Nga Dr. Sadri RAMABAJA
Zhvillimet e sontme në Serbi shënojnë një moment të rëndësishëm politik. Pas 14 vjetësh të dominimit të forcave të tij politike, Aleksandar Vuçiqi ka pranuar humbjen në zgjedhjet parlamentare përballë lëvizjes së udhëhequr nga studentët. Sipas raportimit të Associated Press, ky rezultat përfaqëson një tronditje serioze të rendit politik të ndërtuar rreth pushtetit të tij. Megjithatë, rëndësia e tij nuk duhet ngatërruar me përfundimin automatik të modelit politik që e ka karakterizuar Serbinë gjatë dekadës së fundit.
Lëvizja studentore u ngrit mbi pakënaqësinë e akumuluar ndaj korrupsionit, kapjes së institucioneve dhe autoritarizmit. Tragjedia e Novi Sadit, ku shembja e konstruksionit të stacionit hekurudhor në vitin 2024 shkaktoi 16 viktima, u bë një pikë kthese për mobilizimin qytetar. Në këtë kuptim, rezultati zgjedhor nuk është vetëm ndërrim i mundshëm i shumicës parlamentare, por edhe shprehje e kërkesës për përgjegjësi publike dhe funksionim demokratik të shtetit. Megjithatë, raportimet për parregullsi dhe presion ndaj votuesve tregojnë se legjitimiteti demokratik duhet të mbështetet edhe në integritetin e procesit zgjedhor.
Për Kosovën dhe sigurinë e Ballkanit Perëndimor, ky zhvillim duhet analizuar me kujdes të veçantë. Vuçiqi e ka përdorur nacionalizmin, tensionet me Kosovën dhe retorikën e kërcënimit si instrumente të konsolidimit të pushtetit të brendshëm. Por politika e Serbisë ndaj Kosovës nuk është krijuar vetëm nga një lider. Ajo mbështetet në një traditë të gjatë politike, në perceptime të rrënjosura të identitetit kombëtar dhe në një konsensus të gjerë shoqëror e institucional për mosnjohjen e pavarësisë së Kosovës.
Prandaj, nuk do të ishte metodologjikisht e drejtë që lëvizja studentore të barazohej me regjimin e Vuçiqit; po aq e pasaktë do të ishte të supozohej se ndryshimi i pushtetit do të sillte vetvetiu një kthesë strategjike ndaj Kosovës. Qëndrimi i studentëve për statusin e Kosovës, i cili nuk paraqitet si shkëputje thelbësore nga pozicioni tradicional serb, duhet vlerësuar edhe në kontekstin e karakterit të gjerë të mobilizimit të tyre. Përqendrimi te korrupsioni, drejtësia dhe institucionet mund të ketë qenë kusht për bashkimin e qytetarëve me bindje të ndryshme politike, duke i lënë çështjet më përçarëse të politikës së jashtme jashtë qendrës së fushatës.
Këtu qëndron edhe dilema kryesore: a do të ndryshojë vetëm bartësi i pushtetit në Beograd, apo do të fillojë të ndryshojë edhe modeli politik që e ka prodhuar dhe shfrytëzuar destabilizimin rajonal?
Përgjigjja nuk mund të jepet sonte. Ajo do të varet nga përbërja dhe programi i qeverisë së re, nga marrëdhënia e saj me institucionet demokratike, nga mënyra se si do të trajtojë pakicat dhe fqinjët, si dhe nga gatishmëria për t’u shkëputur nga praktikat e presionit politik dhe të instrumentalizimit të konflikteve.
Për Kosovën, kriteret e vlerësimit duhet të jenë konkrete: respektimi i marrëveshjeve të arritura në dialog, ndërprerja e ndërhyrjeve destabilizuese, trajtimi i përgjegjshëm i çështjeve të sigurisë dhe gatishmëria për marrëdhënie ndërmjet dy shteteve mbi bazën e realitetit politik dhe juridik ekzistues. Deklaratat e fushatës, sado premtuese të duken, nuk mund t’i zëvendësojnë këto prova.
Në të njëjtën kohë, Kosova nuk ka arsye ta shohë demokratizimin e Serbisë si kërcënim. Përkundrazi, një Serbi me institucione më të përgjegjshme, me konkurrencë politike reale dhe me një politikë të jashtme më pak të varur nga logjika e konfliktit do të ishte në interes të stabilitetit afatgjatë të rajonit. Kjo, natyrisht, nuk kërkon që Kosova të heqë dorë nga vigjilenca strategjike apo nga mbrojtja e sovranitetit të saj. Përkundrazi, kërkohet qasje shumë e kujdesshme dhe e matur, meqë ky zhvillim mund të ngrisë euforinë në Bruksel.
Humbja e Vuçiqit mund të hapë një mundësi për ndryshim, por nuk përbën ende dëshmi se Serbia po braktis politikën e destabilizimit. Një tranzicion i tillë nuk matet vetëm me emrat që largohen nga pushteti, por me institucionet që ndërtohen, me politikat që ndryshojnë dhe me sjelljen që bëhet e qëndrueshme.
Prandaj, as triumfalizmi dhe as skepticizmi absolut nuk janë qasje të dobishme. Ajo që kërkohet është maturi politike dhe vlerësim mbi bazën e fakteve.
Vuçiqi duket se i ka humbur zgjedhjet. Por nëse Serbia do ta braktisë edhe politikën e destabilizimit, kjo mbetet një çështje që do të provohet nga veprimet e pushtetit të ri, jo nga rezultati i një nate zgjedhore.
