Vazhdimi i pjesës së aktërt të intervistës ekskluzive me dy nga komandantët emblematik të UÇK-së: Bislim Zyrapin dhe Dilaver Goxhajn.
Reçaku dhe kthesa e luftës në dimrin e vitit 1999
Masakra, ndikimi në moralin e luftëtarëve, mobilizimi dhe përgatitjet për fazën e re të luftës.
Andrea Myller: Pas marrëveshjes midis Millosheviqit dhe Holbrooke, ju patët kohë për ristrukturim dhe riorganizim…
Bislim Zyrapi: Marrëveshja ishte e njëanshme. UÇK-ja e nënshkroi atë, por jo Millosheviqi. Prandaj, ishte një marrëveshje e njëanshme. Pala serbe e shkeli këtë marrëveshje. Edhe bashkësia ndërkombëtare ndërhyri shpesh në këtë çështje.
I. Ideali, miqësia dhe uniteti i brezit të luftës
Sadri Ramabaja: Si ndihet Bislim Zyrapi, si ushtar dhe shef i shtabit operativ, tani që lufta mbaroi, domethënë që Kosova është çliruar?
Bislim Zyrapi: Jam shumë krenar që kam qenë pjesë e UÇK-së dhe që kam ndihmuar popullin tim në luftën për liri. Edhe pse sot kemi shumë probleme që lidhen me zhvillimin e shtetit tonë, ndihem mirë.
Sadri Ramabaja: A keni ende miqësi me ish-kolegët si Dilaver Goxhaj, etj.? A takoheni dhe kujtoni me dashuri kohën që keni kaluar së bashku?
Bislim Zyrapi: Miqësia jonë me Dilaverin daton që nga pranvera e vitit 1999, më saktësisht, që nga më 8 marsi.
Dilaver Goxhaj: Ne kemi mbetur besnikë ndaj njëri-tjetrit, luftëtarë të lirisë; miq në luftë, miq në paqe.
Sadri Ramabaja: A nuk u ndodhi kjo shumë ish-luftëtarëve të lirisë? Ata e filluan luftën si bashkëpunëtorë, por sot janë të shpërndarë midis partive të ndryshme dhe të ndarë midis tyre.
Dilaver Goxhaj: Çdo marrëdhënie pasqyron interesa.
Sadri Ramabaja: Ju lutem, më lejoni, të paktën në emrin tim, të shpreh mirënjohjen dhe vlerësimin tim të thellë për ju.
Dilaver Goxhaj: Unë, Bislimi dhe disa nga miqtë tanë u udhëhoqëm nga ideali i luftës për liri. Ideali ynë ishte çlirimi i Kosovës. Nuk e imagjinonim kurrë se një ditë do të bëheshim komandantë, ministra apo politikanë… Kjo është arsyeja pse dallimi këtu është midis idealistëve dhe materialistëve.
II. Riorganizimi dhe profesionalizimi i UÇK-së (1998)
Andrea Myller: Megjithë politikave kundërthënëse të palëve, ju e keni udhëhequr luftën…
Bislim Zyrapi: Aq sa kemi pasur mundësi, po.
Andrea Myller: Por sot kur jetoni në liri, kur i vështroni zhvillimet politike, këto zhvillime ju kthejnë në periudhën e luftës, meqë shihni po ato kundërthënie të politikës që i kishit parë edhe gjatë lufëts?
Bislim Zyrapi: Po, e saktë. Shumëçka është e ngjashme.
Dilaver Goxhaj: Qysh në ditën e paër që u njohtëm, u puçëm disi. Ky nuk e hiqte veten sikur ishte mbi ne. Ishte shumë i thjeshtë. Dhe nuk mbajë mend që ky të ketë marrë një vendim pa u konsultuar me ne. Konsultat ishin krejt si mes vëllezërve. Si bëhet më mirë. Edhe kur kundërshtonim
njëri- tjetrin, sillnim argumente… S’jam dakord për këtë arsye dhe e dëgjonim njëri-tjetrin me vëmendje dhe pastaj merrnim vendim.
Po mos të ishim koordinuar me njëri-tjetrin në këtë formë, ne do të ishim asgjësuar gjatë asaj periudhe më shumë se dymujore.
Sadri Ramabaja: A nënkupton kjo se gjatë kësaj periudhe, ju si Shtab i UÇK-së keni funsonuar pothuajse në unison?
Dilaver Goxhaj: Në mënyrë të jashtëzakonshme. Unë po flas për pjesën e punës që na ka takuar ne ushtarakëve profesionistë.
Sadri Ramabaja: Ndoshta kjo pjesë është historia më e lavdishme e UÇK-së…
Dilaver GOXHAJ: Mbase, mbase… kjo nuk na takon neve ta themi. Sidoqoftë, ne ushtarakët ishin në shkallë të lartë të përgjegjësisë, kemi pasur një unitet mendimi e veprimi të jashtëzakonshëm.
Sadri Ramabaja: Faleminderit shumë që ma thatë edhe këtë. Kisha shumë dëshirë ta dëgjoja edhe këtë fakt.
Andrea Myller: A mund të jepni disa statistika?
Sa ushtarë kishte në UÇK në maj 1998?
Bislim Zyrapi: Mund të jap numra të përafërt. Në atë kohë gjatë inspektimit konstatova se kudo kishte kryesisht shoqata të vogla; Drenica dhe Dukagjini ishin pak më të organizuar.
Që nga hyrja në Kosovë dhe fillimi i inspektimit deri në prag të ofensivës serbe, ishin rreth 7000 pjesëtarë të uniformuar të UÇK-së.
Andrea Myller: Dhe sa pjesëtarë kishte UÇK-ja në shtator, në fund të ofensivës?
Bislim Zyrapi: Ky numër ishte përgjysmuar.
Andrea Myller: Sigurisht që jo të gjithë kanë vdekur, apo jo?
Bislim Zyrapi: Ofensiva e parë filloi në korrik 1998 dhe përfundoi rreth shtatorit 1998, kështu që zgjati dy muaj të mirë. Në varësi të situatës gjatë përballjes, disa u tërhoqën dhe u larguan në Shqipëri. Zonat rreth Drenicës, Dukagjinit dhe Pashtrikut ishin të pushtuara. Zonat e tjera u goditën më pak, veçanërisht rajoni i Shalës dhe Bajgorës. Rajoni i Llapit nuk u përfshi në ofensivë.
I mbajtëm larg luftimeve për shkak të kufirit. Në rrezik ishte edhe zhvillimi i tyre, si dhe ai i rajonit të Neredimes dhe Karadakut.
Një marrëveshje e njëanshme armëpushimi kishte hyrë në fuqi që nga kthimi im në nëntor, dhe unë isha gjithashtu në Perednim. Kemi diskutuar me kolegët për çështjet që kanë të bëjnë me sferën ushtarake si dhe ato që kanë kapërcyer kufijtë, përfshirë çështjet diplomatike. Për mua ishte e rëndësishme që të merrja mbështetjen më të gjerë të mundshme në mënyrë që sa më shumë oficerë të lartë të mund të vinin në riorganizimin e UÇK-së që e kishim filluar gjatë ofensivave të lartpërmendura. Këtë e kemi provuar pas atentatit ndaj Ahmet Krasniqit, kur unë isha kthyer dhe kishim filluar kontaktet dhe diskutimet për bashkim. Ka pasur tentativa të mëparshme, por e kam fjalën për bisedat në të cilat kam marrë pjesë.
2.1 Takimi i Stambollit dhe marrëveshja e 2 nëntorit 1998
Pas kthimit nga Perëndimi, dërguam një delegacion për të biseduar me qeverinë e Bukoshit. Bukoshi në atë kohë nuk ishte në Shqipëri, më saktë nuk mundi të hynte për shkak të trazirave të shtatorit [fajin e ka tentativa e dështuar e grushtit të shtetit të 14 shtatorit 1998, të udhëhequr nga anëtarët e FARK-ut të Ministrisë së Mbrojtjes të qeverisë Bukoshi – shpjegimi im, SR].
Takimin e organizuam në Stamboll. Ai takim u zhvillua rreth fundit të tetorit 1998. Nga UÇK-ja, unë dhe Kadri Veseli morëm pjesë si përfaqësues të Shtabit të Përgjithshëm, ndërsa Bujar Bukoshi, Is aMustafa, Halil Bicaj dhe Kadri Balaj tashmë ishin në Stamboll.
Ne ngritëm çështjen e bashkimit si në nivelin politik ashtu edhe në atë ushtarak. Qëllimi ishte bashkimi i forcave të armatosura.
Në nivel ushtarak arritëm një marrëveshje shumë shpejt. Sepse kur ushtarakët negociojnë mes tyre, zakonisht arrijnë një marrëveshje shpejt.
Në planin politik, pala jonë – UÇK-ja – dëshironte që Bukoshi të mbetej kryeministër, por këmbënguli që qeveria të plotësohej nga disa anëtarë të Shtabit të Përgjithshëm.
Ne propozuam emërimin e Hashim Thaçit për zëvendëskryeministër dhe themelimin e tri ministrive me anëtarë shtesë të Shtabit të Përgjithshëm.
Ne ramë dakord të merrnim këtë rrugë dhe ramë dakord që të lidhim marrëveshjen në Tiranë në prani të qeverisë shqiptare.
Në atë kohë Pandeli Majko ishte në Tiranë. Bujari dhe Isa ishin kthyer një ditë më parë, Kadriu, Halil Bicaj dhe unë një ditë më pas. Bujari kishte shfrytëzuar kohën në Tiranë dhe ishte takuar me qeverinë atje. Ai i kishte njoftuar për rezultatin e takimit dhe ishte larguar. Ai ju la mesazh se duhen ndërmarrë hapa të mëtejshëm dhe se do të pajtohet me të gjitha marrëveshjet e arritura.
Nuk e di se si u arrit marrëveshja politike. Megjithatë, në nivel ushtarak, ne vazhduam procesin e bashkimit dhe përfunduam një marrëveshje për bashkimin e forcave të armatosura. Kjo marrëveshje u nënshkrua më 2 nëntor 198. Dokumenti ekziston; Halil Bicaj e zotëron atë. Ai u depozitua gjithashtu në gjykatë.
Andrea Myller: Vetëm një pyetje shtesë sqaruese. Para kësaj marrëveshjeje, kishte ende grupe nga të dy forcat e armatosura që vepronin në zonën e operacioneve, secila nën strukturën e vet komanduese – FARK nën Ministrin e Mbrojtjes të qeverisë Bukoshi, dhe struktura tjetër komanduese nën Shtabin e Përgjithshëm të UÇK-së, apo jo?
Bislim Zyrapi: Nuk kishte formacione të tjera në Kosovë përveç atyre të UÇK-së. Kishte edhe grupe FARK në Kosovë, por të gjitha këto ishin nën komandën e SHP-së.
Marrëveshja e SHP-së u nënshkrua nga unë dhe Kadri Veseli, ndërsa u nënshkrua në emër të qeverisë Bukoshi nga Ministri i Mbrojtjes, Halil Bicaj dhe anëtari i kabinetit ,Xhafer Jashari.
III. Mobilizimi dhe përgatitjet për fazën vendimtare të luftës
Pas përfundimit të kësaj marrëveshjeje, unë dhe Kadri udhëtuam për në Kosovë. Ne filluam përgatitjet për ristrukturimin e UÇK-së, plotësuam Shtabin e Përgjithshëm dhe riorganizuam zonat operative. Deri në shtator, këto ishin nënzona, të cilat tani i kemi transformuar në zona.
Me ristrukturim, dua të them se nuk e zbatuam këtë vetëm në letër, por gjithashtu përcaktuam çdo detyrë në detaje – nga komandanti deri te ushtari individual.
Sadri Ramabaja: A mund të na dërgoni një kopje të këtyre dokumenteve?
Bislim Zyrapi: Ato duhet të jenë në arkivat e SHP-së, por aktualisht janë të depozituara në Gjykatën Ndërkombëtare Penale në Hagë.
Rezultati i kësaj marrëveshjeje ishte si më poshtë: Së pari, një pjesë e oficerëve dhe ushtarëve profesionistë që ishin rekrutuar në atë kohë – rreth 20 persona – u shpërndanë midis brigadave. Ky kontingjent përfshinte zëvendëskomandantin e Zonës së Pashtrikes deri te komandantët e brigadës, të cilët plotësoheshin nga oficerë superiorë. Meqenëse këta ishin kryesisht vullnetarë pa përvojë ushtarake, ne krijuam dy qendra trajnimi për oficerë superiorë. Njëra ishte e vendosur në Negroc dhe trajnoi kuadro për të udhëhequr njësi nga toga në kompani. Në Breshanc (Suharekë), ne organizuam një kurs për komandantët e batalionit. Ne zgjodhëm Breshancin si vendndodhje sepse në këtë zonë të Zonës së Pashtrikës kishte personel ushtarak me përvojë, përfshirë Nexhmedin Kastratin, një nga komandantët e njërës prej gjashtë brigadave mbrojtëse të Sarajevës, si dhe Ekrem Rexhën, Enver Rrustemin dhe të tjerë. Të gjithë ishin komandantë me përvojë. Ata morën përsipër organizimin e stërvitjes së udhëheqësve të njësive, nga batalionet në brigada.
Andrea Myller: Në fillim të vitit 1999, shumë media, dhe më pas publiku, filluan ta merrnin UÇK-në më seriozisht. Pati edhe një mobilizim brenda diasporës, nga e cila erdhën shumë vullnetarë; shumë prej tyre nuk kishin stërvitje ushtarake. Çfarë bëtë me këtë kontingjent?
Bislim Zyrapi: … Do të vazhdoj të hedh dritë mbi zhvillimet e brendshme. Pas krijimit të qendrave të stërvitjes, përjetuam edhe një fluks vullnetarësh nga brenda Kosovës gjatë kësaj periudhe. Deri në mars të vitit 1999, kishim qenë në gjendje të vendosnim në fushë 12,600 ushtarë të uniformuar.
…Andrea Myller: …Kush ishte gati të shkonte në betejë?
Bislim Zyrapi: Po, po, vullnetarët, por ky numër përfshinte edhe ata nga jashtë vendit.
Ata që erdhën nga mërgimi kishin kaluar një fazë të shkurtër përgatitore të veçantë para vendosjes së tyre në Kosovë; trajnimi i tyre vazhdoi më pas brenda vendit.
Nga nëntori i vitit 1998 deri në shkurt 1999, ne shfrytëzuam rastin për t’u furnizuar me municione dhe armë.
Andrea Myller: A do të thotë kjo se këta 12,000 ushtarë ishin të armatosur në mënyrë adekuate në mars?
Bislim Zyrapi: Po, mund ta them këtë me siguri relative. Po flas për armatosjen e të gjithë popullsisë. Ne kishim edhe armë mbështetëse si mortaja, mortaja 60 mm dhe 82 mm, të cilat, sigurisht, mund t’i mbanim në shpinë ose mbi kalë. Në atë kohë, ne po përfitonim nga marrëveshja e armëpushimit. Megjithatë, forcat e armatosura serbe nuk iu përmbajtën marrëveshjes. Në janar të vitit 1999, trupat serbe pushtuan Reçakun dhe masakruan popullsinë civile, një shkelje e qartë e marrëveshjes.
Kjo ngjarje na sinjalizoi në selinë qendrore se, pavarësisht rezultatit të negociatave, ne do të zhvillonim një betejë të ashpër kundër forcave të armatosura serbe.
IV. Reçaku, kthesa ndërkombëtare dhe rruga drejt Rambujesë
Andrea Myller: Për historinë, dhe veçanërisht për historinë e UÇK-së, incidenti i Reçakut ishte një moment vendimtar në skenën ndërkombëtare, duke shënuar një pikë kthese të jashtëzakonshme.
Por e dini se pati zëra që pretendonin se masakra ishte inskenuar nga UÇK-ja?
Në fund të fundit, masakra pati efekte shumë pozitive, veçanërisht në pranimin e UÇK-së. Si kreu i Shtabit Operativ, si e vlerësoni këtë?
Bislim Zyrapi: Kjo masakër nuk ishte inskenuar nga UÇK-ja. Ashtu si me sulmin ndaj familjes Jashari edhe me masakrën e tyre të mëvonshme, pra këtë në Reçak, politika serbe bëri një gabim të dytë. Ndoshta Dilaveri mund ta shpjegojë këtë edhe më mirë se unë.
Dilaver Goxhaj: Më 8 janar 1999, tetë ushtarë serbë u kapën në zonën e Shalës/Bajgorës dhe u trajtuan si robër lufte. Këta tetë oficerë policie serbe u morën në pyetje gjithashtu nga oficerët e OSBE-së. Serbia mbështeti lirimin e tyre. UÇK-ja zhvilloi bisedime me udhëheqësit e këtij misioni [Shën. Bruno udhëhoqi këtë mision]. UÇK-ja përcaktoi që Serbia duhet të lironte nëntë ushtarët e UÇK-së të kapur në Pashtrik në këmbim të lirimit të tetë ushtarëve të tyre.
Shkëmbimi i të burgosurve u zhvillua më 13 janar 1999. Kjo u mbulua nga media ndërkombëtare dhe shkaktoi një senzacion në mbarë botën. Megjithatë, shkëmbimi i të burgosurve e ngriti UÇK-në në statusin e një ushtrie të rregullt.
Për më tepër, UÇK-ja u bë e rëndësishme jo vetëm ushtarakisht, por edhe politikisht në këtë kohë.
Serbia me të drejtë e pranoi se ky akt ishte një turp për vendin, pasi ishte detyruar ta njihte UÇK-në si një ushtri të barabartë. Për të zvogëluar këtë sukses, Serbia orkestroi masakrën e Reçakut. Kjo u raportua nga Blerim Shala, redaktor i gazetës “Zëri”, dhe znj. M. Olbrit.
Më 13 janar, pas drekës, Sean Burns takoi Blerim Shalën në zyrën e gazetës dhe e pyeti, ndër të tjera, “A keni ndonjë hartë të Kosovës këtu?” Blerimi u përgjigj se kishte një në një zyrë tjetër dhe sugjeroi që të shkonin atje. Pasi mbërriti atje, Burns tregoi me gisht zonën përreth Reçakut dhe njëkohësisht i tha: “Mos thuaj asgjë.” Ai e kërkoi të dilte jashtë, duke e ditur se mund të kishte përgjues në zyrë. Jashtë, ai i tha se “do të ndodhë një masakër” atje [ai po i referohej Reçakut].
Fatkeqësisht, Blerimi e interpretoi këtë paralajmërim si një profeci nga Sean Burns. Prandaj, ai nuk e informoi Adem Demaçin, as UÇK-në se atje do të ndodhte një masakër. Ai e mbajti këtë informacion për vete dhe e ndau vetëm pas luftës!
Bislim Zyrapi: Jo, jo, do t’jua them tani… Ai nuk e mbajti këtë informacion për vete…
Andrea Myller: A e kuptova saktë? A ia tha Shon Bërns këtë Blerim Shalës para masakrës?
Dilaver Goxhaj: Po. Madeline Olbrit shkruan në librin e saj: “Ne e bëmë të pamundur parandalimin e masakrës së Reçakut”.
Andrea Myller: Ai [Dilaver] duhet ta lexojë të plotë librin e Gabriel Keller-it. A e dini kush është Gabriel Keller?
Dilaver Goxhaj: Jo.
Andrea Myller: Ai ishte numri dy në OSBE, pas W. Walker. Ai ishte francez dhe një kundërshtar i vendosur i Walker-it.
Dilaver Goxhaj: Pika historike e kthesës nuk e merr parasysh pse ndodhi masakra, sepse tani nuk mund të themi, “Rrofshin të vdekurit!” Pika e kthesës u arrit sepse UÇK-ja fitoi famë ndërkombëtare.
Andrea Myller: Megjithatë, vëmendja publike që rezultoi ndaj masakrës pati efektin e saj.
Dilaver Goxhaj: Po, sigurisht. Rambuje, megjithatë, nuk është produkt i masakrës, pavarësisht se sa mund ta interpretojë dikush si pasojë. Rambuje ishte, në fakt, një pasojë e ngritjes së UÇK-së në një nivel shumë të lartë pushteti. [Vijon]
