Recension për romanin e Bedri Islamit “Gruaja në të zeza”, Botues NAIMI, Tiranë, 2023, f. 262
Ng Dr. Sadri RAMABAJA
Hyrje: Letërsia e kujtesës dhe trauma e diktaturës
Në dekadat e fundit, letërsia shqipe ka dëshmuar një interes në rritje për rikthimin kritik te përvoja historike e diktaturës komuniste, duke e trajtuar atë jo vetëm si objekt kujtese, por edhe si fushë reflektimi etik, politik dhe antropologjik. Në këtë korpus veprash, narrativat që vendosin në qendër viktimën, kujtesën dhe traumën kolektive kanë marrë një rëndësi të veçantë, sepse ato synojnë të rindërtojnë pjesë të historisë që për një kohë të gjatë mbetën të heshtura ose të shtrembëruara nga diskurset zyrtare.
Romani Gruaja në të zeza (Botues Naimi, Tiranë, 2023) i Bedri Islamit vendoset pikërisht në këtë traditë të letërsisë së kujtesës. Duke u mbështetur në fate reale njerëzore dhe në ngjarje të dokumentuara historikisht, autori ndërton një rrëfim ku historia private ndërthuret me historinë kolektive, ndërsa drama e individit shndërrohet në metaforë të dramës së një shoqërie të tërë. Në qendër të romanit qëndron figura e gruas shqiptare të mbetur në zi, jo vetëm si bartëse e dhimbjes familjare, por edhe si ruajtëse e memories historike dhe e identitetit moral të komunitetit.
Në këtë kuptim, Gruaja në të zeza nuk është thjesht një roman mbi viktimat e diktaturës. Ai është një tekst që problematizon raportin ndërmjet pushtetit dhe individit, ndërmjet kujtesës dhe harresës, ndërmjet historisë zyrtare dhe historisë së përjetuar. Përmes figurës së nënës, Bedri Islami arrin të artikulojë një nga temat më universale të letërsisë së traumës: mënyrën se si dhuna politike depërton në jetën private dhe vazhdon të jetojë në kujtesën e brezave, edhe pasi ngjarjet historike kanë përfunduar.
Ky recension synon ta shqyrtojë romanin në dy rrafshe komplementare: së pari, si një vepër të memories kolektive shqiptare, ku figura e gruas në të zeza shndërrohet në paradigmë të traumës dhe të qëndresës morale; dhe së dyti, si një tekst që mund të vendoset në dialog me traditën më të gjerë të letërsisë botërore të traumës historike, ku gratë dhe nënat marrin rolin e dëshmitareve të historisë dhe të ruajtëseve të kujtesës kolektive.
Romani si narrativë e kujtesës kolektive
Romani Gruaja në të zeza i Bedri Islami mund të lexohet si një tekst i memories historike, në të cilin përvoja individuale e humbjes ndërthuret me dramën kolektive të shoqërisë shqiptare gjatë dhe pas vendosjes së regjimit komunist. Duke u mbështetur në ngjarje dhe personazhe reale, autori ndërton një narrativë që tejkalon kufijtë e rrëfimit biografik dhe shndërrohet në një reflektim mbi natyrën e dhunës politike, mbi mekanizmat e terrorit shtetëror dhe mbi pasojat afatgjata të tyre në strukturën morale e shpirtërore të shoqërisë.
Arkitektura narrative e romanit mbështetet në dy linja kryesore rrëfimore. E para lidhet me fatin e nënës së autorit, bashkëshorti i së cilës u eliminua nga strukturat e Sigurimit të Shtetit. E dyta përqendrohet te Bue Bardha, nëna e Ekrem Bardha, e cila, pasi humbi dy djem nga represioni i diktaturës, u detyrua të largohej nga Shqipëria për të shpëtuar pjesën tjetër të familjes. Megjithëse të ndryshme në rrethanat konkrete, të dyja historitë bashkohen në një pikë themelore: përballjen e gruas shqiptare me arbitraritetin e pushtetit totalitar dhe me pasojat tragjike që ky pushtet prodhoi në jetën e individit.
Në këtë aspekt, romani fiton vlerë jo vetëm si vepër letrare, por edhe si dokument antropologjik dhe kulturor i kujtesës shqiptare. Figura e gruas në të zeza nuk mbetet një personazh i kufizuar në individualitetin e saj, por shndërrohet në një kategori simbolike që përfaqëson një përvojë kolektive. Ajo është gruaja që humb bashkëshortin, djalin, vëllanë apo familjen, por që mbetet bartëse e kujtesës dhe dëshmitare e historisë. Në këtë kuptim, e zeza nuk është thjesht ngjyra e zisë; ajo bëhet metaforë e një epoke të tërë, e një rendi politik që prodhoi dhunë sistematike dhe trauma ndërbreznore.
Dimensioni universal i kësaj figure forcohet nga fakti se autori nuk e kufizon atë në një emër të vetëm. Gruaja në të zeza mund të identifikohet me fatin e Sabiha Kasimati, të Musine Kokalari, të Lirie Gjylbegajt, të Bue Bardhës, apo të qindra grave të tjera shqiptare që u gjendën në anën e humbësve të historisë zyrtare. Kështu, romani ndërton një tipologji shoqërore dhe historike, përmes së cilës individualja shndërrohet në kolektive, ndërsa përvoja personale fiton përmasa kombëtare.
Në një plan më të gjerë interpretues, romani mund të lexohet edhe përmes tezës së njohur të Ernest Hemingway se në periudhat e konflikteve dhe përmbysjeve historike “më të mirët vriten”. Në rastin shqiptar, kjo tezë nuk kufizohet vetëm te lufta, por shtrihet edhe në periudhën e ndërtimit të shtetit komunist dhe të konsolidimit të diktaturës. Terrori politik nuk ushtrohej vetëm ndaj kundërshtarëve ideologjikë, por shpesh edhe ndaj atyre që sistemi i konsideronte pjesë të vetes. Në këtë mënyrë, romani evidenton një paradoks themelor të regjimeve totalitare: aftësinë e tyre për të konsumuar edhe bijtë e vet, duke prodhuar vazhdimisht viktima të reja në emër të ruajtjes së pushtetit.
Një nga aspektet më domethënëse të veprës është trajtimi i pasojave psikologjike dhe morale të dhunës shtetërore. Në roman përsëritet ideja se “kur vriten djemtë, vdesin edhe nënat”. Kjo nuk duhet kuptuar vetëm në kuptimin biologjik apo emocional, por si shprehje e një procesi më të thellë të shkatërrimit të botës së brendshme të individit. Humbja e fëmijës, sidomos kur ajo shkaktohet nga shteti, përfaqëson formën më ekstreme të dhunës politike, sepse godet njëkohësisht individin, familjen dhe vazhdimësinë e komunitetit.
Pikërisht këtu qëndron edhe rëndësia e veçantë e romanit. Ai nuk kufizohet në rikonstruktimin e ngjarjeve historike, por synon të rindërtojë kujtesën e atyre që mbetën jashtë narrativës zyrtare. Duke i dhënë zë nënave, vejushave dhe grave të mbijetuara të terrorit politik, Bedri Islami krijon një kundër-narrativë ndaj harresës institucionale. Në këtë kuptim, Gruaja në të zeza paraqitet si një formë e drejtësisë simbolike, ku letërsia merr përsipër funksionin e kujtesës dhe të rehabilitimit moral të viktimave.
Prandaj, romani mund të konsiderohet jo vetëm një vepër e rëndësishme e prozës dokumentare shqiptare, por edhe një studim letrar mbi traumën, kujtesën dhe rezistencën morale. Përmes figurës së gruas në të zeza, autori arrin të sintetizojë një përvojë historike që tejkalon fatet individuale dhe bëhet pjesë e ndërgjegjes kolektive shqiptare, duke e shndërruar romanin në një memorial letrar kushtuar viktimave dhe të mbijetuarve të diktaturës komuniste.
Gruaja në të zeza në dialog me letërsinë botërore
Gruaja në të zeza mund të vendoset në dialog me disa vepra të rëndësishme të letërsisë botërore që trajtojnë raportin ndërmjet individit, traumës historike dhe dhunës së shtetit. Megjithatë, paralelja më domethënëse, sipas meje, do të ishte me romanin Njëqind vjet vetmi të Gabriel García Márquez-it dhe, në mënyrë edhe më të drejtpërdrejtë, me Shtëpia e shpirtrave të Isabel Allende.
Në Shtëpia e Shpirtrave, historia e një familjeje shndërrohet në histori të një kombi. Gratë e familjes Trueba bëhen bartëse të kujtesës, ndërsa terrori politik i diktaturës kiliane depërton në jetën private duke prodhuar trauma që zgjasin për breza të tërë. Edhe te Gruaja në të zeza, historia e Bule Bardhës dhe e Lirie Gjylbegajt nuk mbetet thjesht histori familjare; ajo bëhet histori e Shqipërisë së shekullit XX. Në të dyja rastet, figura femërore është ruajtësja e memories kolektive dhe e vazhdimësisë morale të shoqërisë.
Një paralele edhe më e afërt mund të bëhet me romanin Grua e dashur [Beloved] të Toni Morrison. Edhe pse i vendosur në kontekstin e skllavërisë amerikane, ky roman trajton mënyrën se si trauma historike vazhdon të jetojë në kujtesën e të mbijetuarve. Te Morrison, nëna bëhet figura qendrore e rezistencës ndaj çnjerëzimit. Te Bedri Islami, gruaja në të zeza luan një funksion të ngjashëm: ajo është mbartëse e plagës historike, por edhe e dinjitetit që i mbijeton terrorit.
Nga letërsia e Evropës Lindore, një krahasim shumë interesant mund të bëhet me Jeta dhe Fati të Vasily Grossman-it. Grossmani trajton terrorin stalinist dhe mekanizmat e shtetit totalitar, duke treguar se si sistemi shkatërron jo vetëm kundërshtarët, por edhe besimtarët e vet. Kjo është pikërisht një nga temat qendrore të Gruaja në të zeza: fakti se viktimat e diktaturës nuk ishin domosdoshmërisht armiqtë e regjimit, por shpesh edhe njerëz që i kishin shërbyer atij me besnikëri.
Megjithatë, analogjia më e përkryer më duket ajo me Nëna dhe bij si model tematik që përshkon shumë letërsi të traumës politike. Në këtë kuptim, Gruaja në të zeza mund të lexohet si versioni shqiptar i asaj letërsie që e vendos nënën në qendër të historisë, jo si figurë sentimentale, por si institucion moral i kujtesës. Ashtu si nënat e letërsisë së Morrisonit, Allendes apo Grossmanit, edhe gratë e Bedri Islamit mbajnë mbi supe barrën e historisë. Ato janë dëshmitaret e heshtura të tragjedive që shteti kërkoi t’i fshinte nga kujtesa.
Në rrafshin tipologjik, Gruaja në të zeza mund të vendoset pranë atyre romaneve të letërsisë botërore që trajtojnë traumën historike përmes figurës së nënës si bartëse e kujtesës kolektive. Në këtë aspekt, vepra e Bedri Islamit krijon afri tematike me The House of the Spirits të Isabel Allendes dhe Beloved të Toni Morrisonit, ku historia familjare shndërrohet në histori kombëtare, ndërsa figura femërore merr funksionin e ruajtjes së memories dhe të rezistencës morale ndaj dhunës së historisë. Si në këto vepra, edhe te Gruaja në të zeza trauma individuale kapërcen kufijtë e biografisë dhe shndërrohet në metaforë të fatit kolektiv të një shoqërie të tërë nën regjimin represiv.
Kur individi alias Nëna shndërrohet në simbol
Në përmbyllje, Gruaja në të zeza e Bedri Islami del si një tekst ku kufiri ndërmjet dëshmisë historike dhe letërsisë fiksohet qëllimisht i paqartë, në mënyrë që kujtesa të mos mbetet vetëm objekt i rrëfimit, por të shndërrohet në përgjegjësi etike. Përmes dy linjave narrative që ndërthuren si dy forma të së njëjtës plagë kolektive, romani artikulon jo vetëm historinë e humbjes, por edhe mënyrën se si ajo mbijeton në ndërgjegjen e brezave.
Në këtë kuptim, figura e gruas në të zeza nuk është thjesht personazh letrar, por një strukturë e tërë kuptimore: ajo është njëkohësisht individ dhe simbol, biografi dhe histori, dhimbje dhe qëndresë. Në të bashkohen fatet e grave si Sabiha Kasimatit, Musine Kokalarit, Bule Bardhës dhe shumë të tjerave që mbetën në margjinat e narrativës zyrtare, por në qendër të dramës reale historike.
Krahasimet me letërsinë botërore të traumës—nga Grua e dashur deri te Shtëpia e Shpirtrave —e vendosin veprën në një horizont universal ku dhuna shtetërore dhe humbja familjare nuk janë më përvoja të lokalizuara, por forma të përsëritura të historisë njerëzore. Megjithatë, romani ruan një specifikë të fortë shqiptare: ngarkesën e një kujtese që ende nuk është mbyllur plotësisht dhe që vazhdon të kërkojë artikulim moral e shoqëror.
Në fund, Gruaja në të zeza mbetet një akt kujtese i dyfishtë: akademik, sepse rindërton me koherencë një pjesë të historisë së dhunës politike; dhe thellësisht emocional, sepse e rikthen atë histori në formën e një dhimbjeje që nuk i përket vetëm së kaluarës. Është një tekst ku letërsia nuk e zëvendëson jetën, por e ruan atë nga harresa—dhe pikërisht në këtë ndërmjetësi të brishtë midis kujtesës dhe humbjes qëndron edhe forca e tij më e qëndrueshme.
