Nga Dr. Sadri RAMABAJA
Vendimi i Gjykatës Kushtetuese të Maqedonisë së Veriut për të shfuqizuar emërtimet e rrugëve dhe sheshit në Tetovë nuk është thjesht një akt juridik që korrigjon një mangësi procedurale të vitit 2007. Ai është një akt me pasoja të rënda politike, sepse prek drejtpërdrejt kujtesën historike, identitetin kulturor dhe dinjitetin kolektiv të shqiptarëve.
Askush nuk mund të bindë shqiptarët se problemi i vërtetë i shtetit maqedonas në vitin 2026 janë emrat e Dervish Carës, Mehmet Pashë Derallës, Kongresit të Manastirit, Abdyl e Sami Frashërit apo sheshi “Iliria”. Nëse për gati njëzet vjet këta emra nuk kanë cenuar rendin kushtetues, paqen sociale apo funksionimin e shtetit, atëherë lind pyetja e pashmangshme: pse pikërisht tani?
Kjo është arsyeja pse vendimi perceptohet si një akt i motivuar politikisht dhe jo si një nevojë e vonuar e drejtësisë kushtetuese. Një shtet që kërkon të ndërtojë kohezion qytetar nuk e fillon këtë proces duke fshirë nga hapësira publike figurat më përfaqësuese të një komuniteti që përbën pjesë themelore të tij.
Ironia është edhe më e madhe kur emrat e rilindësve shqiptarë, të ideologëve të alfabetit dhe të figurave kombëtare zëvendësohen me emërtime që burojnë nga periudha jugosllave. Kështu, ndërsa Evropa po përpiqet të çlirohet nga trashëgimitë ideologjike të shekullit XX, në Tetovë rikthehen simbolet e një epoke që vetë historia e ka lënë pas.
Nga pikëpamja formale, Gjykata mund të ketë gjetur një mangësi procedurale. Por drejtësia nuk matet vetëm me procedurë. Kur një procedurë përdoret pas njëzet vjetësh për të zhbërë një realitet të konsoliduar shoqëror, atëherë ajo pushon së qeni thjesht procedurë dhe shndërrohet në instrument politik.
Më shqetësues se vetë vendimi është mesazhi që ai dërgon. Shqiptarëve u thuhet se ajo që ka qenë e pranueshme për dy dekada mund të shpallet e papranueshme brenda një dite. Se fitoret simbolike të arritura pas Marrëveshjes së Ohrit nuk janë domosdoshmërisht të pakthyeshme. Dhe se identiteti i tyre në hapësirën publike mbetet ende subjekt i rishikimit nga qendra e pushtetit.
Prandaj ky nuk është debat për tabela rrugësh. Është debat për karakterin e shtetit. Për pyetjen nëse Maqedonia e Veriut po ndërtohet si shtet i barabartë i të gjithë qytetarëve të saj, apo si shtet ku barazia vazhdon të ketë kufij etnikë.
Historia na mëson se konfliktet më të mëdha nuk fillojnë gjithmonë me tanke dhe barrikada. Shpesh ato fillojnë me simbole, me kujtesën dhe me përpjekjen për të përcaktuar se kush ka të drejtë të jetë i dukshëm në hapësirën publike. Në këtë kuptim, vendimi i 17 qershorit nuk është thjesht një aktgjykim. Ai është një provë e rëndë për frymën e Ohrit dhe për vetë projektin multietnik të Maqedonisë së Veriut.
