Nga Dr. Dritan HOTI
Rëndësia e vizitës së Volodymyr Zelenskyt në Beograd nuk mund të kuptohet në mënyrë të mjaftueshme përmes fjalorit konvencional të protokollit diplomatik. Koha në të cilën ajo zhvillohet, që përkon me një fazë kritike të luftës kundër Rusisë; destinacioni i saj gjeografik, Serbia; pesha e saj gjeopolitike; si dhe reagimet që pritet të provokojë, përbëjnë së bashku premisat për një interpretim më të gjerë strategjik. Vizita nuk është thjesht një takim ndërmjet dy presidentëve. Ajo është një sinjal politik i drejtuar njëkohësisht ndaj Beogradit, Moskës, Kievit dhe vendeve të tjera.
Dimensioni më domethënës i kësaj vizite qëndron pikërisht te destinacioni: presidenti ukrainas po viziton kryeqytetin e partnerit politik më të qëndrueshëm të Rusisë në Evropë. Simbolika është e pamundur të mos vihet re. Por, simbolika merr rëndësi pikërisht sepse ndërvepron me interesat, kujtesën historike dhe kalkulimet e pushtetit.
Ndryshe nga Rusia, Ukraina nuk ka ndjekur një trajektore historike që të konvergjojë natyrshëm me atë të Serbisë. Themelet ideologjike të afërsisë serbe me Rusinë burojnë në masë të madhe nga një konceptim më i gjerë i solidaritetit rus me popujt sllavë dhe ortodoksë. Në mendimin politik rus të shekullit XIX, ky solidaritet paraqitej herë pas here si një detyrim moral për çlirimin e popujve të afërt në pikëpamje etnike e fetare, edhe me rrezikun e një përplasjeje me Evropën Perëndimore. Në Serbi, ky bosht etno-fetar fitoi një qëndrueshmëri të jashtëzakonshme. Që nga shfaqja e shtetit modern serb e deri në ditët tona, ai ka mbijetuar ndryshimeve të regjimeve, riorientimeve ndërkombëtare dhe transformimeve evropiane më me sukses se në shumicën e shoqërive të tjera sllave.
Kjo trashëgimi historike shpjegon përse prania e Zelenskyt në Beograd mbart implikime që shkojnë përtej agjendës së menjëhershme. Nëse vizita zhvillohet në një kohë kur goditjet me raketa ruse mbeten një realitet i përditshëm, atëherë qëllimi i saj mund të jetë më pak një akt sfidues teatral dhe më shumë një test i kalkuluar i ndikimit rus në Ballkan. Ajo mund ta irritojë Kremlinin, por irritimi nuk duhet ngatërruar me transformimin strategjik.
Për Serbinë, ky takim dëshmon një tipar gjithnjë e më të dallueshëm të politikës së saj të jashtme: dualizmin strategjik. Beogradi ka refuzuar t’i bashkohet regjimit perëndimor të sanksioneve ndaj Rusisë, ndërkohë që ka kultivuar njëkohësisht imazhin e një shteti që, në rrethana të caktuara, i ka mundësuar në mënyrë të tërthortë Ukrainës të sigurojë furnizime ushtarake, përfshirë municione. Paralajmërimet diplomatike dhe të inteligjencës ruse kanë reflektuar ndërgjegjësimin e Moskës për këtë paqartësi, ndërsa presidenti Aleksandar Vuçiq e ka kundërshtuar vazhdimisht karakterizimin sipas të cilit Serbia po e ndihmon Ukrainën në mënyrë të qëllimshme ose sistematike.
Kjo paqartësi nuk përbën domosdoshmërisht mungesë koherence. Për një shtet të mesëm të vendosur ndërmjet sferave gjeopolitike konkurruese, paqartësia mund të shndërrohet në instrument pushteti. Serbia kërkon marrëdhënie me Bashkimin Evropian, lidhje historike me Moskën dhe njëkohësisht hapësirë manovrimi ndërmjet tyre. Një politikë e tillë është e qëndrueshme, megjithatë, vetëm për aq kohë sa mjedisi ndërkombëtar u lejon angazhimeve kontradiktore të bashkëjetojnë.
Agjenda e raportuar – bashkëpunimi ekonomik, veçanërisht në fushën e energjisë, krahas diskutimit mbi perspektivat evropiane të të dy vendeve – merr një rëndësi që tejkalon marrëdhëniet dypalëshe. Orientimi i brendshëm i Serbisë mbetet thellësisht i ndarë. Një studim i vitit 2025, i cituar në diskutimin fillestar, tregonte se 59 përqind e të anketuarve serbë preferonin një aleancë me Rusinë, ndërsa 37 përqind mbështesnin perspektivën evropiane të vendit. Pavarësisht kufizimeve metodologjike që mund të kenë këto shifra, ato zbulojnë një realitet politik: zgjedhjet e politikës së jashtme të Serbisë nuk mund të shkëputen nga përfytyrimet kolektive përmes të cilave një shoqëri kupton historinë, identitetin, sigurinë dhe përkatësinë e saj.
Çështja e Kosovës i shton kësaj tabloje një kompleksitet strategjik të veçantë. Zelensky ka ruajtur qëndrimin e Ukrainës për mosnjohjen e pavarësisë së Kosovës, ndërsa Vuçiqi vazhdon të theksojë njohjen nga Serbia të integritetit territorial të Ukrainës. Në pamje të parë, këto dy qëndrime mund të duken simetrike. Por, ato nuk janë domosdoshmërisht ekuivalente. Politika ndërkombëtare krijon shpesh analogji sipërfaqësore ndërmjet konflikteve, strukturat historike, rrethanat juridike dhe modelet e dhunës së të cilave janë thellësisht të ndryshme.
Tri dallime janë veçanërisht të rëndësishme.
Së pari, mbështetja jashtëzakonisht e fortë për Ukrainën ndër shqiptarët kontraston dukshëm me ndjenjën relativisht të fuqishme pro-ruse brenda shoqërisë serbe.
Së dyti, fushata e represionit dhe e dhunës së Serbisë ndaj shqiptarëve të Kosovës, përfshirë akte që janë karakterizuar gjerësisht si të natyrës gjenocidale, nuk mund të barazohet thjesht me trajtimin e popullsive rusishtfolëse në Donbas nga shteti ukrainas.
Së treti, shpallja e pavarësisë së Kosovës, e mbështetur nga fuqitë kryesore perëndimore që janë gjithashtu mbështetësit kryesorë politikë dhe ushtarakë të Ukrainës, u shqyrtua nga Gjykata Ndërkombëtare e Drejtësisë dhe, në kuadrin e ngushtë të pyetjes së parashtruar para saj, u vlerësua se nuk shkelte të drejtën ndërkombëtare. Analogjitë historike kërkojnë, pra, dallim dhe analizë të kujdesshme, jo simetri retorike.
Pyetja më e thellë është nëse vizita e Zelenskyt mund të kontribuojë në transformimin afatgjatë të orientimit strategjik të Serbisë. Këtu përgjigjja është dukshëm më e pasigurt. Politika perëndimore ndaj Serbisë, për më shumë se dy dekada, ka synuar, në forma të ndryshme dhe me shkallë të ndryshme koherence, ankorimin e vendit në rendin politik euro-atlantik. Një vizitë presidenciale nuk mund të zëvendësojë transformimin e kulturës strategjike.
Rezultati përfundimtar i luftës në Ukrainë do të ketë një rëndësi të jashtëzakonshme në këtë drejtim. Mbetet e pamundur të parashikohet se çfarë forme politike do të ketë Rusia pas përfundimit të konfliktit, apo nëse ajo do të dalë prej tij si një pol kontinental, rajonal apo global i fuqisë. Megjithatë, konfigurimi i fuqisë ruse pas luftës do të ndikojë në mënyrë të pashmangshme në kalkulimet e Serbisë. Nëse aftësia e Moskës për të projektuar fuqinë e saj jashtë kufijve do të dobësohet ndjeshëm, hapësira e Beogradit për të ruajtur ekuilibrin e tij aktual mund të ngushtohet. Nëse Rusia ruan një fuqi të konsiderueshme, Serbia mund të ketë stimuj më të fortë për të vijuar politikën e saj të paqartësisë strategjike.
Një riorientim i vërtetë gjeopolitik i Serbisë do të kërkonte, për rrjedhojë, shumë më tepër sesa gjeste diplomatike. Ai do të presupozonte një proces transformimi politik dhe sociologjik brenda vendit: një rivlerësim gradual nga elita politike dhe nga një pjesë e konsiderueshme e shoqërisë i narrativave historike, perceptimeve mbi sigurinë dhe supozimeve morale që qëndrojnë në themel të politikës së jashtme. Ndryshimi i politikës së jashtme bëhet i qëndrueshëm atëherë kur kalkulimet e jashtme shoqërohen me ndryshime të brendshme në ndërgjegjen politike. Shtetet rrallë i braktisin identitetet e tyre strategjike të konsoliduara vetëm sepse një orientim tjetër bëhet materialisht më i leverdishëm; ato e bëjnë këtë kur vetë kuptimi i interesit kombëtar rindërtohet.
Pikërisht kjo e bën domethënëse praninë e Zelenskyt në Beograd. Vizita vë në provë aftësinë e diplomacisë serbe për të akomoduar Kievin pa ndryshuar konceptimin e saj më të thellë për Rusinë, Evropën dhe identitetin e vet historik. Përgjigjja do të varet nga evoluimi i rendit të sigurisë në Evropë.
Ekziston edhe një dimension bashkëkohor. Diplomacia vepron përmes kanaleve zyrtare, imazheve, narrativave mediatike, platformave digjitale dhe gjesteve politike të vëna në skenë. Teknologjia ka përshpejtuar qarkullimin e simboleve, ndërsa komunikimi strategjik po bëhet gjithnjë e më shumë pjesë përbërëse e politikës së jashtme. Një vizitë mund të jetë njëkohësisht ngjarje, mesazh, test dhe instrument ndikimi.
Prandaj, Zelensky në Beograd nuk duhet lexuar as si një shkëputje teatrale, as si një kuriozitet diplomatik. Ajo është një lëvizje e kalkuluar brenda përplasjes më të gjerë strategjike për ndikim në Evropë. Simbolika e saj mund ta shqetësojë Moskën; vlera e saj praktike mund t’i ofrojë Beogradit hapësirë shtesë për manovrim; por rëndësia e saj historike do të matet nga diçka shumë më e vështirë për t’u arritur: nëse ndërgjegjja strategjike e Serbisë do të zhvendoset gradualisht drejt rendit politik me të cilin Evropa ka synuar ta orientojë atë.
