Nga Dr. Selim IBRAIMI / Njujork
Për më shumë se tre dekada, që nga rënia e Murit të Berlinit (1989), ideja ishte se një botë unipolare nuk do të mbaronte kurrë. Në dy dekadat e fundit, është bërë e qartë se ekziston një tjetër kundërshtar që po bëhet i barabartë me ShBA-në. Është Kina, e cila synon t’i tejkalojë ShBA-të. Rasti i Ukrainës dhe lufta në Gjirin Persik e konfirmuan këtë ide.
Presidenti i ShBA-së, Donald Trump, tha kohë më parë se do të duheshin dy miliardë dollarë në ditë për të rihapur Ngushticën e Hormuzit. Përgjigja kineze nuk vonoi të vinte. Ministri i Jashtëm kinez Wang Yi tha: “Ngushtica ishte e hapur para luftës. Rrënjët e problemit qëndrojnë në veprimet tuaja të paligjshme kundër Iranit; ju keni krijuar një krizë globale nga hiçi.” Dy dekada më parë, ishte e paimagjinueshme të mendohej se Kina do të përgjigjej në këtë mënyrë ose se Kanadaja ose SHBA-ja do të vendosnin tarifa ndaj njëra tjetrës, madje edhe ndaj vendeve të BE-së.
Ky është një argument tjetër se rendi botëror në ndryshim apo ndryshe i quajtur “realizm transaksional” nuk është vetëm midis shteteve dominuese, por përfshin edhe marrëdhëniet në ndryshim midis Perëndimit dhe realiteteve politike në rajone të caktuara të globit. Ndarja midis shteteve perëndimore nga njëra anë dhe fuqive në rritje nuk është vetëm një çështje konceptuale ose ideologjike, është një çështje teknologjike, ushtarake, e inteligjencës artificiale dhe shkencore, e cila, sipas të gjitha provave dhe treguesve, Lindja, me Kinën në ballë si fuqia kryesore dhe fuqitë e mesme, do t’i tejkalojë vendet perëndimore, të cilat tashmë janë në krizë.
Ato kanë shqetësime të brendshme, janë bërë shoqëri të fragmentuara, me çështje të pabarazisë dhe dallimeve racore, mungesës së prodhimit, etj.
Gara për aleatë ka sjellë gjithashtu një epokë të re kundërshtarësh, e cila ushtron presion të ri mbi shoqëritë perëndimore që janë mësuar të varen nga ShBA-ja që nga viti 1945, veçanërisht Evropa.
Ajo epokë e artë për Evropën, pavarësisht se kush do të jetë në pushtet në Uashington, mendohet se ka mbaruar.
ShBA-ja është në borxhe të thella dhe e paaftë të mbajë përgjegjësi për çështjet botërore. Ndërkohë që ShBA-ja përballet me Kinën si një fuqi e madhe botërore, as që vjen parasysh që të vazhdojë mbajë barrën financiare të shteteve të Evropës apo të Ballkanit.
Në terma praktikë, këto janë disa manifestime të një realiteti të ri në politikën botërore që është i dukshëm edhe në Ballkan. Më parë, kemi shkruar për këto raporte rreth marrëdhënieve të ShBA-së me BE-në, Kinën, Ukrainën, Rusinë, etj. Në pjesën e fundit të këtij artikulli, do të përqendrohemi në disa ndryshime të dukshme me avantazhe dhe disavantazhe për disa vende në Ballkan, duke marrë parasysh botën multipolare me një rend botëror në ndryshim. Në mënyrë specifike, bëhet fjalë për situatën që tashmë po reflektohet nga zhvendosja e politikës amerikane drejt një Serbie me një rol të rëndësishëm, në të cilën Uashingtoni po rrit bashkëpunimin me Beogradin në mbrojtje, ekonomi, siguri energjetike, etj., dhe me një tendencë për të zvogëluar bashkëpunimin me Prishtinën, pa vënë në dyshim njohjen e saj dhe me një prani të trupave amerikane në Kosovë.
Qasja aktuale amerikane mund të ndryshojë nëse qeveria në Kosovë dhe përfaqësuesit e saj, përfshirë opozitën, bëjnë ndryshime të shpejta në politika. Në këtë mënyrë, Serbia mund të kundërbalancohet dhe politika amerikane mund të balancohet gradualisht pa e favorizuar më tej Serbinë në aspektin strategjik. Siç e dimë, Serbia ka një rol shumëpolar dhe do të përpiqet të ruajë statusin e saj aktual me mbështetje nga disa vende të BE-së dhe ShBA-të.
Maqedonia e Veriut nuk e ka këtë rol. Ka bërë përparim të ngadaltë në rrugën drejt BE-së dhe sundimit të ligjit, me një probabilitet të lartë të promovimit të recidivizmit politik dhe shpërthimeve të nxehta ndëretnike. Bosnja dhe Hercegovina vazhdon të funksionojë si një vend i ndarë. Pas më shumë se tre dekada të Marrëveshjes së Dejtonit të vitit 1995, lobistë të angazhuar nga Republika Srpska (RS) po lobojnë tek senatorët amerikanë që një ditë serbët të shkëputen nga federata.
Këto janë vetëm disa shembuj se si rendi ndërkombëtar në realitet ka ndikuar në Ballkan me rreziqe dhe avantazhe për disa shtete.
Duhet theksuar në fund se historikisht ka pasur ndryshime në çështjet dhe rendin botëror. Zhvillimet në atë kohë u dokumentuan tradicionalisht, krahasuar me mundësitë e sotme ku kemi ndryshime të shpejta strukturore që ndihen si nga shtetet e fuqishme ashtu edhe nga ato të dobëta. Gara për të qenë dhe për të mbetur i pari, veçanërisht në energji, burime, programe të inteligjencës artificiale dhe eksplorim hapësinor, do të tregojë gjithashtu formën e rendit të ri ndërkombëtar.
Deri atëherë, do të shohim më shumë “realizëm transaksional” dhe shumë më pak idealizim dhe politikë konstruktive në institucionet ndërkombëtare.
Ndërsa kalojmë nëpër këtë fazë, shtetet e brishta në Ballkan dhe qeveritë e tyre duhet të jenë të kujdesshme, sepse askush nuk interesohet më për normat dhe moralin në politikën ndërkombëtare.
