Kur historia nuk pranon të rishkruhet
Nga Bedri HALIMI / Shkrimtar
Historia është një nga gjykatësit më të rreptë të njerëzimit. Ajo mund të vonojë, mund të heshtë për vite ose edhe për dekada, por rrallëherë gabon në gjykimin përfundimtar të proceseve të mëdha. Ajo nuk udhëhiqet nga emocionet e çastit, as nga interesat politike të një brezi. Në fund, historia i nënshtrohet vetëm një kriteri: provës së kohës.
Ngjarjet e vitit 1981 e kanë kaluar këtë provë.
Në momentin kur shpërthyen, ato u dënuan me gjuhën më të ashpër të sistemit politik jugosllav. Demonstruesit u etiketuan si armiq, separatistë, irredentistë dhe kundërrevolucionarë. Mijëra të rinj u arrestuan, u dënuan me burgime të gjata, u përjashtuan nga universitetet dhe u ndoqën për vite me radhë. Qëllimi ishte i qartë: të shuhej jo vetëm protesta, por edhe ideja që ajo përfaqësonte.
Megjithatë, ndodhi e kundërta.
Sa më i madh u bë represioni, aq më shumë u përhap vetëdija se çështja e Kosovës nuk mund të zgjidhej brenda kufijve politikë që kishte përcaktuar sistemi jugosllav. Kërkesa “Kosova Republikë”, e cila në vitin 1981 u konsiderua e papranueshme, me kalimin e kohës u shndërrua në boshtin politik të lëvizjes kombëtare shqiptare në Kosovë.
Ky është një fakt që nuk varet nga interpretimet.
Ai buron nga vetë rrjedha e historisë.
Nga demonstratat e vitit 1981 deri te rezistenca politike e viteve nëntëdhjetë, nga rezistenca paqësore te lufta çlirimtare, nga çlirimi te shpallja e pavarësisë së Kosovës, ekziston një vazhdimësi historike që nuk mund të shpërfillet. Natyrisht, secila etapë kishte veçantitë e veta, bartësit e vet dhe rrethanat e veta. Por është po aq e qartë se këto etapa nuk lindën në një zbrazëti historike. Ato u mbështetën mbi një proces të gjatë të ndërgjegjësimit politik dhe kombëtar, në të cilin viti 1981 zë një vend të pazëvendësueshëm.
Kjo nuk do të thotë se demonstratat e atij viti duhet të idealizohen.
Asnjë ngjarje historike nuk është e përkryer.
Asnjë lëvizje politike nuk është e paprekshme nga analiza kritike.
Historia serioze nuk ndërtohet mbi mite, por mbi fakte.
Megjithatë, analiza kritike nuk është e njëjtë me relativizimin e qëllimshëm.
Nuk është e njëjtë me përpjekjen për ta shkëputur një ngjarje nga konteksti i saj historik.
Nuk është e njëjtë me tentativën për t’i mohuar një populli të drejtën për të qenë subjekt i historisë së vet.
Në këtë kuptim, debati mbi vitin 1981 nuk është vetëm debat për të kaluarën.
Ai është debat për mënyrën se si ndërtohet kujtesa kolektive.
Një shoqëri që harron sakrificat e veta rrezikon të humbasë edhe aftësinë për t’i kuptuar arsyet e lirisë që gëzon sot. Liria nuk lind rastësisht. Ajo nuk është dhuratë e historisë. Ajo është rezultat i një vargu përpjekjesh, sakrificash dhe vendimesh të vështira, të marra shpesh në rrethana kur fitorja dukej e pamundur.
Prandaj, edhe përpjekjet për ta zhvlerësuar vitin 1981 nuk janë thjesht interpretime alternative. Ato prekin vetë mënyrën se si brezat e rinj do ta kuptojnë rrugën që ka ndjekur populli shqiptar në Kosovë drejt lirisë dhe shtetësisë.
Kjo nuk do të thotë se historia duhet të mbrohet nga debati.
Përkundrazi.
Historia duhet të sfidohet vazhdimisht me dokumente të reja, me burime të reja dhe me analiza të reja.
Por një rishikim serioz historik nuk ndërtohet mbi supozime, teori konspirative apo interpretime që shpërfillin faktet e njohura. Ai ndërtohet mbi kërkimin e së vërtetës, edhe kur kjo e vërtetë nuk përputhet me bindjet ose biografitë e atyre që shkruajnë për të.
Në fund të fundit, historia nuk është pronë e asnjë partie politike, e asnjë ideologjie dhe e asnjë individi. Ajo është trashëgimi e një populli të tërë.
Pikërisht për këtë arsye, askush nuk ka të drejtë ta trajtojë historinë si një tekst që mund të redaktohet sipas nevojave të kohës.
Faktet mund të analizohen.
Dokumentet mund të plotësohen.
Interpretimet mund të debatohen.
Por nuk mund të fshihet rrjedha e proceseve historike.
Nuk mund të mohohet sakrifica e mijëra studentëve, punëtorëve, intelektualëve dhe veprimtarëve që paguan me burg, me përndjekje, me shkatërrim të jetës profesionale e familjare, vetëm pse besuan se Kosova duhej të ishte e lirë dhe e barabartë.
Koha mund të ndryshojë gjuhën me të cilën flitet për ta.
Mund të ndryshojë edhe mënyrën se si interpretohen disa ngjarje.
Por ajo nuk mund të ndryshojë faktin se ato ishin pjesë e një procesi historik që ndikoi në fatin e Kosovës.
Prandaj, përpjekjet për ta paraqitur vitin 1981 si një gabim historik janë të destinuara të përballen me një kundërshtar që nuk mund të mposhtet: vetë historinë.
Sepse historia mund të vonojë.
Mund të heshtë.
Mund të keqinterpretohet për një kohë.
Por ajo nuk pranon të rishkruhet sipas dëshirës së askujt.
Në fund, ajo gjithmonë rikthehet te faktet.
Dhe faktet flasin më gjatë se polemikat, më qartë se propagandat dhe më fort se çdo përpjekje për t’i zbehur sakrificat e atyre që, në pranverën e vitit 1981, besuan se një popull nuk mund të jetojë përgjithmonë duke kërkuar më pak se sa i takon.
