Recension për romanin e Adem Demaçit Dashuria kuantike e Filanit (2007)
Nga Sylejman Sylejmani [Zarbicë / Stuttgart]
Çfarë e shtyu Adem Demaçin që romanin e tij autobiografik Dashuria kuantike e Filanit ta ndërtonte në formën e nëntë letrave elektronike, drejtuar një mikeje me një emër sa të veçantë, aq edhe simbolik – Dardha? Pse pikërisht kjo formë rrëfimi dhe pse pikërisht Dardha si adresë e një komunikimi që, përtej përmasës së tij letrare, duket se synon të depërtojë në shtresat më të thella të kujtesës dhe të shpirtit njerëzor?
Letërsia mund të jetë imagjinatë, trillim, fantazi dhe krijim i një bote që nuk ekziston në realitetin empirik. Por, sado të pakufizuara të jenë mundësitë e saj për lojëra gjuhësore, simbolike e narrative, ajo rrallëherë lind nga një zbrazëti e plotë. Pas çdo rrëfimi të rëndësishëm qëndron, në një mënyrë a në një tjetër, një burim përjetimor: një kujtim, një plagë, një dëshirë, një mungesë apo një trazim i thellë shpirtëror. Edhe kur ngjarjet nuk kanë ndodhur në botën reale, ato mund të kenë ndodhur në hapësirat e ndërgjegjes, aty ku përjetimi dhe imagjinata ndërthuren, ku kujtesa bëhet materie letrare dhe ku e pathëna kërkon formën e vet të shprehjes.
Adem Demaçi kishte kaluar nëpër përvoja të jashtëzakonshme jetësore kur e shkroi këtë roman. Kishte përjetuar burgosje të gjata, qeli, vetmi dhe privime; kishte njohur njerëz të shumëllojshëm, nga intelektualë të shquar, të cilëve u referohet në roman, deri te individë, sjelljet dhe krimet e të cilëve mund të gjenin vend fare natyrshëm në galerinë e personazheve të Dostojevskit. Jeta e tij kishte qenë një përplasje e vazhdueshme me pushtetin, me padrejtësinë, me lirinë e mohuar, por edhe me vetveten dhe me pyetjet ekzistenciale që lindin në kushtet e vetmisë së zgjatur.
Prandaj, mund të mendohet se, në një çast të caktuar, siç ndodh me shumë shkrimtarë, edhe tek ai kishte ardhur nevoja për t’i dhënë zë asaj që kishte mbetur e pathënë. Jo thjesht për të kujtuar, por për t’i rrëfyer dikujt; jo vetëm për ta rikonstruktuar të kaluarën, por për ta ndarë barrën e saj me një ndërgjegje tjetër.
Në këtë pikë më kujtohet një pohim i shkrimtarit dhe publicistit Ramiz Kelmendi, i cili, sipas një deklarimi të tij, thoshte se sa herë shkruante, në mendje e kishte një femër të simpatizuar, të dëshiruar apo të dashuruar. Ky pohim, përtej anekdotës personale, përmban një të vërtetë interesante mbi natyrën e aktit krijues: shkrimtari, edhe kur i drejtohet një publiku të panjohur, shpesh e përfytyron një lexues konkret, një adresë të dëshiruar, një ndërgjegje të cilën do të donte ta prekte me fjalën e vet.
Në njëfarë mënyre, krijimi bëhet edhe një akt komunikimi intim. Poezia e dashurisë, sado e fuqishme të jetë estetikisht, mund ta ketë një adresë të veçantë në mendjen e autorit. Dhe, ndoshta, pikërisht atëherë kur kjo adresë është e identifikueshme, fjala fiton një ngarkesë tjetër emocionale: ajo nuk shkruhet vetëm për t’u lexuar, por për t’u kuptuar nga dikush.
Në historinë e mendimit estetik dhe të psikologjisë së krijimtarisë është trajtuar shpesh lidhja ndërmjet dashurisë, dëshirës dhe aktit krijues. Dashuria mund të jetë një nga shtysat e fuqishme të artit, por jo domosdoshmërisht e vetmja. Ajo mund të shfaqet si prani, si mungesë, si ideal i paarritshëm, si kujtim apo si dëshirë për t’u kuptuar. Në këtë kuptim, edhe figura e Dardhës në romanin e Demaçit mund të lexohet përtej funksionit të një adresate të zakonshme.
Nuk është e pamundur që përvojat e fëmijërisë, të rinisë së hershme, të burgosjes dhe të gjithë asaj jete të trazuar, Demaçi të kishte ndier nevojën t’ia rrëfente, në radhë të parë, një Dardhe. Një adresate që, reale apo e idealizuar, do të mund të bëhej dëshmitare e një historie personale, por edhe e një bote të tërë përjetimesh që nuk shterojnë në dimensionin e tyre biografik.
Në kohën kur u shkrua romani, komunikimi epistolar klasik kishte filluar të zëvendësohej gjithnjë e më shumë nga komunikimi elektronik. Demaçi e shfrytëzon këtë formë bashkëkohore, duke e ndërtuar veprën në nëntë letra elektronike drejtuar Dardhës. Por, këtu forma nuk është thjesht një zgjedhje teknike apo një përshtatje me kohën. Ajo krijon një hapësirë të veçantë rrëfimi: një komunikim që është njëherësh intim dhe i ndërmjetësuar, personal dhe refleksiv, i drejtpërdrejtë në formë, por thellësisht i ndërlikuar në përmbajtje.
Edhe njerëzit që, përmes veprave dhe veprimeve të tyre jo të zakonshme, hyjnë në histori si personalitete të mëdha, mbeten, në thelb, qenie njerëzore me nevojën për t’u kuptuar. Vjen një çast kur edhe ata ndiejnë nevojën t’i rrëfehen një miku apo mikeje, dikujt për të cilin mendojnë se do t’i kuptojë, ose së paku do të përpiqet t’i kuptojë. Ndonëse kjo përpjekje jo gjithmonë përfundon me sukses, vetë akti i rrëfimit mbetet një përpjekje për të kapërcyer vetminë ekzistenciale.
Sepse shpirti i tjetrit mund të shndërrohet në një kështjellë të mbyllur. Mund të qëndrosh para portave të saj për një jetë të tërë dhe prapëseprapë të mos arrish të depërtosh brenda. Kjo është njëra prej dramave të komunikimit njerëzor: të kesh aq shumë për të thënë dhe, megjithatë, të mos jesh i sigurt nëse dikush do të jetë në gjendje të të dëgjojë deri në fund.
Një tragjedi të tillë të komunikimit dhe të dashurisë së parealizuar e ndeshim edhe në jetën e poetit italian Cesare Pavese. Përpjekja e tij për të depërtuar në botën shpirtërore të aktores amerikane Constance Dowling nuk mori përgjigjen që ai shpresonte. Prej kësaj përvoje lindën, ndër të tjera, vargjet e famshme të poezisë Verrà la morte e avrà i tuoi occhi – Do të vijë vdekja dhe do t’i ketë sytë e tu. Pavese i dha fund jetës në vitin 1950. Megjithatë, do të ishte e padrejtë ta reduktonim tragjedinë e tij vetëm në një dashuri të parealizuar; ajo ishte pjesë e një krize shumë më të thellë ekzistenciale. Por pikërisht ky rast na kujton se, nganjëherë, pamundësia e komunikimit dhe e reciprocitetit mund të marrë përmasat e një drame të brendshme shkatërruese.
Nëse letrat elektronike të Adem Demaçit, në romanin e tij autobiografik, arritën ndonjëherë te Dardha, këtë enigmë autori duket se ia ka lënë lexuesit. Nuk kemi një përgjigje përfundimtare. Dardha mbetet njëkohësisht adresë, figurë letrare dhe mundësi interpretimi. Ndërkaq, Demaçi, pasi e përfundoi rrëfimin e vet tokësor, kaloi në një tjetër dimension të ekzistencës, duke lënë pas jo vetëm veprën, por edhe pyetjet që ajo vazhdon të na shtrojë.
Çfarë i mbeti peng nga kjo botë? Çfarë raporti kishte me vdekjen, sidomos në ato net të gjata vetmitare, kur njeriu mbetet vetëm përballë vetvetes? Çfarë bisedash zhvillonte me ndërgjegjen e tij, me kujtimet, me dashuritë e papërmbushura dhe me të gjitha ato që koha nuk arriti t’i shëronte? Këto janë pyetje të cilave, me gjasë, nuk do t’u kemi kurrë një përgjigje të plotë.
Adem Demaçi e jetoi jetën si njeri i jashtëzakonshëm në guximin e tij, por edhe si njeri që, përtej figurës publike dhe simbolikës historike, kishte të drejtën e vet për dobësi, mall, dëshirë dhe vetmi. Pikërisht këtu qëndron njëra prej mundësive më interesante të leximit të këtij romani: të zbresim nga piedestali i figurës historike për të takuar njeriun që fshihet pas saj. Njeriun që, pas dekadash përballjesh me historinë, ndien nevojën t’i rrëfehet dikujt përmes një forme të pazakontë letrare.
Se Dardha nuk është thjesht një adresë e rastësishme, por një prani me peshë të veçantë në universin e romanit, dëshmon edhe fragmenti i mëposhtëm:
„Hyra në dialog me vetveten:
‘Nuk e ftova atë, Dardhën fizike, por ftova Dardhën kuantike. Dhe, si e tillë, ajo më takon dhe, si i këtillë, edhe unë i takoj asaj. A nuk jam edhe vetë pjesë e gjithësisë kuantike? A nuk është edhe Dardha veçse një lëmsh kuantik, sikundër që jam edhe vetë? Çfarë na pengon që të dashurohemi nëse harrojmë se jemi qenie fizike? Na pengon vetëm mungesa tek ajo e vetëdijes kuantike. Sikur edhe ajo ta ndiente veten si një pjesë të Universit kuantik, si dy lëmsha kuantikë që do të ishim, nuk do të na pengonin as moshat e largëta që kemi midis nesh, as shtatëqind e shtatëdhjetë e shtatë malet midis nesh, as detet e paanë midis nesh…’
Ai zëri grindavec brenda meje pushoi. U ngrita me përtesë…”
Ky fragment është një nga çelësat më domethënës për ta kuptuar poetikën e romanit. Demaçi e vendos përballë njëra-tjetrës Dardhën fizike dhe Dardhën kuantike, praninë konkrete dhe ekzistencën e përfytyruar, kufizimin e trupit dhe lirinë e dëshirës. Termi „kuantik” këtu nuk duhet lexuar si një formulim shkencor i fizikës moderne, por si një metaforë letrare dhe filozofike, përmes së cilës autori përpiqet të kapërcejë kufijtë e zakonshëm të hapësirës, kohës, moshës dhe distancës.
Në këtë univers metaforik, dashuria nuk i bindet më gjeografisë së trupit dhe as kufijve të vendosur nga realiteti empirik. Ajo kërkon një dimension tjetër të takimit, ku dy qenie mund të ndihen të afërta edhe kur ndahen nga largësi të pakapërcyeshme. Kështu, „Dardha kuantike” bëhet më shumë se një figurë romantike: ajo shndërrohet në metaforë të dëshirës për një komunikim që nuk kushtëzohet nga prania fizike, por nga një lloj përkatësie shpirtërore.
Veçanërisht domethënës është dialogu i autorit me vetveten. Zëri i brendshëm, „grindavec”, që e vë në pikëpyetje këtë dashuri, mund të lexohet si shprehje e konfliktit ndërmjet arsyes dhe dëshirës, ndërmjet realitetit dhe imagjinatës, ndërmjet asaj që është e mundshme dhe asaj që njeriu dëshiron ta bëjë të mundshme. Kur ky zë hesht, rrëfimtari ngrihet. Por pyetja mbetet e hapur: a ka arritur të zgjidhë konfliktin, apo thjesht ka zgjedhur të jetojë përtej kufizimeve të tij?
Ndoshta pikërisht këtu qëndron magjia e këtij romani: Dardha nuk na jepet plotësisht. Ajo nuk mbyllet në një identitet të vetëm, nuk reduktohet në një personazh me kufij të qartë biografikë. Ajo mbetet në kufirin e hollë ndërmjet reales dhe të imagjinares, ndërmjet kujtimit dhe dëshirës, ndërmjet një njeriu konkret dhe një ideali shpirtëror.
Dhe, në fund, ndoshta kjo është arsyeja pse Demaçi zgjodhi t’i shkruante pikërisht asaj. Sepse disa rrëfime nuk mund t’i bëhen kujtdo. Ato kërkojnë një adresë të veçantë, një dëshmitar të përfytyruar apo real, dikë që nuk do të jetë thjesht lexues i fjalëve, por bashkëbisedues i heshtjes që fshihet ndërmjet tyre.
Dardha, në këtë kuptim, është adresa shpirtërore e një rrëfimi të pathënë. Dhe ndoshta edhe vetë romani është përpjekja e fundit e një njeriu për t’i dhënë formë asaj që, gjatë gjithë jetës, nuk kishte mundur ta thoshte deri në fund.
