Nga Dr. Arben MALAJ
Bashkëjetesa e biznesit me ushtrinë është e mundur, por vetëm atëherë kur shteti :
1. nuk e shet sovranitetin,
2. nuk e demton mbrojtjen e vet
3.e përdor kapitalin privat për të mirëmbajtur asetin ushtarak,
4.jo për ta zëvendësuar atë me resorte luksoze për elitën.
Kjo qeveri ka cenuar disa elemente kritike të sigurisë sonë kombëtare për t’i vënë ato në dispozicion të oligarkëve të saj.
Ndërkohë, të gjitha vendet e tjera, duke filluar nga SHBA-ja, po rishikojnë rikthimin dhe integrimin e aseteve strategjike të mbrojtjes kombëtare si pjesë integrale të forcës së tyre mbrojtëse.
Projekt vendimi i qeverisë shqiptare për të nxjerrë Ishullin e Sazanit nga infrastruktura e mbrojtjes kritike dhe për t’ia kaluar kompanisë nje kompani private për një resort turistik luksoz, ka ndezur një debat të thellë gjeopolitik.
Përtej retorikës së “investimeve miliardere” dhe “turizmit elitar”, ky hap prek drejtpërdrejt :
1. sigurinë kombëtare,
2. historinë dhe
3. peshën tonë strategjike në NATO.
Për shkak të pozicionit të tij nevralgjik në Kanalin e Otrantos, Sazani ka qenë gjithmonë i lakmuar nga fuqitë e mëdha, duke u konsideruar si një “aeroplanmbajtëse natyrore” që kontrollon hyrjen në Adriatik.
Rëndësia e tij epokale përshkruhet mjaft mirë nga dy thënie të periudhave të ndryshme. Në shekullin e XVII, kronikani dhe gjeografi i njohur venedikas, Pjetër Koroneli, do të shkruante se :
“Kush zotëron Sasanin, mban në dorë çelësin e të gjithë komunikimit detar midis Gjirit të Venedikut dhe pjesës tjetër të Mesdheut.”
Gjate komunizmit Hoxha do te shprehej se: “Çelësat e Kanalit të Otrantos i kemi ne; Sazani dhe Karaburuni janë muret e pathyeshme të socializmit.”
Nën këtë paranojë të rrethimit ushtarak, regjimi komunist e ktheu ishullin prej 5.7 km² në një postbllok të blinduar të Traktatit të Varshavës.
Me kosto jashtëzakonisht të rënda financiare dhe njerëzore për ekonominë e varfër shqiptare, Sazani u shpua si një “djathë zviceran”.
U ndërtuan mbi 3,600 bunkerë (rreth 600 për km²) dhe kilometra të tërë tunele nëntokësore, të projektuara për t’i rezistuar:
1. sulmeve bërthamore e kimike,
2. me vendstrehime nënujore për nëndetëse e katera silurues.
Në kulmin e tij, ishulli funksiononte si një qytet autonom me rreth 10,000 banorë, i pajisur me pallate, spital, shkollë dhe depo ushqimore për t’i rezistuar rrethimit për muaj të tërë.
Sot, ekspertët e mbrojtjes dhe inteligjencës ushtarake alarmojnë se ky projekt shkon përtej turizmit.
Në epokën e luftërave hibride dhe kërcënimeve asimetrike, çmilitarizimi i Sazanit përbën një “verbim” vullnetar të Kanalit të Otrantos, duke i hequr vendit një pikë kritike kontrolli fizik dhe vëzhgimi radarik.
Kthimi i ishullit në një zonë private të frekuentuar nga jahte dhe avionë të pakontrolluar mirë në rrugë ushtarake rrezikon të krijojë një “vrimë të zezë” inteligjence në krahun jugor të NATO-s.
Për më tepër, projekti mbart një rrezik kritik për Parkun Kombëtar Detar Sazan-Karaburun, një ekosistem unik që mbijetoi pikërisht sepse ishte zonë ushtarake e mbrojtur.
Ndërsa SPAK ka nisur verifikimet mbi procedurat e pronësisë, pyetja që mbetet është:
A po sakrifikohet një aset i pazëvendësueshëm i sigurisë kombëtare dhe një dëshmi e sakrificës sonë historike për përfitime politike dhe financiare të përkohshme të një elite të ngushtë?
Pervoja tregon se edhe ne ish zonat ushtarake mund te behen investimeve private por kurre duke ja kaluar nje baze ushtarake nje manaxhimi privat por thjeshte duke e lejuar te investoje.
Në praktikën ndërkombëtare ekzistojnë raste kur brenda territoreve ushtarake lejohen projekte private apo bashkëpunime publike-private (PPP).
Megjithatë, ndryshimi thelbësor me rastin e Sazanit është se këto vende:
1. “nuk e nxjerrin territorin nga infrastruktura e mbrojtjes”,
2. nuk ia ndryshojnë destinacionin strategjik dhe
3. misioni i sigurisë kombëtare mbetet parësor, duke pasur kontroll të plotë ushtarak mbi çdo lëvizje.
Ky model ndërkombëtar njihet si “Bashkëjetesa Strategjike” (Dual-Use Infrastructure) dhe funksionon përmes kritereve shumë të rrepta. Ja disa raste konkrete nga vendet e tjera se si mund të bëhet kjo pa cenuar sigurinë:
1. Modeli i Presidios në San Francisko (SHBA)
Presidio ka qenë një nga bazat ushtarake më të rëndësishme në bregdetin perëndimor të SHBA-së.
Si funksionon: Kur ushtria amerikane vendosi se nuk i duhej më i gjithë kapaciteti i bazës, ajo nuk u privatizua për t’u bërë resorte me vila të mbyllura.
Toka iu kalua një besimi publik (Presidio Trust) në bashkëpunim me Shërbimin e Parqeve Kombëtare.
Projekti privat: Aty u lejuan biznese private, hotele historike, qendra kërkimore (si ato të Lucasfilm) dhe restorante.
Siguria dhe Misioni: Çdo projekt privat është me qira afatgjatë dhe shteti mban pronësinë absolute.
Në rast emergjence apo krizë kombëtare, ushtria dhe qeveria federale kanë të drejtën ligjërore të rimarrin kontrollin e plotë të menjëhershëm të çdo objekti brenda 24 orëve.
2. Bazat Detare në Mbretërinë e Bashkuar (p.sh., Portsmouth)
Portsmouth është një nga bazat më të mëdha detare të Royal Navy (Flotës Mbretërore Britanike).
Si funksionon: Brenda territorit të bazës funksionon një zonë e madhe tregtare dhe turistike e quajtur “Gunwharf Quays” dhe Portsmouth Historic Dockyard, ku operojnë qindra biznese private, dyqane, hotele dhe muze.
Siguria dhe Misioni: Hapësira menaxhohet me një sistem të rreptë sigurie të ndarë në zona.
Bizneset private zhvillohen në zonat e deklasifikuara, por ato janë nën vëzhgimin 24-orësh të policisë ushtarake.
Misioni i mbrojtjes nuk cenohet sepse porti ushtarak ngjitur vazhdon të mbajë nëndetëset dhe aeroplanmbajtëset e NATO-s. Kontrolli i hyrje-daljeve detare mbetet 100% në duart e ushtrisë.
3. Modeli i Ishujve Ushtarakë në Finlandë (p.sh., Ishulli Örö)
Finlanda ka pasur dhjetëra ishuj të militarizuar fort gjatë Luftës së Ftohtë për t’u mbrojtur nga Bashkimi Sovjetik, plot me bunkerë dhe artileri të rëndë bregdetare (shumë i ngjashëm me Sazanin).
Si funksionon: Ishulli Örö u hap për turizmin e qëndrueshëm dhe bizneset private (hotele të vogla eko-turistike, guida, restorante në ish-godinat e ushtarëve).
Siguria dhe Misioni: Ushtria finlandeze nuk hoqi dorë nga ishulli. Forcat e Mbrojtjes të Finlandës mbajnë ende zonat e tyre të mbyllura në ishull, sistemet e radarëve të integruar në NATO dhe kryejnë stërvitje të rregullta ushtarake aty.
Turizmi privat thjesht “bashkëjeton” me mbrojtjen nën rregulla ku ushtria ka fjalën e fundit për çdo leje.
Pamje nga Sazani:
Ku ndryshon Sazani nga këto modele?
Nëse qeveria shqiptare do të zbatonte këto modele të vendeve të NATO-s, projekti i Sazanit do të dukej krejt ndryshe:
1. Pronësia dhe Kontrolli:
Ishulli nuk do t’i falej apo kalonte në menaxhim ekskluziv një kompanie private për të ndërtuar vila luksoze të mbyllura. Bizneset private do të merrnin vetëm godina specifike me qira afatgjatë (leasing) pa pasur të drejtë mbi territorin.
2. Ruajtja e Funksionit Ushtarak:
Forcat tona Detare do të mbanin të hapur bazën e tyre, stacionin e radarit të NATO-s dhe tunelet nëntokësore si një aset strategjik aktiv. Turistët do të vizitonin pjesët e lejuara, por ishulli do të mbetej de jure dhe de facto zonë ushtarake.
3. Transparenca dhe Ligji:
Ndryshimi i ligjeve të mjedisit brenda natës për t’ia përshtatur dëshirave të një investitori të vetëm privat nuk ndodh në vendet demokratike, ku çdo PPP ushtarake kalon nëpër filtra të rreptë të komisioneve të mbrojtjes në Parlament.
