Trashëgimia e Fan Nolit nuk mund të përvetësohet nga asnjë narrativë e vetme gjeopolitike. Ai nuk i përket një vizioni perandorak, por historisë së vetëvendosjes politike shqiptare dhe vazhdimësisë sovrane të Shqipërisë.
Nga Dr. Dritan Hoti
Ndër debatet më të rëndësishme në marrëdhëniet ndërkombëtare dhe mendimin gjeopolitik gjatë tre dekadave të fundit ka qenë supozimi se moderniteti teknologjik dhe racionaliteti ekonomik do ta zbehnin në mënyrë të pashmangshme ndikimin e ideologjive tradicionale kombëtare. Megjithatë, projektet moderne gjeopolitike rrallëherë mbështeten vetëm mbi kapacitetin ushtarak. Ato kërkojnë një arkitekturë intelektuale të aftë për ta shndërruar ambicien territoriale në domosdoshmëri historike. Pikërisht në këtë kontekst, konstruktet ideologjike rifitojnë rëndësi strategjike.
Mendimi bashkëkohor gjeopolitik rus, veçanërisht në dimensionet e tij neo-imperiale, është përpjekur ta ri-interpretojë rendin e pas Luftës së Ftohtë përmes kategorive qytetëruese që tejkalojnë diplomacinë tradicionale. Narrativa të tilla nuk synojnë vetëm ndikim; ato kërkojnë legjitimitet përmes vetë historisë.
Në këto kushte, historia pushon së funksionuari si kërkim shkencor dhe shndërrohet në instrument të psikologjisë gjeopolitike. E kaluara nuk analizohet më në mënyrë kritike; ajo përvetësohet simbolikisht. Pasoja është shfaqja e narrativave që i paraqesin popujt dhe territoret fqinj jo si entitete historike sovrane, por si zgjatime të papërfunduara të një vazhdimësie të supozuar më të madhe qytetëruese. Ky fenomen është shfaqur vazhdimisht në diskursin politik ballkanik.
Brenda këtij kuadri më të gjerë, deklaratat e fundit të Aleksandër Duginit meritojnë vëmendje të veçantë. I konsideruar gjerësisht si një prej eksponentëve kryesorë intelektualë të neo-eurazianizmit rus dhe një interpretues me ndikim i mendimit gjeopolitik bashkëkohor të Kremlinit, Dugin deklaroi së fundmi se “Shqipëria moderne u krijua nga prifti ortodoks Fan Noli”. Kjo deklaratë u shfaq në mënyrë të papritur, veçanërisht duke pasur parasysh se Shqipëria klasifikohet nga Ministria e Jashtme ruse ndër shtetet që konsiderohen politikisht armiqësore ndaj interesave ruse.
Në pamje të parë, ky pohim mund të duket si një vlerësim pozitiv për Fan Nolin. Megjithatë, nënteksti i tij strategjik është dukshëm më kompleks. Formulime të tilla rrallëherë përbëjnë vëzhgime historike neutrale. Përkundrazi, ato synojnë të ripërcaktojnë gjenealogjinë e legjitimitetit kombëtar duke izoluar një komponent të vetëm të një procesi historik shumëplanësh. Në këtë mënyrë, ato përpiqen në mënyrë subtile ta rivendosin formimin e shtetit shqiptar brenda një narrative më të gjerë gjeopolitike ortodokse.
Megjithatë, një shqyrtim rigoroz i formimit të shtetit shqiptar dëshmon se Shqipëria moderne u krijua përmes kontributit të domosdoshëm të tri strukturave kryesore elitare.
E para përbëhej nga elita intelektuale dhe fetare katolike e Shqipërisë së Veriut, e cila vepronte kryesisht nën mbrojtjen diplomatike dhe kulturore të Vjenës.
E dyta përfshinte përfaqësuesit më të shquar të popullsisë ortodokse shqiptare, ndër të cilët Fan S. Noli zinte një vend unik dhe të veçantë.
Shtylla e tretë përbëhej nga elita administrative dhe diplomatike shqiptaro-osmane, shumë prej të cilëve kishin arritur pozita të rëndësishme brenda strukturave perandorake osmane.
Projekti kombëtar shqiptar nuk ishte, pra, produkt i një rryme të vetme ideologjike, por sinteza e disa traditave politike, fetare dhe kulturore.
Ta reduktosh këtë kompleksitet në një gjenezë ekskluzivisht ortodokse do të thotë të keqinterpretosh si sociologjinë, ashtu edhe diplomacinë e procesit të ndërtimit të kombit shqiptar. Një reduksionizëm i tillë anashkalon ekuilibrin delikat përmes të cilit Shqipëria arriti të ndërtonte një shtet funksional, pavarësisht presioneve të jashtëzakonshme rajonale dhe interesave konkurruese perandorake.
Vetë Fan Noli e kuptonte këtë dilemë me një qartësi të jashtëzakonshme. Një historian i njohur amerikan i historisë moderne shqiptare dhe ballkanike (Prof. Bernd Fischer) e ka përshkruar dikur Nolin si “një gjigant të historisë kulturore shqiptare dhe ndërkombëtare”. Ky vlerësim nuk ishte i ekzagjeruar. Rëndësia e Nolit nuk buronte vetëm nga arritjet e tij letrare, teologjike apo politike, por nga kuptimi i tij strategjik mbi sovranitetin institucional.
Krijimi i Kishës Ortodokse Autoqefale Shqiptare përfaqësonte, mbi të gjitha, një projekt të konsolidimit shtetëror. Noli e kuptonte se shteti i ri shqiptar nuk mund të arrinte stabilitet afatgjatë për sa kohë që pjesë të rëndësishme të popullsisë ortodokse mbeteshin strukturalisht të varura nga institucione kishtare të ndikuara nga qendra të huaja gjeopolitike, veçanërisht nga Greqia, Serbia apo Rusia. Objektivi i tij nuk ishte izolimi teologjik apo nacionalizmi i ngushtë fetar. Përkundrazi, ai synonte krijimin e një kuadri kishtar të pajtueshëm me sovranitetin politik shqiptar dhe kohezionin kombëtar.
Kërkimet arkivore të zhvilluara në Vjenë e përforcojnë më tej këtë interpretim. Dokumentet e ruajtura në arkivat diplomatike austriake tregojnë se ideja për të mbështetur një autoqefali ortodokse shqiptare ishte inkurajuar edhe nga diplomatë me përvojë në Ballhausplatz, Ministrinë e Jashtme Austro-Hungareze. Ndër ta ishte edhe August Kral, konsulli habsburg në Shqipëri dhe një prej ekspertëve më të mirë austro-hungarezë për çështjet shqiptare. Pas Luftës së Parë Botërore, Kral drejtoi më pas përfaqësinë diplomatike të Austrisë në Turqinë e Mustafa Kemal Ataturkut.
Kral rekomandonte mbështetjen për një Kishë Ortodokse Autoqefale Shqiptare mbi parime që ngjanin në mënyrë të habitshme me ato të mbrojtura nga vetë Fan Noli. Arsyetimi ishte thelbësisht gjeopolitik. Vjena e kuptonte se stabilizimi i Shqipërisë kërkonte institucione kombëtare autonome, të afta për të kufizuar depërtimin ideologjik të jashtëm. Për këtë arsye, Kisha Ortodokse Shqiptare nuk shihej thjesht si një institucion fetar, por si një instrument i qëndrueshmërisë shtetërore dhe i ekuilibrit strategjik në Ballkan.
Pikërisht brenda këtij këndvështrimi historik dhe gjeopolitik duhet interpretuar edhe ndërhyrja e fundit e Aleksandr Dugin. Diskursi bashkëkohor gjeopolitik rus i rikthehet shpesh narrativave historike jo thjesht për të riinterpretuar të kaluarën, por për të formësuar perceptimet strategjike të së ardhmes. Revizionizmi historik, kur përdoret përmes formulimeve selektive, synon të rihapë hapësira simbolike ndikimi në rajone që historikisht kanë qenë objekt rivaliteti midis perandorive dhe qytetërimeve.
Për Shqipërinë, rëndësia e këtyre narrativave tejkalon kufijtë e debatit akademik. Ato rezonojnë brenda një mjedisi më të gjerë rajonal, ku segmente të caktuara të elitave politike dhe intelektuale të vendeve fqinje vazhdojnë, herë pas here, ta perceptojnë konsolidimin historik të shqiptarëve me hezitim ose me një shqetësim të nënkuptuar. Si rrjedhojë, vigjilenca intelektuale bëhet e domosdoshme. Përballja me shtrembërimet ideologjike nuk mund të mbështetet vetëm mbi reagimin emocional apo mbi një nacionalizëm retorik. Ajo kërkon rigorozitet shkencor, vetëbesim kulturor dhe seriozitet institucional.
Në epokën bashkëkohore, kjo sfidë merr edhe një dimension shtesë. Inteligjenca artificiale, komunikimi digjital dhe shpërndarja algoritmike tashmë përshpejtojnë qarkullimin e narrativave historike me një shpejtësi të paprecedentë. Shoqëritë që nuk zotërojnë përgatitjen e nevojshme intelektuale mund të bëhen të cenueshme ndaj formave të sofistikuara të manipulimit informativ, të maskuara si interpretime historike.
Në kushte të tilla, formimi klasik kulturor, kërkimi arkivor dhe metodologjia e disiplinuar historike shndërrohen jo vetëm në instrumente të kërkimit akademik, por edhe në elemente me rëndësi strategjike kombëtare.
Ne fund të fundit, qëndrueshmëria e një shteti nuk varet vetëm nga aleancat ushtarake apo treguesit ekonomikë, por nga koherenca intelektuale përmes së cilës ai e kupton dhe legjitimon historinë e vet. Identiteti modern i Shqipërisë lindi nga bashkëjetesa dhe jo nga përjashtimi, nga ekuilibri dhe jo nga absolutizmi ideologjik. Përvoja historike shqiptare dëshmon se mbijetesa kombëtare në Ballkan ka qenë shpeshherë më pak rezultat i dominimit dhe më shumë i aftësisë për të ruajtur balancën e brendshme përballë presioneve të jashtme konkurruese.
Pikërisht për këtë arsye, trashëgimia e Fan Nolit nuk mund të përvetësohet nga asnjë narrativë e vetme gjeopolitike. Ai nuk i përket një vizioni perandorak, por historisë së vetëvendosjes politike shqiptare dhe vazhdimësisë sovrane të shtetit shqiptar. Trashëgimia e tij intelektuale dhe diplomatike vijon të formësojë ne nje fare menyre ndërgjegjen historike të Shqipërisë.
