozicionim i mundshëm i Greqisë drejt një bashkëpunimi më reciprok do të varet nga disa faktorë kyç:
Së pari, nga presioni dhe incentivat që burojnë nga vetë Bashkimi Evropian, ku stabiliteti rajonal
dhe bashkëpunimi fqinjësor janë komponentë të rëndësishëm të politikës së zgjerimit.
Së dyti, nga konsolidimi i brendshëm institucional i Shqipërisë dhe Kosovës, i cili ndikon drejtpërdrejt në fuqinë e tyre negociuese.
Së treti, nga evoluimi i interesave strategjike të Greqisë në rajon, veçanërisht në raport me sigurinë energjetike dhe gjeopolitikën mesdhetare.
Në këtë kontekst, ideja e një transformimi të qëndrimit grek mbi baza thjesht normative—si historia e përbashkët apo fqinjësia e gjatë—rezulton e pamjaftueshme analitikisht.
Siç argumenton John Mearsheimer, shtetet veprojnë në një sistem anarkik ku “mbijetesa dhe fuqia janë objektivat primare”10. Kjo do të thotë se bashkëpunimi reciprok është i mundur, por vetëm kur përputhet me interesat strategjike të palëve.
Për rrjedhojë, perspektiva e një raporti më të balancuar dhe të qëndrueshëm shqiptaro-grek nuk duhet të mbështetet në pritshmëri idealiste, por në ndërtimin gradual të një raporti fuqish më të ekuilibruara, përmes forcimit të institucioneve, rritjes së transparencës dhe artikulimit të qartë të interesave shtetërore. Vetëm në këto kushte, fqinjësia e gjatë historike mund të përkthehet në një bashkëpunim real dhe funksional në shërbim të paqes dhe stabilitetit rajonal.
Ky artikull argumenton se problemi kryesor nuk qëndron në marrëdhëniet me Greqinë, por në mënyrën se si para së gjithash shteti shqiptar, pra Shqipëria politike menaxhon këto marrëdhënie në raport me publikun dhe institucionet demokratike.
Metodolgjikisht ky studim merrë për model analizën kritike të diskursit dhe metodën krahasuese. Qasja është interpretative dhe synon të ndërthurë teori dhe empiri për të ndërtuar një argument të koherent.
3.2 Shqipëria: transparenca si deficit strukturor
Në Shqipëri, mungesa e transparencës në negociatat me Greqinë krijon një hendek të dukshëm ndërmjet shtetit dhe qytetarëve, duke dobësuar funksionin deliberativ të demokracisë. Ky fenomen është vënë në dukje edhe nga studiues dhe diplomatë shqiptarë si Shaban Murati11 dhe Abdi Baleta12, të cilët argumentojnë se Greqia ka shfrytëzuar në mënyrë të vazhdueshme mekanizmat evropianë për të avancuar interesa specifike kombëtare, shpesh në dëm të pozicionit negociues shqiptar. Në këtë prizëm, rasti i marrëveshjes për delimitimin detar shfaqet si një ilustrim domethënës i asimetrisë negociuese dhe i mungesës së një konsensusi të brendshëm të informuar.
Kjo situatë mund të analizohet më tej përmes lenteve të teorisë së llogaridhënies demokratike.
Siç vëren Mark Bovens, “llogaridhënia është kusht themelor për kontrollin demokratik”13. Në mungesë të mekanizmave efektivë të transparencës dhe raportimit, proceset vendimmarrëse që lidhen me çështje të sovranitetit mbeten të mbyllura ndaj mbikëqyrjes publike dhe institucionale.
Si pasojë, diskursi politik rrezikon të reduktohet në një formë të racionalizuar legjitimimi, ku komunikimi publik nuk shërben më si hapësirë për debat kritik, por si instrument për justifikimin ex post të vendimeve të marra. Kjo jo vetëm që minon besimin qytetar, por edhe dobëson kapacitetin e shtetit për të ndërtuar një pozicion negociues të qëndrueshëm dhe të mbështetur në legjitimitet demokratik.
Sipas Agjencisë greke për Media dhe Informim Kryeministri Rama ishte në një vizitë pune në Greqi, me ftesë të Forumit Ekonomik të Dephit, (21-23 prill) një platformë ndërkombëtare e nivelit të lartë, e cila çdo vit bën bashkë liderë politikë, përfaqësues të biznesit, akademikë dhe ekspertë nga e gjithë bota për të diskutuar sfidat kryesore globale, për të nxitur dialogun ndërkombëtar, për të shkëmbyer ide dhe për të kontribuar në hartimin e politikave që promovojnë zhvillimin e qëndrueshëm dhe bashkëpunimin rajonal e global.
Gjatë punimeve të Forumit, u nënshkrua, në një ceremoni të veçantë, Memorandumi i Mirëkuptimit ndërmjet Korporatës Shqiptare të Investimeve (AIC) dhe Hellenic Corporation of Assets and Participations S.A, si një shprehje e vullnetit për rishikim të pozicionit të Greqisë në raport me Shqipërinë dhe shqiptarët.
Shtypi shqiptar e ka trajtuar vizitën kryesisht në një kornizë diplomacie ekonomike dhe partneriteti strategjik, duke theksuar aspektet formale të agjendës. Ndërkaq mediat greke e kanë trajtuar vizitën më shumë në prizmin e stabilitetit rajonal dhe politikës së jashtme, duke idhënë theks të veçantë energjisë dhe infrastrukturës, rolit të Greqisë si aktor në Mesdheun Lindor dhe menaxhimit të marrëdhënieve në BE dhe NATO. Në shtypin grek, megjithatë nuk munguan as shkrimet që preknin çështjet e hapura bilaterale: si ato të negociatave për detin, çështjeve të pronësisë dhe komuniteteve, marrëdhënieve historike ende të pazgjidhura…
Nga krahasimi i dy diskurseve del qartë një asimetri narrative:
| Elementi | Shtypi shqiptar | Shtypi grek |
|---|---|---|
| Fokusi | Integrim & ekonomi | Stabilitet & interes strategjik |
| Tonaliteti | Optimist, progresiv | Pragmatik, kontrollues |
| Çështje të hapura | Minimizohen | Theksohen |
| Interpretimi i vizitës | “Sukses diplomatik” | “Menaxhim interesash” |
Si konkluzion mund të thuhet se vizita e Ramës në Greqi nuk prodhoi një ndryshim strukturor në marrëdhëniet dypalëshe, por konfirmoi një realitet tipik të diplomacisë ballkanike:
- në njërën anë, tek pala shqiptare, dominoi retorika e fqinjësisë së mirë dhe integrimit evropian,
- në anën tjetër, tek pala greke, mbizotroi tutje logjika e interesit strategjik dhe kalkulimit gjeopolitik.
Në këtë kuptim, media e të dy vendeve pasqyron jo vetëm ngjarjen, por edhe mënyrën e ndryshme të konceptimit të marrëdhënieve ndërkombëtare: njëra më normative, tjetra më realiste.
3.3 Maqedonia e Veriut: kufijtë e kompromisit
Marrëveshja e Prespës ilustron logjikën e kompromisit maksimal. Megjithatë, siç thekson Florian Bieber, ajo “nuk e eliminoi natyrën politike të procesit të zgjerimit”14.
Ky rast tregon se koncesionet nuk janë garanci për integrim.
3.4 Mali i Zi: integrim pa konsolidim të plotë
Mali i Zi demonstron se progresi formal mund të bashkëjetojë me dobësi strukturore. Kjo mbështet argumentin e Dahl-it se demokracia kërkon jo vetëm institucione, por edhe praktikë reale pluraliste15.
3.5 Diskursi si instrument pushteti
Në të tre rastet, diskursi publik përdoret për të legjitimuar vendime politike. Në Shqipëri, ky proces është më pak transparent, duke krijuar një formë të “demokracisë së kufizuar”.
Tabela krahasuese me indikatorë konkretë nga Freedom House dhe raportet e fundit të Komisionit Evropian (2024–2025):
Tabela 1. Krahasimi i indikatorëve demokratikë dhe të integrimit (2024–2025)
| Indikatori | Shqipëria | Maqedonia e Veriut | Mali i Zi |
|---|---|---|---|
| Freedom House (Score /100) | 68 | 67 | 69 |
| Statusi Freedom House | Pjesërisht e lirë | Pjesërisht e lirë | Pjesërisht e lirë |
| Sundimi i ligjit (EU Progress) | Mesatar, progres i ngadaltë | Mesatar, stagnim | Mesatar, me përparim të pjesshëm |
| Lufta kundër korrupsionit | E dobët / selektive | E moderuar | Problem serioz strukturor |
| Transparenca institucionale | E kufizuar | E moderuar | E moderuar |
| Faza e negociatave me BE | Hapje kapitujsh (screening) | Negociata të bllokuara pjesërisht | Kapituj të avancuar |
| Pengesat kryesore | Sundimi i ligjit, korrupsioni | Veto bilaterale (Bullgaria) | Polarizim politik, ndikime të jashtme |
Tabela 2. Indikatorë specifikë të llogaridhënies dhe transparencës
| Indikatori (Freedom House / EU) | Shqipëria | Maqedonia e Veriut | Mali i Zi |
|---|---|---|---|
| Pavarësia e gjyqësorit | E kufizuar | E moderuar | E dobët |
| Kontrolli parlamentar | I dobët | Mesatar | Mesatar |
| Transparenca e vendimmarrjes | E ulët | Mesatare | Mesatare |
| Besimi publik në institucione | I ulët | I ulët | I ulët |
Burimi: Freedom House (2024), European Commission Progress Reports (2024–2025)
Të dhënat tregojnë qartë se të trivendet ndodhen në një kategori të ngjashme demokratike (“partly free”), çka sugjeron se progresi drejt integrimit nuk përcaktohet nga marrëdhëniet bilaterale, por nga cilësia e brendshme e institucioneve.
Në rastin e Shqipërisë, vlerësimi relativisht i ulët për transparencën dhe sundimin e ligjit përforcon argumentin se problemi kryesor nuk qëndron në raportin me Greqinë, por në deficitin e brendshëm institucional. Kjo përputhet me vëzhgimin e Komisionit Evropian se “progresi në negociata mbetet i lidhur ngushtë me reformat në drejtësi dhe luftën kundër korrupsionit”.
Nga ana tjetër, rasti i Maqedonisë së Veriut demonstron në mënyrë empirike kufijtë e koncesioneve bilaterale: pavarësisht një kompromisi historik (Marrëveshja e Prespës), procesi i integrimit mbetet i bllokuar për arsye politike të jashtme.
Në analizën e procesit të integrimit të Maqedonisë së Veriut Macedonia, reduktimi i pengesave vetëm në faktorë të jashtëm—siç kanë qenë më herët raportet me Greece për çështjen e emrit apo aktualisht me Bulgaria për çështje historiko-identitare—rezulton analitikisht i pamjaftueshëm. Një lexim më i plotë kërkon që vëmendja të zhvendoset edhe drejt dimensionit të brendshëm të funksionimit të shtetit dhe respektimit të marrëveshjeve themelore politike.
Në këtë kuadër, implementimi substancial i Marrëveshja e Ohrit përbën një indikator kyç të cilësisë së demokracisë dhe të stabilitetit institucional. Kjo marrëveshje, e cila i dha fund konfliktit të vitit 2001, nuk është thjesht një dokument historik, por një kornizë normative që garanton barazinë ndëretnike dhe funksionimin inkluziv të shtetit. Çdo devijim nga parimet e saj—veçanërisht në aspektin e barazisë së shqiptarëve si element shtetformues—ngre pikëpyetje serioze mbi përmbushjen e kritereve themelore të integrimit evropian.
Nga perspektiva e teorisë së evropianizimit, siç argumentojnë Frank Schimmelfennig dhe Ulrich Sedelmeier, procesi i zgjerimit bazohet në përmbushjen e standardeve të brendshme demokratike dhe jo vetëm në zgjidhjen e kontesteve bilaterale. Në këtë kuptim, respektimi efektiv i të drejtave kolektive dhe individuale, funksionimi i institucioneve shumëetnike dhe garantimi i barazisë para ligjit janë parakushte substanciale për integrim.
Për më tepër, nga një këndvështrim normativ dhe funksional, barazia ndëretnike nuk mund të trajtohet si çështje sekondare apo si rezultat i presioneve të jashtme. Ajo përbën një komponent themelor të kriterit politik të Kopenhagës, i cili kërkon institucione stabile që garantojnë demokracinë, sundimin e ligjit dhe respektimin e të drejtave të njeriut, përfshirë të drejtat e pakicave.
Në këtë prizëm, çdo tendencë për të relativizuar ose për të kufizuar zbatimin e parimeve të Marrëveshjes së Ohrit duhet të shihet jo vetëm si problem i brendshëm politik, por si një pengesë reale për integrimin evropian. Për rrjedhojë, vëmendja analitike dhe politike duhet të balancojë dy dimensione: presionet e jashtme dhe detyrimet e brendshme. Një fokus i njëanshëm vetëm në të parat rrezikon të maskojë deficitet strukturore të brendshme që janë, në fakt, vendimtare për avancimin drejt Bashkimit Evropian.
Ndërkohë, Mali i Zi paraqet një model tjetër: progres formal në negociata, por me probleme të vazhdueshme në konsolidimin demokratik. Kjo tregon se edhe avancimi teknik në kapitujt e BE-së nuk është sinonim i reformave substanciale.
Komisionerja për Zgjerimin, Marta Kos, javën që lamë pas, e cilësoi përparimin e Malit të Zi si “një hap të madh në rrugën drejt anëtarësimit” dhe “një njohje të qartë të progresit” 16për qeverinë e vendit fqinj. Vendimi i shteteve anëtare të Bashkimit Evropian për hartimin e traktatit të anëtarësimit për Malin e Zi shënon hyrjen në një fazë të pakthyeshme të procesit të zgjerimit. “Sot, shtetet anëtare vendosën të fillojnë hartimin e Traktatit të Anëtarësimit të Malit të Zi në BE,” deklaroi Presidenti i Këshillit Evropian, Antonio Costa, i cili e përforcoi këtë mesazh politik, duke theksuar se “për herë të parë që nga viti 2013, Bashkimi Europian nis matjen e kohës për zgjerimin e radhës”.17
Pesha e këtij vendimi bëhet më e qartë nëse shihet në kontekstin historik. Mali i Zi aplikoi për anëtarësim në vitin 2008, mori statusin kandidat në 2010 dhe hapi negociatat në 2012. Sot, ai ka mbyllur 14 nga 35 kapitujt negociues dhe, siç u shpreh ministrja për Çështjet Evropiane, Maida Gorçeviç, “ky është një tjetër konfirmim se jemi në rrugën e duhur për t’u bërë anëtari i 28-të i BE-së deri në vitin 2028”.18
4. Nga fqinjësia historike te kalkulimi strategjik: një lexim realist i raportit shqiptaro-gre
Vizita e fundit e Edi Rama në Greqi [Prill 2026) u paraqit në diskursin zyrtar si një hap përpara në forcimin e fqinjësisë së mirë dhe të bashkëpunimit rajonal. Megjithatë, një lexim më kritik sugjeron se përtej retorikës diplomatike, rezultatet konkrete mbeten të kufizuara dhe të kushtëzuara nga interesa më të thella strategjike.
Në plan formal, vizita kontribuoi në ruajtjen e një kanali të hapur komunikimi politik; në riafirmimin e mbështetjes greke për procesin e integrimit evropian të Shqipërisë; por edhe në theksimin e bashkëpunimit në fusha si ekonomia, energjia dhe stabiliteti rajonal.
Megjithatë, në plan substancial, çështjet kyçe që historikisht kanë përcaktuar marrëdhëniet dypalëshe—si delimitimi i hapësirave detare, çështjet e trashëgimisë historike dhe të drejtat e komuniteteve—në radhë të parë atij çam, nuk njohën ndonjë avancim të dukshëm apo zgjidhje përfundimtare.
Kjo përforcon tezën se marrëdhëniet shqiptaro-greke vazhdojnë të strukturohen nga një logjikë e interesave strategjike dhe jo thjesht nga retorika e fqinjësisë së mirë. Siç do ta interpretonte John Mearsheimer, shtetet veprojnë në bazë të kalkulimeve të fuqisë dhe interesit, dhe bashkëpunimi është i qëndrueshëm vetëm kur këto interesa përputhen.
Në këtë kuptim, Greqia mbetet një aktor që e përdor pozitën e saj brenda European Union për të ruajtur avantazhe negociuese; që e lidh progresin e marrëdhënieve me çështje konkrete ku ka interesa të drejtpërdrejta dhe operon brenda një kornize më të gjerë gjeopolitike që përfshin Mesdheun Lindor dhe Ballkanin Perëndimor.
Për rrjedhojë, vizita e Ramës nuk prodhoi një ndryshim paradigmatik në marrëdhëniet dypalëshe, por më tepër konfirmoi status quo-në: një marrëdhënie funksionale në nivel diplomatik, por e kufizuar në thellësi nga moszgjidhja e çështjeve strukturore dhe nga asimetria e interesave.
Në këtë prizëm, konkluzioni që u zu në gojë më lart se “përtej retorikës së fqinjësisë së mirë mbesin në rend dite interesat strategjike që përkufizojnë kufijtë e bashkëpunimit”, nuk është thjesht një vëzhgim politik, por një përfundim që mbështetet në logjikën themelore të marrëdhënieve ndërkombëtare.
5. Përfundime
Artikulli argumenton se:
- Transparenca është parakusht për legjitimitetin demokratik;
- Koncesionet bilaterale kanë efekt të kufizuar në integrim;
- Sovraniteti duhet të menaxhohet në mënyrë strategjike, jo reaktive;
- Integrimi kërkon reforma të brendshme, jo vetëm diplomaci të jashtme.
Në përfundim, Shqipëria duhet të riorientojë qasjen e saj strategjike nga një diplomaci reaktive drejt një modeli të bazuar në konsolidimin e kapaciteteve institucionale, rritjen e transparencës dhe forcimin e llogaridhënies demokratike. Ky riorientim nënkupton rikthimin e politikës shtetërore tek artikulimi i qartë i interesit strategjik kombëtar, jo si konstrukt retorik, por si platformë e strukturuar veprimi.
Në këtë kuadër, debati mbi format e bashkëpunimit dhe integrimit ndërshqiptar—përfshirë edhe ide të avancuara siç është Federata Shqiptare si opsion jo vetëm i mundshëm, por i domosdoshëm — duhet të trajtohet në mënyrë graduale, institucionale dhe në përputhje me normat ndërkombëtare dhe proceset integruese evropiane. Një qasje e tillë kërkon jo vetëm vizion strategjik afatgjatë, por edhe ndërtimin e kushteve të brendshme politike, juridike dhe ekonomike që e bëjnë të mundur një koordinim më të thelluar ndërmjet hapësirave shqiptare, me theks mes Tiranës dhe Prishtinës zyrtare.
Diplomacia shqiptare, siç do ët shprehej diplomati ynë Bashkim Rma, “duhet të formulojnë qartë e të artikulojnë prioritetet e diplomacisë në shërbim të interesave të qytetarëve… në këtë anë dhe në atë anën tjetër të Drinit”19, respektivisht në të të gjithë hapësirës shqiptare.
Për rrjedhojë, çdo projekt i këtij niveli nuk mund të konceptohet si akt i menjëhershëm politik, por si proces i gjatë transformues, i mbështetur në legjitimitet demokratik, në konsensus shoqëror dhe në përputhje me arkitekturën evropiane të integrimit.
Literatura
- Frank Schimmelfennig, EU Enlargement and Conditionality (2005).
- Jürgen Habermas, The Structural Transformation of the Public Sphere, 27.
- Chantal Mouffe, The Democratic Paradox (2000).
- Stephen Krasner, Sovereignty, 9.
- Robert Jackson, Quasi-States (1990).
- John Mearsheimer, The Tragedy of Great Power Politics, 30.
- Schimmelfennig & Sedelmeier, 2005.
- Heather Grabbe, The EU’s Transformative Power, 6.
- Milada Vachudova, Europe Undivided (2005).
- Mark Bovens, 2007.
- Florian Bieber, 2019.
- Robert Dahl, Polyarchy
- Bashkim Rama, Faktori shqiptar dhe siguria rajonale (2011).
- Heather Grabbe, The EU’s Transformative Power (2006).
- Shaban Murati, Vetëvrasja diplomatike e Kosovës dhe e Shqipërisë (2021)
Fusnotat
1 . Frank Schimmelfennig, EU Enlargement and Conditionality (2005)
2. Jürgen Habermas, The Structural Transformation of the Public Sphere, 27.
3. Stephen Krasner, Sovereignty, 9.
4. Po aty
5. Robert Jackson, Quasi-States (1990).
6. John Mearsheimer, The Tragedy of Great Power Politics, 30.
7. Schimmelfennig & Sedelmeier, 2005.
8. Heather Grabbe, The EU’s Transformative Power, 6.
9. Milada Vachudova, Europe Undivided (2005).
10. John Mearsheimer, The Tragedy of Great Power Politics, 30.
11. Shaban Murati, “Çështja e paqenë e detit: Një intrigë diplomatike greke apo shqiptare” (2016).
12. Abdi Baleta, “Politika greke inventarizoi problemet me diplomacinë e saj në Tiranë”(2013).
13. Mark Bovens, 2007.
14. Florian Bieber, 2019.
15. Robert Dahl, Polyarchy.
16. https://rrugapress.al/bashkimi-evropian-i-hap-dyert-malit-te-zi-shqiperia-ende-ne-pritje-te-ibar/
17. Po aty
18. Po aty
19. Bashkim Rama, Faktori shqiptar dhe siguria rajonale (2011).
